سەھىپە:: Uncategorized

تەرەققىيات ئىدىيەسى

پەن-تېخنىكا ئىنقىلابى باشلانغانغا قەدەر، كۆپىنچە ئىنسان مەدەنىيەتلىرى تەرەققىياتقا ئىشەنمەيتتى. ئۇلار ئالتۇن دەۋر ئۆتمۈشتە قالدى، دۇنيا توختاپ قالدى، ھەتتا ناچارلىشىۋاتىدۇ دەپ ئويلايتتى؛ مەلۇم دەۋرنىڭ ھېكمەتلىرىگە ئەمەل قىلىش بەلكىم شۇ دەۋرنىڭ گۈزەللىكىنى قايتۇرۇپ كېلەلىشى مۇمكىن، ئىنساننىڭ ئەقىل-پاراسىتى كۈندىلىك تۇرمۇشنىڭ مەلۇم تەرەپلىرىنى ياخشىلىيالىشى مۇمكىن. بىراق، ئىنسانلارنىڭ بىلىمى دۇنيانىڭ ئاساسىي مەسىلىلىرىنى ھەل قىلالمايدۇ. ھەتتا مۇھەممەد پەيغەمبەر، ئىسا پەيغەمبەر، بۇددا ۋە كوڭزىلاردەك ھەممىنى بىلىدىغان زاتلار دۇنيادىن ئاچارچىلىق، كېسەللىك، نامراتلىق ۋە ئۇرۇشنى يوق قىلالمىغان يەردە، بىز قانداقمۇ ئۇنى ھەل قىلالايمىز؟ دەپ قارايتتى.

نۇرغۇن دىنلار بىر كۈنى بىر قۇتقۇزغۇچى كېلىپ بارلىق ئۇرۇشلارنى، ئاچارچىلىقنى، ھەتتا ئۆلۈمنىڭ ئۆزىنىمۇ يوق قىلىدۇ دەپ قارايتتى. ئەمما ئىنسانىيەتنىڭ يېڭى بىلىملەرنى بايقاش ۋە يېڭى قوراللارنى ئىجاد قىلىش ئارقىلىق بۇنى قىلالايدىغانلىقى ھەققىدىكى چۈشەنچە كۈلكىلىك بولۇپلا قالماي، تەكەببۇرلۇق دەپ قارالغان. بابىل مۇنارى[1]، ئىكارۇس[2]، گولېم[3] ۋە باشقا سانسىزلىغان ئەپسانىلەر كىشىلەرگە ئىنسان چەكلىمىسىدىن ھالقىپ كېتىشكە ئۇرۇنۇشنىڭ چوقۇم مەغلۇبىيەت ۋە پاجىئەگە ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى ئۆگەتكەن.

زامانىۋى مەدەنىيەت نۇرغۇن مۇھىم نەرسىلەرنى تېخى بىلمەيدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلغاندا، نادانلىقنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن ئىلمىي بايقاشلار بىزگە يېڭى كۈچ بېرەلەيدۇ دېگەن ئىدىيە ئۆزئارا بىرلەشكەندە، كىشىلەر ھەقىقىي ئىلگىرىلەشنىڭ مۇمكىنلىكىدىن گۇمانلىنىشقا باشلىدى. پەن-تېخنىكا ھەل قىلغىلى بولمايدىغان مەسىلىلەرنى بىر-بىرلەپ ھەل قىلغانسېرى، كۆپلىگەن كىشىلەر ئىنسانىيەتنىڭ يېڭى بىلىملەرنى ئىگىلەش ۋە قوللىنىش ئارقىلىق ھەرقانداق مەسىلىنى ھەل قىلالايدىغانلىقىغا ئىشەندى. نامراتلىق، كېسەللىك، ئۇرۇش، ئاچارچىلىق، قېرىلىق ۋە ئۆلۈمنىڭ ئۆزى ئىنسانىيەتنىڭ مۇقەررەر تەقدىرى ئەمەس ئىدى. ئۇلار پەقەت بىزنىڭ نادانلىقىمىزنىڭ ئاقىۋىتى ئىدى.

بېنجامىن فرانكلىن تەڭرىلەرنى قورالسىزلاندۇردى

چاقماق بۇنىڭغا مەشھۇر مىسال. نۇرغۇن مەدەنىيەتلەر چاقماقنى غەزەپلەنگەن تەڭرىنىڭ گۇناھكارلارنى جازالاش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان بولقىسى دەپ ئىشىنەتتى. 18-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، پەن تارىخىدىكى ئەڭ داڭلىق تەجرىبىلەرنىڭ بىرىدە، بېنجامىن فرانكلىن چاقماقنىڭ پەقەت بىر خىل توك ئېقىمى ئىكەنلىكى ھەققىدىكى پەرىزىنى سىناش ئۈچۈن چاقماق بورىنىدا لەگلەك ئۇچۇردى. فرانكلىننىڭ تەجرىبە كۆزىتىشلىرى ۋە ئېلېكتر ئېنېرگىيەسىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرى ھەققىدىكى بىلىمى ئۇنىڭ چاقماق توسقۇچنى ئىجاد قىلىشىغا ۋە تەڭرىلەرنى قورالسىزلاندۇرۇشىغا ئىمكان بەردى.

نامراتلىق يەنە بىر مىسال. نۇرغۇن مەدەنىيەتلەر نامراتلىقنى بۇ مۇكەممەل بولمىغان دۇنيانىڭ قۇتۇلغىلى بولمايدىغان بىر قىسمى دەپ قارىغان. ئىنجىلنىڭ «يېڭى ئەھدە» قىسمىدا ئېيتىلىشىچە، ئىسا كرېستكە مىخلىنىشتىن سەل بۇرۇن، بىر ئايال ئىسانى 300 دىنار قىممىتىدىكى قىممەتلىك ماي بىلەن مەسىھ قىلغان. ئىسانىڭ ھاۋارىيلىرى ئايالنى شۇنچە كۆپ پۇلنى نامراتلارغا بەرمەي ئىسراپ قىلغانلىقى ئۈچۈن ئەيىبلىگەن، ئەمما ئېسا ئۇنى قوغداپ: «نامراتلار ھەمىشە سىلەر بىلەن بىللە، خالىغان ۋاقتىڭلاردا ئۇلارغا ياردەم قىلالايسىلەر. ئەمما مەن ھەمىشە سىلەر بىلەن بىللە بولمايمەن» دېگەن (ماركۇس 14:7).

بۈگۈنكى كۈندە، بارغانسېرى ئاز ساندىكى كىشىلەر، جۈملىدىن بارغانسېرى ئاز ساندىكى خرىستىيانلار بۇ مەسىلىدە ئەيسا بىلەن ھەمپىكىر بولۇۋاتىدۇ. نامراتلىق بارغانسېرى مۇداخىلە قىلغىلى بولىدىغان تېخنىكىلىق مەسىلە دەپ قارالماقتا. يېزا ئىگىلىك، ئىقتىساد، مېدىتسىنا ۋە سوتسىئولوگىيەدىكى ئەڭ يېڭى بايقاشلارغا ئاساسلانغان سىياسەتلەرنىڭ نامراتلىقنى تۈگىتەلەيدىغانلىقى ئومۇميۈزلۈك قوبۇل قىلىنغان ھەقىقەتكە ئايلاندى.

دەرۋەقە، دۇنيانىڭ نۇرغۇن جايلىرى ئەڭ ئېغىر مەھرۇملۇقتىن ئاللىقاچان قۇتۇلدى. تارىختىن بېرى، جەمئىيەتلەر ئىككى خىل نامراتلىقتىن ئازاب چەككەن. بۇنىڭ بىرى، ئىجتىمائىي نامراتلىق، ئۇ بەزى كىشىلەرنى ھەممە ئادەم ئېرىشەلەيدىغان پۇرسەتلەردىن مەھرۇم قىلىدۇ؛ يەنە بىرى، بىئولوگىيەلىك نامراتلىق، ئۇ يېمەك-ئىچمەك ۋە تۇرالغۇنىڭ يېتەرسىزلىكى سەۋەبىدىن شەخسلەرنىڭ ھاياتىنى خەۋپكە ئۇچرىتىدۇ. ئىجتىمائىي نامراتلىقنى پۈتۈنلەي تۈگەتكىلى بولماسلىقى مۇمكىن، ئەمما دۇنيانىڭ نۇرغۇن دۆلەتلىرىدە بىئولوگىيەلىك نامراتلىق ئۆتمۈشتە قالدى.

يېقىنقى ۋاقىتلارغىچە، كۆپىنچە كىشىلەر بىئولوگىيەلىك نامراتلىق سىزىقىغا يېقىن ياشىغان، بۇ سىزىقنىڭ تۆۋىنىدە كىشىلەر ھاياتىنى ئۇزۇن مۇددەت ساقلاپ قالالايدىغان يېتەرلىك كالورىيەگە (ئېنىرگىيەگە) ئىگە بولالمايتتى. كىچىككىنە خاتا مۆلچەرلەش ياكى بەختسىزلىكلەرمۇ كىشىلەرنى بۇ سىزىقتىن تۆۋەنگە، ئاچارچىلىققا ئىتتىرىۋېتەلەيتتى. تەبىئىي ئاپەتلەر ۋە ئىنسان كەلتۈرۈپ چىقارغان پاجىئەلەر كۆپىنچە پۈتۈن نوپۇسنى ھاڭغا ئىتتىرىۋېتىپ، مىليونلىغان كىشىلەرنىڭ ئۆلۈمىگە سەۋەب بولاتتى. بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى كۆپىنچە كىشىلەرنىڭ ئاستىغا بىخەتەرلىك تورى تارتىلغان. شەخسلەر سۇغۇرتا، دۆلەت تەمىنلىگەن ئىجتىمائىي كاپالەت، يەرلىك ۋە خەلقئارالىق ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلار تەرىپىدىن ھەر تۈرلۈك بەختسىزلىكلەردىن قوغدىلىدۇ. پاجىئە پۈتۈن بىر رايوننى ۋەيران قىلغاندا، دۇنيا مىقياسىدىكى ياردەم تىرىشچانلىقلىرى ئادەتتە ئەڭ ناچار ئاقىۋەتنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا مۇۋەپپەقىيەت قازىنىدۇ. كىشىلەر يەنىلا خورلۇق، ھاقارەت ۋە نامراتلىققا مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەردىن ئازاب چەكسىمۇ، كۆپىنچە دۆلەتلەردە ھېچكىم ئاچلىقتىن ئۆلمەيدۇ. ئەمەلىيەتتە، نۇرغۇن جەمئىيەتلەردە ئاچلىقتىن ئۆلۈشتىن كۆرە سېمىزلىكتىن ئۆلۈش خەۋپى كۆپرەك كىشىلەرگە تەھدىت سالماقتا.

گىلگامېش لايىھەسى

ئىنسانىيەتنىڭ ھەل قىلغىلى بولمايدىغان بارلىق مەسىلىلىرى ئىچىدە، ئۆلۈم ئەڭ بىئارام قىلغۇچى، قىزىقارلىق ۋە مۇھىم مەسىلە بولۇپ كەلدى. يېقىنقى دەۋرگىچە، كۆپىنچە دىنلار ۋە ئىدىئولوگىيەلەر ئۆلۈمنى بىزنىڭ مۇقەررەر تەقدىرىمىز دەپ قارايتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، كۆپىنچە ئېتىقادلار ئۆلۈمنى ھاياتتىكى مەنانىڭ ئاساسىي مەنبەسىگە ئايلاندۇردى. ئۆلۈم بولمىغان دۇنيادىكى ئىسلام، خرىستىيان ياكى قەدىمكى مىسىر دىنىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ. بۇ ئېتىقادلار كىشىلەرگە ئۆلۈمنى يېڭىش ۋە بۇ دۇنيادا مەڭگۈ ياشاشقا ئىنتىلىشنىڭ ئورنىغا، ئۆلۈمنى قوبۇل قىلىش ۋە ئۆلۈمدىن كېيىنكى ھاياتقا ئۈمىد باغلاشنى ئۆگەتتى. ئەڭ ئەقىللىق كىشىلەر ئۆلۈمدىن قېچىشنىڭ ئورنىغا، ئۆلۈمگە مەنە بېرىش بىلەن مەشغۇل ئىدى.

بۇ بىزگىچە يېتىپ كەلگەن ئەڭ قەدىمكى ئەپسانە – قەدىمكى سۇمېردىكى گىلگامېش ئەپسانىسىنىڭ تېمىسىدۇر. ئۇنىڭ قەھرىمانى دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئەڭ قابىل ئادەم، ئۇرۇك[4] پادىشاھى گىلگامېش بولۇپ، ئۇ جەڭدە ھەر قانداق ئادەمنى يېڭەلەيتتى. بىر كۈنى، گىلگامېشنىڭ ئەڭ يېقىن دوستى ئەنكىدۇ ئۆلۈپ كېتىدۇ. گىلگامېش تالاي كۈنلەر جەسەتنىڭ يېنىدا ئولتۇرۇپ، تاكى ئۇنىڭ بۇرنىدىن قۇرت چۈشكەنگە قەدەر ئۇنى كۆزىتىدۇ. قۇرتنى كۆرگەن گىلگامېشنى قورقۇنچلۇق ۋەھىمە باسىدۇ ۋە ھەرگىز ئۆلمەسلىكنى قارار قىلىدۇ. ئۇ قانداقتۇر بىر يول بىلەن ئۆلۈمنى يېڭىشى كېرەك ئىدى. گىلگامېش دۇنيانىڭ چېتىگە يەتكىچە سەپەر قىلىدۇ، شىرلارنى ئۆلتۈرۈپ، چايان ئادەملەر بىلەن جەڭ قىلىپ، ئاخىر يەر ئاستى دۇنياسىغا كىرىش يولىنى تاپىدۇ. ئۇ يەردە ئۇ ئۇرشانابىنىڭ[5] گىگانت تاشلىرىنى ۋە ئۆلۈكلەر دەرياسىنىڭ كېمىچىسىنى پارچىلاپ، دەسلەپكى توپاننىڭ ئاخىرقى ھايات قالغۇچىسى ئۇتناپىشتىمنى[6] تاپىدۇ. بىراق گىلگامېش ئۆز تىلىكىگە يېتەلمەيدۇ. ئۇ بۇرۇنقىدەكلا ئۆلۈملۈك ھالدا قۇرۇق قول، ئەمما يېڭى بىر دانالىق بىلەن ئۆيىگە قايتىدۇ. گىلگامېش بىلگەندەك، تەڭرىلەر ئىنساننى ياراتقاندا، ئۆلۈمنى ئىنساننىڭ مۇقەررەر تەقدىرى قىلىپ بەلگىلىگەن، ئىنسان ئۇنىڭ بىلەن ياشاشنى ئۆگىنىشى كېرەك ئىدى.

تەرەققىيات تەرەپدارلىرى بۇ مەغلۇبىيەتچى پوزىتسىيەنى قوبۇل قىلالمايدۇ. ئالىملار ئۈچۈن، ئۆلۈم مۇقەررەر تەقدىر ئەمەس، بەلكى پەقەت تېخنىكىلىق مەسىلە. كىشىلەر تەڭرىلەر بۇيرۇغانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ھەر خىل تېخنىكىلىق كاشىلىلار – يۈرەك كېسىلى، راك كېسىلى، يۇقۇملىنىش قاتارلىقلار تۈپەيلىدىن ئۆلىدۇ. ھەر بىر تېخنىكىلىق مەسىلىنىڭ تېخنىكىلىق ھەل قىلىش چارىسى بار. ئەگەر يۈرەك توختاپ قالسا، ئۇنى يۈرەك رىتىمىنى تەڭشىگۈچ بىلەن قوزغىتىش ياكى يېڭى يۈرەك بىلەن ئالماشتۇرۇش مۇمكىن. ئەگەر راك ھۈجەيرىسى يامراپ كەتسە، ئۇنى دورا ياكى رادىئاتسىيە بىلەن ئۆلتۈرگىلى بولىدۇ. ئەگەر باكتېرىيەلەر كۆپەيسە، ئۇلارنى ئانتىبىئوتىكلار بىلەن باستۇرغىلى بولىدۇ. دەرۋەقە، بىز ھازىرچە بارلىق تېخنىكىلىق مەسىلىلەرنى ھەل قىلالمايمىز. ئەمما بىز ئۇلارنى ھەل قىلىش ئۈستىدە ئىزدىنىۋاتىمىز. بىزنىڭ ئەڭ ئەقىللىق كىشىلىرىمىز ئۆلۈمگە مەنە بېرىشكە ۋاقىت ئىسراپ قىلمايۋاتىدۇ. ئەكسىچە، ئۇلار كېسەللىك ۋە قېرىلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان فىزىئولوگىيەلىك، ھورمونلۇق ۋە گېنېتىكىلىق سىستېمىلارنى تەكشۈرۈۋاتىدۇ؛ يېڭى دورىلارنى، ئىنقىلاب خاراكتېرلىق داۋالاش ئۇسۇللىرى ۋە سۈنئىي ئەزالارنى بارلىققا كەلتۈرۈشكە تىرىشىۋاتىدۇ. بۇ تەتقىقاتلار ئۆمرىمىزنى ئۇزارتىشى، ھەتتا بىر كۈنلەردە ئەزرائىلنى يېڭىشى مۇمكىن.

يېقىنقى ۋاقىتلارغىچە،   سىز ئالىملارنىڭ ياكى باشقا ھەر قانداق كىشىنىڭ ھاياتىمىزنى ئۇزارتىدىغانلىقى ۋە بىر كۈنى ئۆلۈمدىن غالىب كېلىدىغانلىقى توغرۇلۇق بۇنداق ئوچۇق سۆزلىگەنلىكىنى ئاڭلىمىغان بولغىيدىڭىز. «ئۆلۈمنى يېڭىش؟»، بۇ نېمە دېگەن بىمەنىلىك! ئەمما ئۇلار بىز پەقەت راك، ۋابا ۋە دىۋەڭلىك كېسىلىنى داۋالاشقا تىرىشىۋاتىمىز» دەپ تۇرۇۋالىدۇ. كىشىلەر ئۆلۈم مەسىلىسىدىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ، چۈنكى ئۆلۈم بەك يىراقتەك كۆرۈنىدۇ. نېمىشقا بىكاردىن بىكار ئۈمىدلىنىپ يۈرىمىز؟ بىراق بىز ھازىر بۇ ھەقتە ئوچۇق سۆزلىيەلەيدىغان يەرگە كەلدۇق. پەن-تېخنىكا ئىنقىلابىنىڭ باش نىشانى ئىنسانىيەتكە مەڭگۈلۈك ھايات بېرىشتۇر. گەرچە ئۆلۈمنى يوقىتىش يىراق نىشان بولسىمۇ، بىز ئاللىقاچان بىر نەچچە ئەسىر ئىلگىرى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدىغان نەرسىلەرگە ئېرىشتۇق. 1199-يىلى، شىر يۈرەك پادىشاھ رىچاردنىڭ سول مۈرىسىگە ئوق تەگكەن. بۈگۈن بىز بۇنى كىچىك يارىلىنىش دەيمىز. ئەمما 1199-يىلى، ئانتىبىئوتىك ۋە ئۈنۈملۈك پاكىزلاش ئۇسۇللىرى بولمىغاچقا، بۇ كىچىك يارا يۇقۇملىنىپ، سېسىشقا باشلىغان. 12-ئەسىردىكى ياۋروپادا تەن ئەزالىرىنىڭ سېسىپ كېتىشىنى توختىتىشنىڭ بىردىنبىر يولى يۇقۇملانغان ئەزانى كېسىۋېتىش ئىدى، ئەمما يۇقۇم مۈرىدە بولغاندا بۇ مۇمكىن ئەمەس ئىدى. يارا يۇقۇملىنىپ پادىشاھنىڭ پۈتۈن بەدىنىگە تارقالغان ۋە ھېچكىم پادىشاھقا ياردەم قىلالمىغان. ئۇ ئىككى ھەپتىدىن كېيىن قاتتىق قىينىلىپ ئۆلگەن.

19-ئەسىرگىچە، ئەڭ ياخشى دوختۇرلارمۇ يۇقۇمنىڭ ئالدىنى قانداق ئېلىش ۋە توقۇلمىلارنىڭ چىرىشىنى قانداق توختىتىشنى بىلمەيتتى. جەڭ مەيدانىدىكى دوختۇرخانىلاردا دوختۇرلار چىرىشتىن قورقۇپ، كىچىككىنە يارىلانغان ئەسكەرلەرنىڭمۇ قول-پۇتلىرىنى كېسىۋېتەتتى. بۇ كېسىش ئوپېراتسىيەلىرى، شۇنداقلا باشقا بارلىق مېدىتسىنا مۇلازىمەتلىرى (چىش تارتقۇزۇش قاتارلىقلار) ناركوزسىز قىلىناتتى. تۇنجى ناركوزلار—ئېفىر،  خلوروفورم ۋە مورفىن قاتارلىقلار 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىلا غەرب مېدىتسىناسىدا مۇنتىزىم قوللىنىلىشقا باشلىدى. خلوروفورم كېلىشتىن بۇرۇن، دوختۇر يارىلانغان پۇتنى كېسىۋاتقاندا، تۆت ئەسكەر يارىلانغان ئەسكەرنى تۇتۇپ تۇرۇشى كېرەك ئىدى. ۋاتېرلو جېڭى (1815) دىن كېيىنكى ئەتىگەندە، جەڭ مەيدانى دوختۇرخانىلىرىنىڭ يېنىدا كېسىۋېتىلگەن قول-پۇتلارنىڭ دۆۋىلىرىنى كۆرگىلى بولاتتى. ئۇ كۈنلەردە، ياغاچچىلار ۋە قاسساپلار ئارمىيەگە تىزىملاتقاندا كۆپىنچە داۋالاش ئەترىتىگە ئەۋەتىلەتتى، چۈنكى تاشقى كېسەللەر ئوپېراتسىيىسىدە پىچاق ۋە ھەرە ئىشلىتىشنى بىلىش تەلەپ قىلىناتتى.

ۋاتېرلودىن كېيىنكى ئىككى ئەسىردە، ئەھۋال تونۇغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە ئۆزگەردى. دورىلار، ئۇكۇللار ۋە مۇرەككەپ ئوپېراتسىيەلەر بىزنى ئىلگىرى ئۆلۈمگە مەھكۇم قىلغان نۇرغۇن كېسەللىك ۋە يارىلاردىن قۇتقۇزدى. ئۇلار يەنە قەدىمكى كىشىلەر ھاياتنىڭ بىر قىسمى دەپ قوبۇل قىلغان سانسىزلىغان كۈندىلىك ئاغرىق-سىلاقلاردىن قوغدىدى. ئىنسانلارنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمرى 25-40 ياشتىن 67 ياشقا، تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەردە 80 ياشقا يەتتى.

بالىلارنىڭ ئۆلۈپ كېتىش نىسبىتى جەھەتتە ئۆلۈم ئەڭ ئېغىر مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىدى. 20-ئەسىرگىچە، يېزا ئىگىلىك جەمئىيەتلىرىدىكى بالىلارنىڭ تۆتتىن بىرى ياكى ئۈچتىن بىرى چوڭ بولالماي ئۆلۈپ كېتەتتى. كۆپىنچىسى بوغما، قىزىلچە ۋە چېچەك كېسىلى قاتارلىق بالىلار كېسەللىكلىرىدىن قازا قىلاتتى. 17-ئەسىردىكى ئەنگلىيەدە، يېڭى تۇغۇلغان ھەر 1000 بوۋاقتىن 150 بوۋاق تۇنجى يىلىدا ئۆلۈپ كېتەتتى، بارلىق بالىلارنىڭ ئۈچتىن بىرى 15 ياشقا يەتمەي ئۆلەتتى. بۈگۈن، ئەنگلىيەلىك ھەر 1000 بوۋاقتىن پەقەت بەشىلا تۇنجى يىلىدا ئۆلۈپ كېتىدۇ، يەتتىسىلا 15 ياشقا يەتمەي ئۆلۈپ كېتىدۇ.

بۇ رەقەملەرنى بىر چەتكە قويۇپ، بەزى ھېكايىلەرنى سۆزلەش ئارقىلىق ئۇنى ياخشىراق چۈشىنەلەيمىز. ئەنگلىيە پادىشاھى بىرىنچى ئېدۋارد (1237-1307) ۋە ئۇنىڭ ئايالى خانىش ئېلىيانور (1241-1290) ئائىلىسى ياخشى مىسال. ئۇلارنىڭ بالىلىرى ئوتتۇرا ئەسىردىكى ياۋروپادا تەمىنلىگىلى بولىدىغان ئەڭ ياخشى شارائىت ۋە ئەڭ چوڭ غەمخورلۇقتىن بەھرىمەن بولغان. ئۇلار خان سارىيىدا ياشايتتى، قانچىلىك يەيمەن دېسە شۇنچىلىك يەيتتى، بەدىنىنى ئىسسىق تۇتىدىغان كىيىملىرى ۋە ئالماشتۇرىدىغان كىيىملىرى زاپاس تۇراتتى، ئەڭ پاكىز سۇلارنى ئىچەتتى، مەخسۇس خىزمەتچىلىرى ۋە دوختۇرلىرى بار ئىدى. تارىخىي ماتېرىياللاردا قەيت قىلىنىشىچە، ئېلىيانور خانىش 1255-يىلدىن 1284-يىلغىچە جەمئىي 16 بالا تۇغقان.

1. 1255-يىلى تۇغۇلغان قىزى تۇغۇلۇپلا ئۆلۈپ كەتكەن.
2. كاتىرىن ئىسىملىك قىزى 1 ياكى 3 يېشىدا ئۆلۈپ كەتكەن.
3. جوئان ئىسىملىك قىزى 6 ئايلىق بولغاندا ئۆلۈپ كەتكەن.
4. جون ئىسىملىك ئوغلى 5 يېشىدا ئۆلۈپ كەتكەن.
5. ھېنرى ئىسىملىك ئوغلى 6 يېشىدا ئۆلۈپ كەتكەن.
6. ئېلىيانور ئىسىملىك قىزى 29 يېشىدا ئۆلۈپ كەتكەن.
7. يەنە بىر نامسىز قىزى 5 ئايلىق بولغاندا  ئۆلۈپ كەتكەن.
8. جوئان ئىسىملىك قىزى 35 يېشىدا ئۆلۈپ كەتكەن.
9. ئالفونسو ئىسىملىك ئوغلى 10 يېشىدا ئۆلۈپ كەتكەن.
10. مارگارېت ئىسىملىك قىزى 58 يېشىدا ئۆلۈپ كەتكەن.
11. بېرېنگېرىيا ئىسىملىك قىزى 2 يېشىدا ئۆلۈپ كەتكەن.
12. يەنە بىر نامسىز قىزى تۇغۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي ئۆلۈپ كەتكەن.
13. مارى ئىسىملىك قىزى 53 يېشىدا ئۆلۈپ كەتكەن.
14. يەنە بىر نامسىز ئوغلى تۇغۇلۇپ كۆپ ئۆتمەي ئۆلۈپ كەتكەن.
15. ئېلىزابىت ئىسىملىك قىزى 34 يېشىدا ئۆلۈپ كەتكەن.
16. ئېدۋارد ئىسىملىك ئوغلى تۇغۇلغان.

بالىنىڭ ئەڭ كىچىكى بولغان ئېدۋارد ئوغۇللار ئىچىدە تۇنجى بولۇپ ئەڭ خەتەرلىك بالىلىق دەۋرىنى ئۆتكۈزگەن، ئاتىسى ئۆلگەندىن كېيىن ئۇنىڭ تەختىگە ۋارىسلىق قىلىپ، «ئېدۋارد II» دەپ ئاتالغان. مۇنداقچە ئېيتقاندا، خانىش ئېلىيانور ئارقا-ئارقىدىن 16 بالا تۇغۇپ، ئەنگىلىيە خانىشىنىڭ ئەنگىلىيە ئۈچۈن ئوغۇل تەخت ۋارىسى تۇغۇپ بېرىشتەك تۈپ ۋەزىپىسىنى ئورۇنلىغان. ئېدۋارد II نىڭ ئانىسى چوقۇم ناھايىتى سەۋرچان ھەم قەيسەر ئايال. بىراق ئېدۋارد II ئۆزىگە خانىش قىلىپ تاللىغان فرانسىيەلىك ئېسابىللا ئۇنداق چىقمىغان، ئۇ ئېدۋاردنى 41 يېشىدا قەستلەپ ئۆلتۈرگەن.

بىلىشىمىزچە، بىرىنچى ئېدۋارد بىلەن خانىشى ئېلىيانور ناھايىتى ساغلام ياشىغان ئەر-خوتۇن بولۇپ، بالىلىرىغا ھېچقانداق ئىرسىي كېسەللىك قالدۇرمىغان. ئەمما 16 بالا ئىچىدىن 10 بالا (62 پىرسەنت) بالىلىق دەۋرىدىلا قازا قىلغان. ئۇنىڭ ئىچىدە پەقەت ئالتىسى 11 ياشتىن ھالقىغان، پەقەت ئۈچىلا (18 پىرسەنت) 40 ياشتىن ھالقىغان. ئۇ بالىلاردىن باشقا يەنە ئېلىيانور كۆپ قېتىم ھامىلدار بولغان ۋە بالىسى چۈشۈپ كەتكەن بولۇشى مۇمكىن. ئوتتۇرا ھېساب بىلەن، ئېدۋارد بىلەن ئېلىيانور ھەر ئۈچ يىلدا بىر بالىسىدىن، ئارقا-ئارقىدىن ئون بالىسىدىن ئايرىلغان. بۈگۈنكى ئاتا-ئانىلار بۇنداق يوقىتىشىنى تەسەۋۋۇر قىلالمايدۇ.   

گىلگامېش لايىھىسى – مەڭگۈلۈك ھاياتقا ئېرىشىش تىرىشچانلىقى -نىڭ تاماملىنىشىغا قانچىلىك ۋاقىت كېتەر؟ يۈز يىلمۇ؟ بەش يۈز يىلمۇ؟ مىڭ يىلمۇ؟ 1900-يىلى ئىنسان بەدىنى ھەققىدە بىلىمىمىزنىڭ قانچىلىك ئازلىقىنى ۋە بىر ئەسىردىلا قانچىلىك كۆپ بىلىم ئىگىلىگەنلىكىمىزنى ئەسلىسەك، ئۈمىدلىنىشكە سەۋەب بار. گېن ئىنژېنېرلىرى يېقىندا Caenorhabditis  elegans  قۇرتلىرىنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمرىنى ئىككى ھەسسە ئۇزارتىشقا مۇۋەپپەق بولدى. ئۇلار ھومو ساپىيانىسلار ئۈچۈنمۇ شۇنداق قىلالامدۇ؟ نانوتېخنىكا مۇتەخەسسىسلىرى مىليونلىغان نانو-روبوتلاردىن تەركىب تاپقان بىئونىك ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇۋاتىدۇ. بۇ روبوتلار (ماشىنا ئادەملەر) بەدىنىمىزدە ياشاپ، توسۇلۇپ قالغان قان تومۇرلىرىنى ئېچىش، ۋىرۇس ۋە باكتېرىيەلەر بىلەن كۈرەش قىلىش، راك ھۈجەيرىلىرىنى يوقىتىش ۋە ھەتتا قېرىش جەريانلىرىنى تەتۈر يۆنىلىشكە بۇراش ئىقتىدارىغا ئىگە بولىدۇ. بۇ ساھەدە ھەقىقىي ئەمگەك قىلىۋاتقان ئالىملار 2050-يىلىغا بارغاندا، بەزى ئىنسانلار ئۆلمەس (مەڭگۈ ئۆلمەيدىغان ئەمەس، چۈنكى ئۇلار يەنىلا بىرەر ۋەقەدە ئۆلۈپ كېتىشى مۇمكىن، ئەمما ئۆلۈمگە سەۋەب بولىدىغان جاراھەت بولمىسا چەكسىز ياشىيالايدىغان) بولۇپ قالىدۇ دەپ قارىماقتا.

گىلگامېش لايىھەسى مۇۋەپپەقىيەتلىك بولسۇن-بولمىسۇن، تارىخىي نۇقتىدىن قارىغاندا، كېيىنكى زامان دىنلىرى ۋە ئىدىيەلىرىنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئۆلۈم ۋە ئۆلۈمدىن كېيىنكى ھاياتنى چەتكە قاققانلىقى قىزىقارلىقتۇر. 18-ئەسىرگىچە، دىنلار ئۆلۈم ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى ھاياتنى ھەقىقىي ھايات دەپ قارايتتى. 18-ئەسىردىن باشلاپ، لىبېرالىزم، سوتسىيالىزم ۋە فېمىنىزم قاتارلىق دىن ۋە ئىدىيەلەر ئۆلۈمدىن كېيىنكى ھاياتقا بولغان قىزىقىشنى يوقاتتى. بىر كوممۇنىست ئۆلگەندىن كېيىن نېمە بولىدۇ؟ بىر كاپىتالىستقا نېمە بولىدۇ؟ بىر فېمىنىستقا نېمە بولىدۇ؟ ماركس، ئادام سمىت[7] ياكى سىمون دې بوۋارنىڭ[8] ئەسەرلىرىدىن بۇ سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەش بىھۇدە. ئۆلۈمگە يەنىلا مەركىزىي رول بېرىدىغان بىردىنبىر زامانىۋى ئىدىيە مىللەتچىلىكتۇر. ئۇنىڭ ئەڭ شېئىرىي ۋە ئۈمىدسىز پەيتلىرىدە، مىللەتچىلىك مىللەت ئۈچۈن ئۆلگەنلەرنىڭ مەڭگۈ كوللېكتىپ خاتىرىدە ياشايدىغانلىقىغا ۋەدە بېرىدۇ. ئەمما بۇ ۋەدە شۇنچىلىك مۈجمەلكى، ھەتتا كۆپىنچە مىللەتچىلەرمۇ بۇنىڭدىن نېمە چۈشىنىشنى بىلمەيدۇ.

---

[1] «ئىنجىل» دىكى يارىتىلىش قىسسەسىدە بايان قىلىنىشىچە، قەدىمكى بابىل خەلقى  بىر كاتتا شەھەر ۋە كۆكتىكى جەننەتكە بارىدىغان ئىگىز مۇنار ياسىماقچى بولىدۇ. تەڭرى ئۇلارنىڭ بۇ ھاكاۋۇرلۇقى ۋە يامان ئىستەكلىرى كۆرۈپ، ئۇلارنى مەقسەتلىرىگە يەتكۈزمەسلىك ئۈچۈن تىللىرىنى ئايرىۋېتىدۇ ھەمدە يەر شارىغا چېچىۋېتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بابىل مۇنارى قۇرۇلۇشى توختاپ قالىدۇ. بۇ قىسسە تەڭرىنىڭ ئىنسانلاردىكى مەغرۇرلۇق ۋە ھاكاۋۇرلۇقنى ياقتۇرمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن مىسال قىلىنىدۇ.  -ت

[2] ئىكارۇس- قەدىمكى گرېك ئەپسانىلىرىدىكى بىر قەھرىمان. ئۇ كرېت سىرلىق سارىيىنى ياسىغۇچى ئۇستا مىمار دىدالۇسنىڭ ئوغلى. پادىشاھ مىنوسنىڭ دۈشمىنى بولغان ئافىنا پادىشاھى تېسۇس سىرلىق سارايدىن قاچقاندىن كېيىن، مىنوس دېدالۇس بىلەن ئوغلى ئىكارۇسنى ئۇ سىرلىق ساراينىڭ مەخپىيەتلىكىنى ئاشكارىلاپ قويغان دەپ گۇمانلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن دېدالۇس بىلەن ئىكارۇس قانات ياساپ ئۇچۇپ قېچىپ كەتمەكچى بولىدۇ. بۇ قانات قۇشلارنىڭ تۈكى، كىگىزنىڭ يۇڭى، كەشنىڭ خۇرۇمى ۋە شامدىن ياسىلىدۇ. ئۇچۇش ئالدىدا دېدارۇس ئىكارۇسقا بەك پەس ئۇچماسلىقنى، بولمىسا تۈكنىڭ سۇغا چىلىشىپ قالىدىغانلىقىنى، بەك ئىگىزمۇ ئۇچماسلىقنى، كۈنگە يېقىنلىشىپ قالسا شامنىڭ ئېرىپ كېتىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. ئىكارۇس بۇ نەسىھەتنى ئۇنتۇپ قۇياشقا يېقىن ئۇچىدۇ-دە، قاناتلىرى ئېرىپ كېتىدۇ. ئارقىدىن موللاق ئېتىپ دېڭىزغا چۈشۈپ، سۇغا غەرق بولۇپ ئۆلىدۇ.   

[3] يەھۇدىي ئەپسانىلىرىدىكى بىر ئوبراز. ئۇنىڭدا دېيىلىشىچە،  تەڭرى ئادەمنى لايدىن يارىتىشتىن ئاۋۋال سىناق قىلىپ بىر ئادەم ياسىغان، ئۇنىڭ ئىسمى گولېم (غۇلام دېگەن ئىسمغا ئوخشاپ كېتىدۇ)،  شۇڭا تەڭرىنىڭ نەزەرىدە ئۇ پىشمىغان، تاماملانمىغان بىر ئادەم. يەھۇدىيلارنىڭ مىشنا ناملىق كىتابلىرىدا گولېم دائىم دۆت، گالۋاڭ، بىچارە ئادەملەرنىڭ مىسالى قىلىپ كۆرسىتىلىدۇ. -ت  

[4] ئۇرۇك—بۈگۈن ۋاركا دەپ ئاتىلىدىغان قەدىمكى شەھەر خارابىلىكى، ئىراقتىكى فىرات دەرياسى ۋادىسىغا توغرا كېلىدۇ.

[5] ئۇرشانابى—سۇرسۇنابۇ دەپمۇ ئاتىلىدۇ، مىسسوپاتامىيە ئەپسانە-رىۋايەتلىرىدىكى بىر ئوبراز.

[6] ئۇتناپىشتىم—جەنۇبى ئىراقتىكى قەدىمكى شەھەر شۇرۇپاكنىڭ ئەپسانىۋى پادىشاھى، گىلگامېش ئەپسانىسىدە ئېيتىلىشىچە، ئۇ ئۆزى كېمە ياساپ، توپان بالاسىدىن ئامان قالغان.

[7] ئادام سىمىت (1723—1790) شوتلاندىيەلىك ئىقتىسادشۇناس ۋە پەيلاسوپ. ئۇ سىياسىي ئىقتىسادشۇناسلىقنىڭ پېشىۋاسى، ئۇنىڭ «دۆلەت بايلىقى» دېگەن كىتابى ناھايىتى مەشھۇر بولۇپ، كاپىتالىزم بىلەن ئەركىن بازار ئۇقۇمىنى تۇنجى بولۇپ سىستېمىلىق شەرھلىگەن. -ت

[8]  سىمون دى بوۋار (1908—1986 ) فرانسىيەلىك مەۋجۇدىيەتچى پەيلاسوپ، «ئىككىنچى جىنس» ناملىق ئەسىرىدە ئاياللار ھوقۇقىنى شەرھلىگەن. ئۇ فېمىنىزم ھەرىكىتىگە، يەنى ئاياللار ھوقۇقىنى قوغداشقا ئاكتىپ قاتناشقان. -ت

پەننىي دوگما

زامانىۋى پەندە دوگما (قارىغۇلارچە ئىشىنىش) يوق. بىراق ئۇنىڭ تەتقىقات ئۇسۇللىرىنىڭ ئورتاق ئاساسى بار بولۇپ، ئۇ تەجرىبە ئارقىلىق كۆزىتىشكە – يەنى سەزگۈ ئەزالىرىمىزنىڭ ھېچ بولمىغاندا بىرى بىلەن بايقىيالايدىغان نەرسىلەرگە ئاساسلىنىپ، ئۇلارنى ماتېماتىكىلىق ئۇسۇللار ئارقىلىق بىرلەشتۈرۈشكە تايىنىدۇ.

تارىخ بويىچە كىشىلەر ئەمەلىي كۆزىتىشلەرنى توپلىغان، ئەمما بۇ كۆزىتىشلەرنىڭ ئەھمىيىتى چەكلىك بولغان. بىزگە كېرەكلىك بارلىق جاۋابلار بار تۇرسا، نېمىشقا قىممەتلىك مەنبەلەرنى يېڭى كۆزىتىشلەرگە ئىسراپ قىلىمىز؟ بىراق كېيىنكى ئىنسانلار بەزى مۇھىم سوئاللارنىڭ جاۋابىنى بىلمەيدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلغاندا، پۈتۈنلەي يېڭى بىلىملەرنى ئىزدەشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ھېس قىلدى. شۇنىڭ بىلەن، كېيىنكى دەۋرلەردە ئۈستۈنلۈكنى  ئىگىلىگەن زامانىۋى تەتقىقات ئۇسۇلى مۇقەررەر ھالدا كونا بىلىملەرنى يېتەرسىز ھېسابلىدى. كونا بىلىملەرنى ئۆگىنىشنىڭ ئورنىغا، يېڭى كۆزىتىش ۋە تەجرىبىلەرگە ئەھمىيەت بەردى. ھازىر ئەگەر يېڭى كۆزىتىشلەر بۇرۇنقى ئەنئەنە بىلەن توقۇنۇشۇپ قالسا، بىز ئالدى بىلەن كۆزىتىشنى تاللايمىز.

ئەلۋەتتە، يىراق ئالەمدىكى گالاكسىلارنىڭ سپېكتىرلىرىنى[1] تەھلىل قىلىۋاتقان فىزىكىچىلار، برونزا دەۋرىدىكى شەھەرنىڭ تېپىلمىلىرىنى تەتقىق قىلىۋاتقان ئارخېئولوگلار ۋە كاپىتالىزمنىڭ كېلىپ چىقىشىنى ئۆگىنىۋاتقان سىياسەت ئالىملىرى ئەنئەنىنى رەت قىلمايدۇ. ئۇلار تەتقىقاتىنى ئۆتمۈشتىكى دانىشمەنلەرنىڭ سۆزلىرى ۋە يازمىلىرىنى ئۆگىنىشتىن باشلايدۇ. بىراق ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ بىرىنچى يىلىدىن باشلاپلا، كەلگۈسىدىكى فىزىكىچىلار، ئارخېئولوگلار ۋە سىياسەت ئالىملىرىغا ئۇلارنىڭ ۋەزىپىسىنىڭ ئېينىشتېين، ھېنرىخ شلىمان[2] ۋە ماكس ۋېبېرنىڭ[3] بىلگەنلىرىدىن ھالقىپ كېتىش ئىكەنلىكى ئۆگىتىلىدۇ.

بىراق پەقەت كۆزىتىشلەرلا بىلىم ھېسابلانمايدۇ. كائىناتنى چۈشىنىش ئۈچۈن، كۆزىتىشلەرنى مۇكەممەل نەزەرىيىلەرگە باغلىشىمىز كېرەك. بۇرۇنقى ئەنئەنىلەر ئادەتتە ئۆز نەزەرىيىلىرىنى ھېكايىلەر شەكلىدە ئىپادىلىگەن. زامانىۋى پەن بولسا ماتېماتىكىنى قوللىنىدۇ.

ئىنجىل، قۇرئان، نوم ياكى كۇڭزىنىڭ كىتابلىرىدا تەڭلىمە، گرافىك ۋە ھېسابلاشلار  بەك ئاز ئۇچرايدۇ. ئەپسانە-رىۋايەتلەر ۋە مۇقەددەس كىتابلاردا ئومۇمىي قانۇنلار بەلگىلەنگەندە، ئۇلار ماتېماتىكىلىق شەكىلدە ئەمەس، ھېكايە شەكلىدە بېرىلگەن. مەسىلەن، مانى دىنىنىڭ ئاساسىي پىرىنسىپى دۇنيانىڭ ياخشىلىق بىلەن يامانلىق ئوتتۇرىسىدىكى جەڭ مەيدانى ئىكەنلىكىنى جاكارلىغان. يامان كۈچ ماددىنى، ياخشى كۈچ روھنى ياراتقان. ئىنسانلار بۇ ئىككى كۈچ ئوتتۇرىسىدا قاپسىلىپ قالغان بولۇپ، ئۇلار ياخشىلىقنى تاللىشى كېرەك. بىراق پەيغەمبەر مانى بۇ ئىككى كۈچنىڭ نىسپىي كۈچىنى سانلار بىلەن ئىپادىلەپ، ئىنسانلارنىڭ تاللاشلىرىنى ئالدىن مۆلچەرلەيدىغان ماتېماتىكىلىق فورمۇلا بېرىشكە ئۇرۇنمىغان. ئۇ ھېچقاچان «ئىنسانغا تەسىر كۆرسىتىدىغان كۈچ ئۇنىڭ روھىنىڭ تېزلىنىشىنى تېنىنىڭ ماسسىسىغا بۆلگەنگە تەڭ» دەپ ھېسابلىمىغان.

بۇ دەل ئالىملارنىڭ ئەمەلگە ئاشۇرماقچى بولغان ئىشىدۇر. 1687-يىلى، ئىسھاق نيۇتون زامانىۋى تارىختىكى ئەڭ مۇھىم كىتاب دەپ قارالغان «تەبىئەت پەلسەپىسىنىڭ ماتېماتىكىلىق پىرىنسىپلىرى»نى نەشر قىلدى. نيۇتون ھەرىكەت ۋە ئۆزگىرىشنىڭ ئومۇمىي نەزەرىيىسىنى ئوتتۇرىغا قويدى. نيۇتون نەزەرىيىسىنىڭ ئۇلۇغلۇقى شۇكى، ئۇ دەرەختىن چۈشۈپ كېتىۋاتقان ئالمىدىن تارتىپ ئېتىلغان يۇلتۇزلارغىچە، كائىناتتىكى بارلىق جىسىملارنىڭ ھەرىكىتىنى ئۈچ ئاددىي ماتېماتىكىلىق قانۇن ئارقىلىق چۈشەندۈرۈش ۋە ئالدىن مۆلچەرلەش ئىقتىدارىغا ئىگە بولغانىدى:

شۇنىڭدىن كېيىن، بىر زەمبىرەك ئوقى ياكى پلانېتىنىڭ ھەرىكىتىنى بىلمەكچى ۋە مۆلچەرلىمەكچى بولغان كىشى پەقەت جىسىمنىڭ ماسسىسى، يۆنىلىشى، تېزلىنىشى ۋە ئۇنىڭغا تەسىر كۆرسىتىۋاتقان كۈچلەرنى ئۆلچىسىلا بولاتتى. بۇ سانلارنى نيۇتوننىڭ تەڭلىمىلىرىگە قويۇش ئارقىلىق، جىسىمنىڭ كەلگۈسىدىكى ئورنىنى ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولاتتى. بۇ سېھىردەك ئىشلەيتتى. پەقەت 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىغا كەلگەندىلا، ئالىملار نيۇتون قانۇنلىرىغا ماس كەلمەيدىغان بىر قانچە بايقاشقا دۇچ كەلدى. بۇلار فىزىكىدىكى كېيىنكى ئىنقىلابلارغا – نىسپىيلىك نەزەرىيىسى ۋە كۋانت مېخانىكىسىغا ئېلىپ باردى.

نيۇتون تەبىئەت كىتابىنىڭ ماتېماتىكا تىلىدا يېزىلغانلىقىنى كۆرسەتتى. بەزى بابلار (مەسىلەن) ئېنىق بىر تەڭلىمىگە يىغىنچاقلىنىدۇ؛ بىراق بىئولوگىيە، ئىقتىساد ۋە پىسخولوگىيەنى نيۇتوننىڭ تەڭلىمىلىرىگە ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنغان ئالىملار بۇ تەڭلىمىنىڭ مۇرەككەپلىشىپ كەتكەنلىكىنى ھەم ئۇنىڭغا ئۇرۇنۇشنىڭ بىھۇدە ئاۋارىچىلىق ئىكەنلىكىنى بايقىدى. بىراق، بۇ ئۇلارنىڭ ماتېماتىكىدىن ۋاز كەچكەنلىكىنى بىلدۈرمەيتتى. ئۆتكەن 200 يىل ئىچىدە رېئاللىقنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپ تەرەپلىرىنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن ماتېماتىكىنىڭ يېڭى بىر تارمىقى – ستاتىستىكا ئىلمى تەرەققىي قىلدۇرۇلدى.

1744-يىلى، شوتلاندىيەلىك ئىككى پوپ —ئالېكساندېر  ۋېبستېر ۋە روبېرت ۋاللاس قازا قىلغان دىن خادىملىرىنىڭ تۇل خوتۇنلىرى بىلەن يېتىم بالىلىرىغا نەپىقە بېرىدىغان تۇرمۇش كاپالەت فوندى قۇرۇشنى قارار قىلدى. ئۇلار چېركاۋدىكى ھەر بىر دىن خادىمىنىڭ كىرىمىنىڭ ئاز بىر قىسمىنى فوندقا تۆلەپ، فوندنىڭ بۇ پۇلنى مەبلەغ قىلىشىنى تەكلىپ قىلدى. ئەگەر بىر دىن خادىمى ۋاپات بولسا، ئۇنىڭ تۇل خوتۇنى فوندنىڭ پايدىسىدىن نېسىۋە ئالالايتتى. بۇ ئۇنىڭ قالغان ئۆمرىدە راھەت ياشىشىغا ئىمكان بېرەتتى.

فوندنىڭ ئۆز مەجبۇرىيەتلىرىنى ئادا قىلىشى ھەمدە دىن خادىملىرىنىڭ قانچىلىك پۇل تۆلىشى كېرەكلىكىنى بەلگىلەش ئۈچۈن، ۋېبستېر بىلەن ۋاللاس ھەر يىلى قانچە دىن خادىمىنىڭ ۋاپات بولىدىغانلىقى، قانچە تۇل خوتۇن ۋە يېتىم بالا قالىدىغانلىقى، شۇنداقلا تۇل خوتۇنلارنىڭ ئېرىدىن قانچە يىل ئۇزۇن ياشايدىغانلىقىنى ئالدىن مۆلچەرلىيەلىشى كېرەك ئىدى.

بۇ ئىككى چېركاۋ خادىمىنىڭ نېمە قىلمىغانلىقىغا دىققەت قىلىڭ. ئۇلار خۇدادىن ۋەھيى چۈشۈشنى تىلىمىدى. مۇقەددەس كىتابلاردىن ياكى قەدىمكى دىن ئالىملىرىنىڭ ئەسەرلىرىدىن جاۋاب ئىزدىمىدى. ئۇلار ساپ پەلسەپىۋى مۇنازىرىگىمۇ كىرمىدى. ئۇلار شوتلاندىيەلىك بولغاچقا، ئەمەلىيەتچى ئىدى. شۇڭا ئۇلار ئېدىنبۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ماتېماتىكا پروفېسسورى كولىن ماكلاۋرىن بىلەن ئالاقىلاشتى. ئۇلار ئۈچەيلەن كىشىلەرنىڭ قايسى ياشتا ۋاپات بولىدىغانلىقى ھەققىدىكى مەلۇماتلارنى توپلاپ، بۇلارنى نەپىقە بېرىلگەن يىلدا قانچە دىن خادىمىنىڭ ۋاپات بولۇش ئېھتىماللىقىنى ھېسابلاشقا ئىشلەتتى.

ئۇلارنىڭ خىزمىتى ستاتىستىكا ۋە ئېھتىماللىق ساھەسىدىكى بىر قانچە مۇھىم ئىلگىرىلەشكە ئاساسلانغان ئىدى. بۇلارنىڭ بىرى ياكوب بېرنۇللىنىڭ چوڭ سانلار قانۇنى. بېرنۇللى مەلۇم بىر ۋەقەنى، مەسىلەن مەلۇم بىر شەخسنىڭ ئۆلۈمىنى ئېنىق مۆلچەرلەش قىيىن بولسىمۇ، كۆپلىگەن ئوخشاش ۋەقەلەرنىڭ ئوتتۇرىچە نەتىجىسىنى يۇقىرى دەرىجىدە ئېنىق مۆلچەرلەش مۇمكىن دېگەن پىرىنسىپنى كودلاشتۇرغان. يەنى، ماكلاۋرىن ماتېماتىكىنى ئىشلىتىپ ۋېبستېر ۋە ۋاللاسنىڭ كېلەر يىلى ئۆلۈپ كېتىدىغان-كەتمەيدىغانلىقىنى مۆلچەرلىيەلمىسىمۇ، يېتەرلىك مەلۇمات بولسا، شوتلاندىيەدىكى قانچە پوپنىڭ كېلەر يىلى ئۆلىدىغانلىقىنى ئاساسەن ئېنىق ئېيتالايتتى.

ياخشى يېرى، بۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ئىشلىتەلەيدىغان تەييار مەلۇماتلىرى بار ئىدى. ئەللىك يىل بۇرۇن ئېدموند خاللېي نەشر قىلغان سۇغۇرتا ھېسابچىسى جەدۋەللىرى ئالاھىدە پايدىلىق بولدى. خاللېي گېرمانىيەنىڭ برېسلاۋ شەھىرىدىن ئېرىشكەن 1,238 نوپۇسنىڭ تۇغۇلۇپ، 1,174 نوپۇسنىڭ ئۆلگەنلىك دەپتىرىنى تەھلىل قىلغان. خاللېينىڭ جەدۋەللىرى يىگىرمە ياشلىق بىر كىشىنىڭ مەلۇم بىر يىلدا ئۆلۈش ئېھتىماللىقىنىڭ يۈزدە بىر پىرسەنت، ئەمما ئەللىك ياشلىق بىر كىشىنىڭ يۈزدە 39 پىرسەنت ئىكەنلىكىنى كۆرۈشكە ئىمكان بەردى.

ۋېبستېر ۋە ۋاللاس بۇ سانلارنى بىر تەرەپ قىلىپ، ھەر زامان ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 930 شوتلاندىيە دىن خادىمى ھايات ياشايدۇ، ھەر يىلى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 27 دىن خادىمى ۋاپات بولىدۇ، بۇلاردىن ئون سەككىزىنىڭ خوتۇنى تۇل قالىدۇ، خوتۇنى تۇل قالمىغانلارنىڭ بەشى يېتىم بالىلارنى قالدۇرىدۇ، خوتۇنى تۇل قالغانلارنىڭ ئىككىسى ئىلگىرىكى نىكاھتىن بولغان ۋە 16 ياشقا تولمىغان بالىلارنى قالدۇرىدۇ، دېگەن خۇلاسىگە كەلدى.

ئۇلار يەنە تۇل خوتۇنلار قايتا ئەرگە تەگكىچە ياكى ۋاپات بولغىچە (بۇ ئىككى ئەھۋالدا نەپىقە بېرىش توختايدۇ) قانچىلىك ۋاقىت ئۆتىدىغانلىقىنى ھېسابلىدى. بۇ رەقەملەر ۋېبستېر ۋە ۋاللاسقا فوندقا قاتناشقان دىن خادىملىرىنىڭ ئۆز ئائىلىسىدىكىلەرنى تەمىنلەش ئۈچۈن قانچىلىك پۇل تۆلىشى كېرەكلىكىنى بەلگىلەش ئىمكانىيىتى بەردى. يىللىق 2 فۇنت 12 شىللىڭ 2 پېننى تۆلەش ئارقىلىق، بىر دىن خادىمى تۇل قالغان ئايالىنىڭ يىلىغا ئەڭ ئاز 10 فۇنت ئالالىشىغا كاپالەتلىك قىلالايتتى. ئۇ زاماندا بۇ خېلى كۆپ پۇل ئىدى. كىمكى بۇنى يېتەرلىك ئەمەس دەپ ئويلىسا، يىللىقى 6 فۇنت 11 شىللىڭ 3 پېننىغىچە تۆلەشنى تاللىيالايتتى، بۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ ئايالى يىللىقى 25 فۇنت پۇل ئالالىشىغا كاپالەتلىك قىلالايتتى.

ئۇلارنىڭ ھېسابلىشىچە، 1765-يىلىغا كەلگەندە شوتلاندىيە چېركاۋى دىن خادىملىرىنىڭ تۇل خوتۇن، يېتىم بالىلىرى ئۈچۈن ئاتىغان تەمىنات فوندى كاپىتالى جەمئىي 58,348 فۇنتقا يېتىدۇ. ئۇلارنىڭ ھېسابلىشى ھەيران قالارلىق دەرىجىدە توغرا چىقتى. شۇ يىل كەلگەندە، فوندنىڭ كاپىتالى 58,347 فۇنت بولدى، مۆلچەردىن پەقەت 1 فۇنتلا كەم! بۇ ھەتتا ھاباكۇك[4]، يەرەمىيا[5] ياكى مۇقەددەس يۇھاننانىڭ[6] پەيغەمبەرلىكلىرىدىنمۇ ياخشى ئىدى. ۋېبستېر ۋە ۋاللاسنىڭ بۈگۈن «شوتلاندىيە تۇل خوتۇنلىرى» دەپ ئاتىلىدىغان بۇ فوندى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ پېنسىيە ۋە سۇغۇرتا شىركەتلىرىنىڭ بىرى. ئۇ 100 مىليارد فۇنتلۇق مەبلىغى بىلەن، پەقەت شوتلاندىيەلىك تۇل خوتۇنلارنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ سۇغۇرتىسىنى سېتىۋالماقچى بولغان ھەرقانداق كىشىنى سۇغۇرتا قىلىدۇ.

شوتلاندىيەلىك ئىككى دىن خادىمى قوللانغان ئېھتىماللىق ھېسابلاشلىرى پەقەت پېنسىيە ۋە سۇغۇرتا ئىشلىرىنىڭ ئاساسى بولغان ھېساب-كىتاب ئىلمىنىڭلا ئەمەس، يەنە بىر ئەنگلىيە چېركاۋى دىن خادىمى روبېرت مالتۇس ئاساس سالغان دېموگرافىيە (نوپۇسشۇناسلىق) ئىلمىنىڭمۇ ئاساسى بولۇپ قالدى. دېموگرافىيە كېيىن چارلز دارۋىن (ئۇ دەسلەپتە ئەنگلىيە چېركاۋى پوپى بولماقچى ئىدى) نىڭ تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيىسىگە ئاساس سالدى. مەلۇم شارائىت ئاستىدا قانداق ئورگانىزمنىڭ تەرەققىي قىلىدىغانلىقىنى ئالدىن مۆلچەرلەيدىغان تەڭلىمىلەر بولمىسىمۇ، گېنېتىكا ئالىملىرى مەلۇم بىر مۇتاتسىيەنىڭ مەلۇم بىر نوپۇستا تارقىلىش ئېھتىماللىقىنى ھېسابلاشتا ئېھتىماللىق ھېسابلاشلىرىنى قوللىنىدۇ.

شۇنىڭغا ئوخشاش ئېھتىماللىق مودېللىرى ئىقتىساد، جەمئىيەتشۇناسلىق، پىسخولوگىيە، سىياسىي ئىلىم ۋە باشقا ئىجتىمائىي، تەبىئىي پەنلەرنىڭ يادروسىغا ئايلاندى. ھەتتا فىزىكىمۇ ئاخىرىدا نيۇتوننىڭ كلاسسىك تەڭلىمىلىرىگە كۋانت مېخانىكىسىنىڭ ئېھتىماللىق ئامىللىرىنى قوشتى.

بىز پەقەت مائارىپ تارىخىغا قارىساقلا، بۇ جەرياننىڭ بىزنى قانچىلىك ئالغا ئىلگىرىلەتكەنلىكىنى چۈشىنەلەيمىز. كۆپىنچە تارىخىي دەۋردە، ماتېماتىكا ئوقۇمۇشلۇق كىشىلەرمۇ بەك چوڭقۇرلاپ كەتمەيدىغان سىرلىق ساھە ئىدى. ئوتتۇرا ئەسىردىكى ياۋروپادا، لوگىكا (ئىلمىي مەنتىق)، گرامماتىكا ۋە ئىستىلىستىكا مائارىپنىڭ يادروسى بولۇپ، ماتېماتىكا ئۆگىتىش ئادەتتە ئاددىي ئارىفمېتىكا ۋە گېئومېترىيەدىن ھالقىمايتتى. ھېچكىم ستاتىستىكا ئۆگەنمەيتتى. بارلىق پەنلەرنىڭ ھۆكۈمرانى ئىلاھىيەت ئىلمى ئىدى.

بۈگۈن ئاز ساندىكى ئوقۇغۇچىلارلا ئىستىلىستىكا ئۆگىنىدۇ؛ لوگىكا پەقەت پەلسەپە فاكۇلتېتلىرىدا، ئىلاھىيەت بولسا دىنىي مۇنازىرە دەرسلىرىدە ئۆتۈلىدۇ. ھالبۇكى كۆپلىگەن ئوقۇغۇچىلار ماتېماتىكا ئۆگىنىشكە رىغبەتلەندۈرۈلىدۇ ياكى مەجبۇرلىنىدۇ. كىشىلەر مۇقەررەر ھالدا توغرىلىقى يۇقىرى ئىلىم-پەنگە مايىل بولدى ۋە ماتىماتىكىلىق ئۇسۇللار ئارقىلىق بۇ توغرىلىققا ئېنىقلىما بەردى. ھەتتا ئەنئەنىۋى ئادەمىيەت پەنلىرىنىڭ بىر قىسمى بولغان ئىنسان تىلى (تىلشۇناسلىق) ۋە ئىنسان پىسخىكىسى (پىسخولوگىيە) تەتقىقاتىمۇ بارغانسېرى ماتېماتىكىغا تايىنىپ، ئۆزلىرىنى پەن سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشماقتا.

ستاتىستىكا كۇرسلىرى ھازىر پەقەت فىزىكا ۋە بىئولوگىيەدىلا ئەمەس، بەلكى پىسخولوگىيە، سوتسىئولوگىيە، ئىقتىساد ۋە سىياسىي پەنلەردىمۇ ئاساسىي تەلەپكە ئايلاندى. مەن ئىشلەۋاتقان ئۇنىۋېرسىتېتتىكى پىسخولوگىيە فاكۇلتېتىنىڭ دەرس تىزىملىكىدە، تۇنجى مەجبۇرىي دەرس «پىسخولوگىيە تەتقىقاتىدىكى ستاتىستىكا ۋە مېتودولوگىيە ھەققىدە ساۋات » بولۇپ، ئىككىنچى يىللىق پىسخولوگىيە ئوقۇغۇچىلىرى «پىسخولوگىيەلىك تەتقىقاتتىكى ستاتىستىكىلىق ئۇسۇللار»نى ئۆگىنىشى كېرەك.

ئەگەر سىز كۇڭزى، بۇددا، ئەيسا ۋە مۇھەممەد پەيغەمبەرگە «ئىنسان زېھنىنى چۈشىنىش ۋە ئۇنىڭ كېسەللىكلىرىنى داۋالاش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ستاتىستىكا ئۆگىنىش كېرەك» دېسىڭىز، ئۇلار ھەيران قالغان بولاتتى.

بىلىم كۈچتۇر

دۇنيادىكى 7 مىليارد كىشى ئىچىدە، قانچە كىشى كۋانتۇم مېخانىكىسى، ھۈجەيرە بىئولوگىيەسى ياكى ماكرو ئىقتىسادنى بىلىدۇ؟ زامانىۋى پەننى چۈشىنىشتە كۆپ ئادەم قىينىلىدۇ، چۈنكى ئەقلىمىز ئۇنىڭ ماتېماتىكىلىق تىلىنى ئاسان ھەزىم قىلالمايدۇ، ئۇنىڭ بايقاشلىرى كۆپ ھاللاردا ئادەتتىكى چۈشەنچىمىزگە زىت كېلىدۇ. شۇنداقتىمۇ، ئىلىم-پەن بىزگە يېڭى كۈچ ئاتا قىلغاچقا زور ئىناۋەتكە ئىگە. پرېزىدېنتلار ۋە گېنېراللار يادرو فىزىكىسىنى چۈشەنمەسلىكى مۇمكىن، ئەمما ئۇلار يادرو بومبىسىنىڭ نېمە قىلالايدىغانلىقىنى ياخشى بىلىدۇ.

1620-يىلى فرانسىس باكون «يېڭى قورال» ناملىق ئىلمىي باياننامە ئېلان قىلىپ، «بىلىم كۈچتۇر» دەپ كۆرسەتتى. «بىلىم»نىڭ ھەقىقىي سىنىقى ئۇنىڭ راست-يالغانلىقى ئەمەس، بەلكى بىزگە كۈچ بېرەلەيدىغان-بېرەلمەيدىغانلىقىدۇر. ئالىملار ئادەتتە ھېچقانداق نەزەرىيەنىڭ 100 پىرسەنت توغرا ئەمەسلىكىنى پەرەز قىلىدۇ. شۇڭا، ھەقىقەت بىلىمنى سىناشتا ياخشى ئۆلچەم ئەمەس، بىلىمنى ھەقىقىي سىنايدىغان نەرسە ئۇنىڭ پايدىلىق بولۇش-بولماسلىقىدۇر. بىزنى يېڭى ئىشلارنى قىلىشقا قادىر قىلىدىغان نەزەرىيە بىلىم ھېسابلىنىدۇ.

ئەسىرلەر داۋامىدا، ئىلىم-پەن بىزگە نۇرغۇن يېڭى قوراللارنى تەقدىم قىلدى. بەزىلىرى ئۆلۈم نىسبىتى ۋە ئىقتىسادىي ئۆسۈشنى مۆلچەرلەشتە قوللىنىلىدىغان ئىلمىي ئۇسۇللار، تېخىمۇ مۇھىم بولغىنى تېخنىكىلىق قوراللاردۇر. پەن بىلەن تېخنىكا ئوتتۇرىسىدا شۇنداق كۈچلۈك باغلىنىش شەكىللەندىكى، بۈگۈن كىشىلەر بۇ ئىككىسىنى ئارىلاشتۇرۇۋېتىدۇ. بىز كۆپ ھاللاردا يېڭى تېخنىكىلارنى ئىلمىي تەتقىقاتسىز يارىتىش مۇمكىن ئەمەس، يېڭى تېخنىكىلارنى بارلىققا كەلتۈرەلمەيدىغان تەتقىقاتنىڭ ئانچە ئەھمىيىتى يوق دەپ ئويلايمىز.

ئەمەلىيەتتە، پەن بىلەن تېخنىكا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ناھايىتى يېڭى بىر ھادىسە. 1500-يىلدىن بۇرۇن، پەن ۋە تېخنىكا پۈتۈنلەي ئايرىم ساھەلەر ئىدى. باكون 17-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا بۇ ئىككىسىنى باغلىغاندا، بۇ ئىنقىلابىي بىر پىكىر ئىدى. 17- ۋە 18-ئەسىرلەردە بۇ مۇناسىۋەت كۈچەيگەن بولسىمۇ، پەقەت 19-ئەسىردىلا چىڭ باغلاندى. ھەتتا 1800-يىللىرىمۇ، كۈچلۈك ئارمىيە قۇرماقچى بولغان كۆپلىگەن ھۆكۈمرانلار ۋە مۇۋەپپەقىيەتلىك تىجارەت قىلماقچى بولغان سودا ماگناتلىرى فىزىكا، بىئولوگىيە ياكى ئىقتىساد تەتقىقاتلىرىغا مەبلەغ سېلىشنى ئويلاشمايتتى.

بۇنىڭغا چۈشمەيدىغان مىساللارنى يوق دېمەكچى ئەمەسمەن. ياخشى تارىخچى ھەر نەرسىنىڭ مىساللىرىنى تاپالايدۇ. ئەمما تېخىمۇ ياخشى تارىخچى بۇ مىساللارنىڭ تارىخىنىڭ ئومۇمىي كۆرۈنۈشىنى خىرەلەشتۈرىدىغان قىزىقارلىق ئىشلار ئىكەنلىكىنى بىلىدۇ. ئومۇمەن ئېيتقاندا، زامانىۋى دەۋردىن بۇرۇنقى كۆپىنچە ھۆكۈمرانلار ۋە تىجارەتچىلەر يېڭى تېخنىكىلارنى يارىتىش ئۈچۈن كائىنات تەبىئىتى ھەققىدىكى تەتقىقاتلارغا مەبلەغ سالمايتتى. ھۆكۈمرانلار ئەنئەنىۋى بىلىملەرنى تارقىتىش ۋە مەۋجۇت تۈزۈمنى مۇستەھكەملەش مەقسىتىدە مائارىپ ئورۇنلىرىغا مەبلەغ سالاتتى.

يېڭى تېخنىكىلارنى ياراتقانلار ئاساسەن سىستېمىلىق ئىلمىي تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان ئالىملار ئەمەس، بەلكى سىناق-خاتالىق ئارقىلىق ئىش قىلىدىغان، ئوقۇمىغان ھۈنەرۋەنلەر ئىدى. ھارۋا ياسىغۇچىلار يىلدىن-يىلغا ئوخشاش ماتېرىياللاردىن ئوخشاش ھارۋىلارنى ياسايتتى. ئۇلار يىللىق كىرىمىنىڭ مەلۇم قىسمىنى يېڭى ھارۋا مودېللىرىنى تەتقىق قىلىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئاجراتمايتتى. ھارۋا لايىھەسى بەزىدە ياخشىلانسىمۇ، بۇ ئادەتتە ئۇنىۋېرسىتېتقا قەدەم باسمىغان، ھەتتا خەت تونۇمايدىغان يەرلىك بىر ياغاچچىنىڭ ئەقىل-پاراسىتىدىن بولاتتى.

بۇ ئەھۋال دۆلەت ۋە شەخسىي كەسىپ ساھەلىرىدىمۇ ئوخشاش ئىدى. زامانىۋى دۆلەتلەر دۆلەت سىياسىتى دائىرىسىدىكى ئېنېرگىيە، ساغلاملىق ۋە ئەخلەت تازىلاشتەك ھەر قانداق ئىشتا ئالىملارنى ياردەمگە چاقىرىدۇ، ئەمما قەدىمكى پادىشاھلىقلار بۇنداق قىلمايتتى. بۇرۇن بىلەن ھازىرنىڭ پەرقى قورال-ياراق جەھەتتە ئەڭ روشەن كۆرۈلىدۇ. 1961-يىلى پرېزىدېنتلىقتىن ئايرىلىش ئالدىدا تۇرۇۋاتقان دۋايت ئېيزېنخاۋېر ھەربىي سانائەتنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىپ كېتىشى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرغاندا، تەڭلىمىنىڭ بىر قىسمىنى قالدۇرۇپ قويغان. ئۇ ئەسلىدە ئۆز دۆلىتىنى ھەربىي-سانائەت بىلەن ئىلىم-پەننىڭ بىرلىشىۋېلىشى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇشى كېرەك ئىدى، چۈنكى بۈگۈنكى ئۇرۇشلار ئىلىم-پەن تەرەققىياتىنىڭ مەھسۇلاتىدۇر. دۇنيانىڭ ھەربىي كۈچلىرى ئىنسانىيەتنىڭ ئىلمىي تەتقىقات ۋە تېخنىكىلىق تەرەققىياتىنىڭ كۆپ قىسمىغا مەبلەغ سالىدۇ ۋە ئۇنى يېتەكلەيدۇ.

بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئۇزۇنغا سوزۇلغان ئىستىھكام ئۇرۇشىغا ئايلانغاندا، ھەر ئىككى تەرەپ قاتمال ۋەزىيەتنى بۇزۇپ، دۆلەتنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئالىملارنى ياردەمگە چاقىردى. ئاق خالات كىيگەن ئۇ كىشىلەر بۇ چاقىرىققا ئاۋاز قوشتى. شۇنىڭ بىلەن، تەجرىبىخانا ۋە زاۋۇتلاردىن ئۇرۇش ئايروپىلانى، زەھەرلىك گاز، تانكا، سۇ ئاستى پاراخوتى ۋە تېخىمۇ ئۈنۈملۈك پىلىموت، زەمبىرەك، مىلتىق ۋە بومبىلاردەك يېڭى، كارامەت قوراللار توختىماي چىقىشقا باشلىدى.

گېرمانىيەنىڭ V-2 تىپلىق راكېتاسى قويۇپ بېرىلىش ئالدىدا. بۇ قورال ئىتتىپاقداش ئارمىيەنى مەغلۇب قىلالمىغان بولسىمۇ، گېرمانىيەنىڭ تېخنىكىلىق مۆجىزىگە باغلىغان ئۈمىدىنى تاكى ئۇرۇشنىڭ ئاخىرقى كۈنىگىچە ساقلاپ تۇردى.  

ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا پەن-تېخنىكا تېخىمۇ چوڭ رول ئوينىدى. 1944-يىلى ئاخىرىغا كەلگەندە، گېرمانىيە ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولۇش ئالدىدا تۇراتتى. بىر يىل بۇرۇن، گېرمانىيەنىڭ ئىتتىپاقدىشى ئىتالىيە مۇسسولىنىنى ئاغدۇرۇپ، ئىتتىپاقداشلارغا تەسلىم بولغانىدى. ئەمما گېرمانىيە تەرەپ ئەنگلىيە، ئامېرىكا ۋە سوۋېت قوشۇنلىرى يېقىنلىشىۋاتقان بولسىمۇ، ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇردى. گېرمان ئەسكەرلىرى ۋە پۇقرالىرىنىڭ «ھەممە ئىش تۈگەشتى» دەپ ئويلىمىغانلىقىنىڭ بىر سەۋەبى، ئۇلار گېرمان ئالىملىرىنىڭ V-2 راكېتا ۋە رېئاكتىپ ئايروپىلانغا ئوخشاش «مۆجىزە قوراللار» بىلەن ئۇرۇشنىڭ يۆنىلىشىنى ئۆزگەرتىدىغانلىقىغا ئىشەنگەنلىكى ئىدى.

گېرمانلار راكېتا ۋە رېئاكتىپ ئايروپىلانلار ئۈستىدە ئىشلەۋاتقاندا، ئامېرىكىنىڭ مانھاتتان لايىھەسى بويىچە ئاتوم بومبىسى مۇۋەپپەقىيەتلىك ياساپ چىقىلدى. 1945-يىلى ئاۋغۇستنىڭ باشلىرىدا بومبا تەييار بولغاندا، گېرمانىيە ئاللىقاچان تەسلىم بولغان بولسىمۇ، ياپونىيە ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتاتتى. ئامېرىكا كۈچلىرى ياپونىيەنىڭ ئاساسىي زېمىنىغا تاجاۋۇز قىلىشقا تەييارلانغانىدى. ياپونلار تاجاۋۇزغا قارشى تۇرۇپ ئۆلگۈچە جەڭ قىلىشقا قەسەم قىلدى، بۇنىڭ قۇرۇق گەپ ئەمەسلىكىگە ئىشىنىشكە تولۇق ئاساس بار ئىدى. ئامېرىكا گېنېراللىرى پرېزىدېنت ھاررى ترۇمىنغا ياپونىيەگە تاجاۋۇز قىلىشنىڭ بىر مىليون ئامېرىكا ئەسكىرىنىڭ ھاياتىغا زامىن بولىدىغانلىقىنى ۋە ئۇرۇشنىڭ 1946-يىلىغىچە سوزۇلىدىغانلىقىنى ئېيتتى. ترۇمان يېڭى بومبىنى ئىشلىتىشنى قارار قىلدى. ئىككى ھەپتە ۋە ئىككى ئاتوم بومبىسىدىن كېيىن، ياپونىيە شەرتسىز تەسلىم بولدى، ئۇرۇش ئاخىرلاشتى.

ھالبۇكى پەن-تېخنىكا پەقەت ھۇجۇم قوراللىرىدىلا ئەمەس، مۇداپىئەدىمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۈگۈن نۇرغۇن ئامېرىكىلىقلار تېررورلۇققا قارشى تۇرۇشنىڭ ھەل قىلىش چارىسى سىياسىي ئەمەس، تېخنىكىلىق ۋاسىتە دەپ قارايدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، نانو-تېخنىكا سانائىتىگە يەنە مىليونلىغان مەبلەغ سالسىلا، ئامېرىكا ئافغانىستاندىكى ھەر بىر ئۆڭكۈرگە، يەمەندىكى قورغانلارغا ۋە شىمالىي ئافرىقىدىكى لاگېرلارغا بىيونىك جاسۇس چىۋىنلىرىنى ئەۋەتەلەيدۇ. شۇنداق قىلغاندا، ئوساما بىن لادىننىڭ ۋارىسلىرى بىر چىنە قەھۋە ئىچمەكچى بولسىمۇ، ئامېرىكا مەركىزىي ئاخبارات ئىدارىسىنىڭ جاسۇس چىۋىنى بۇ مۇھىم ئۇچۇرنى لانگلېيدىكى[7] باش شتابقا يەتكۈزەلەيدۇ. مېڭە تەتقىقاتىغا يەنە مىليونلاپ مەبلەغ ئاجراتسا، ھەر بىر ئايرودرومغا كىشىلەرنىڭ مېڭىسىدىكى غەزەپ ۋە نەپرەت خىياللىرىنى دەرھال بايقىيالايدىغان ئۈستۈن تېخنىكىلىق FMRI سكانېرلىرى[8](تەسۋىر كۆچۈرگۈچلىرى) ئورنىتىلالايدۇ. بۇ راستتىنلا ئىشقا ئاشامدۇ؟ كىم بىلىدۇ. بىيونىك چىۋىنلار ۋە خىيال ئوقۇيدىغان سكانېرلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئاقىلانە ئىشمۇ؟ ئۇنىڭ زۆرۈرىيىتى يوق. قانداقلا بولمىسۇن، سىز بۇ قۇرلارنى ئوقۇۋاتقان ۋاقىتتا، ئامېرىكا مۇداپىئە مىنىستىرلىقى بۇ ۋە بۇنىڭغا ئوخشاش لايىھەلەر ئۈستىدە ئىشلەش ئۈچۈن نانو-تېخنىكىسى ۋە مېڭە تەتقىقاتى تەجرىبىخانىلىرىغا مىليونلىغان دوللار مەبلەغ ئاجراتماقتا.

تانكىدىن ئاتوم بومبىسى ۋە جاسۇس چىۋىنلىرىغىچە بولغان ھەربىي تېخنىكىلارغا مەپتۇن بولۇش ھەيران قالارلىق دەرىجىدە يېڭى بىر ھادىسە. 19-ئەسىرگىچە، ھەربىي ئۆزگىرىشلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى تېخنىكىلىق تەرەققىياتنىڭ ئەمەس، تەشكىلىي ئۆزگىرىشلەرنىڭ مەھسۇلى ئىدى. پەرقلىق مەدەنىيەتلەر تۇنجى قېتىم ئۇچراشقاندا، تېخنىكىلىق پەرقلەر بەزىدە مۇھىم رول ئوينىغان بولسىمۇ، بۇنداق پەرقلەرنى قەستەن يارىتىش ياكى كېڭەيتىشنى ئويلايدىغانلار ئاز ئىدى. كۆپىنچە ئىمپېرىيەلەر تېخنىكا سېھىرگەرلىكىگە تايىنىپ كۈچەيمىگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھۆكۈمرانلىرى تېخنىكىلىق تەرەققىياتقا ئانچە كۆڭۈل بۆلمەيتتى.

ئەرەبلەر ساسانىي ئىمپېرىيەسىنى قالتىس ئوقيالار ياكى قىلىچلار بىلەن يەڭمىگەن، سەلجۇقلارنىڭ بىزانس ئىمپېرىيەسىگە قارىغاندا تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكى يوق ئىدى، موڭغۇللارمۇ خىتاينى قانداقتۇر يېڭى قورال ياردىمىدە بويسۇندۇرمىغان. ئەمەلىيەتتە، بۇ ئۇرۇشلاردا مەغلۇپ بولغان دۆلەتلەرنىڭ ھەربىي ۋە ئاممىۋى تېخنىكىلىرى يۇقىرى ئىدى.

رىم قوشۇنى بۇنىڭ ياخشى بىر مىسالى. ئۇ ئۆز دەۋرىدىكى ئەڭ كۈچلۈك قوشۇن بولسىمۇ، تېخنىكا جەھەتتە كارتىج[9]، ماكېدونىيە[10] ياكى سېلېۋكىد[11] ئىمپېرىيەسىدىن ھېچقانداق ئۈستۈنلۈكى يوق ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستۈنلۈكى ئۈنۈملۈك تەشكىللىنىش، پولاتتەك ئىنتىزام ۋە زور كۈچ مەنبەسىگە تايىناتتى. رىم قوشۇنى ھېچقاچان تەتقىقات ۋە تەرەققىيات بۆلۈمى قۇرمىغان، ئۇلارنىڭ قوراللىرى يۈز يىللار داۋامىدا ئاساسەن ئۆزگەرمىگەن.

ئەگەر كارتىجنى ۋەيران قىلغان ۋە مىلادىدىن بۇرۇنقى 2-ئەسىردە نۇمانتىيەلىكلەرنى[12] يەڭگەن گېنېرال سكىپىيو ئەمىلىيانۇسنىڭ رىم قوشۇنلىرى 500 يىل كېيىن بۈيۈك كونستانتىن دەۋرىدە تۇيۇقسىز پەيدا بولۇپ قالغان بولسا، سكىپىيونىڭ كونستانتىننى يېڭىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولاتتى. ئەمدى بىر نەچچە ئەسىر بۇرۇنقى گېنېرال، مەسىلەن ناپولېئوننىڭ ئۆز قوشۇنلىرىنى باشلاپ بۈگۈنكى زەمبىرەكچى قىسىمغا قارشى جەڭ قىلغان ئەھۋالىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ. ناپولېئون ئەڭ ئۇستا تاكتىكىچى، ئۇنىڭ ئەسكەرلىرىمۇ جەڭگە ماھىر قوشۇن بولسىمۇ، زامانىۋى قورال-ياراغلار ئالدىدا ئۇلارنىڭ ماھارىتى ھېچنېمىگە يارىمايتتى.

قەدىمكى رىمغا ئوخشاش، قەدىمكى خىتايدىمۇ كۆپىنچە گېنېراللار ۋە پەيلاسوپلار يېڭى قورال-ياراغلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى ئۆز بۇرچى دەپ قارىمايتتى. خىتاينىڭ ھەربىي تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم كەشپىيات ئوق دورىسى ئىدى. بىراق، بىزنىڭ بىلىشىمىزچە، ئوق دورىسى داۋجياۋ سېھىرگەرلىرىنىڭ ھاياتلىق ئىكسىرىنى ئىزدەش جەريانىدا تاسادىپىي ھالدا بايقالغان. ئوق دورىنىڭ كېيىنكى تەقدىرى تېخىمۇ ئىبرەتلىك. كىشىلەر داۋجياۋ سېھىرگەرلىرىنى خىتاينى دۇنيانىڭ خوجايىنىغا ئايلاندۇرىدۇ دەپ ئويلىشى مۇمكىن ئىدى. ئەمەلىيەتتە، خىتايلار بۇ يېڭى بىرىكمىنى ئاساسەن بىر نەرسىلەرنى پارچىلاش ئۈچۈنلا ئىشلەتتى. ھەتتا سوڭ سۇلالىسى موڭغۇللارنىڭ تاجاۋۇزىغا دۇچ كەلگەندىمۇ، ھېچقانداق پادىشاھ ۋەيران قىلغۇچ قورال ئىجاد قىلىشنى ئاساس قىلىدىغان ئوتتۇرا ئەسىر «مانخاتتان لايىھەسى»نى تۈزۈش ئارقىلىق ئىمپېرىيەنى قۇتقۇزۇشقا ھەرىكەت قىلمىدى. پەقەت 15-ئەسىردە، يەنى ئوق دورىسى كەشىپ قىلىنىپ تەخمىنەن 600 يىلدىن كېيىن، زەمبىرەكلەر ئاسىيا-ئافرىقا جەڭ مەيدانلىرىدا ھەل قىلغۇچ ئامىلغا ئايلاندى. نېمە ئۈچۈن ئوق دورىنىڭ ۋەيران قىلغۇچ كۈچى ھەربىي جەھەتتە شۇنچە ئۇزۇن ۋاقىت ئىشلىتىلمىدى؟ چۈنكى ئۇ پەيدا بولغان ۋاقىتتا پادىشاھلار، ئالىملار ياكى سودىگەرلەر يېڭى ھەربىي تېخنىكىنىڭ ئۇلارنى قۇتقۇزالايدىغانلىقى ياكى بېيىتالايدىغانلىقىنى ئويلىمايتتى.

-15، -16ئەسىرلەردە ۋەزىيەت ئۆزگىرىشكە باشلىدى، ئەمما كۆپىنچە ھۆكۈمرانلارنىڭ يېڭى قورال-ياراغلارنى تەتقىق قىلىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇشقا مەبلەغ سېلىشقا قىزىقىشى ئۈچۈن يەنە 200 يىل ۋاقىت كەتتى. تېخنىكىغا باققاندا، تەمىنلەش ۋە ئىستراتېگىيە ئۇرۇش نەتىجىسىگە تېخىمۇ چوڭ تەسىر كۆرسەتتى. ئاۋستېرلىتس (1805) جېڭىدە ياۋروپا كۈچلىرىنىڭ قوشۇنلىرىنى يەڭگەن ناپولېئون ئارمىيەسى ئىشلەتكەن قورللار، لۇئىس XVI نىڭ ئارمىيەسى ئىشلەتكەن قورال-ياراغلارغا ئوخشايتتى. ناپولېئوننىڭ ئۆزىمۇ ئەسلىدە زەمبىرەكچى ئەسكەر بولسىمۇ، ئالىملار ۋە كەشپىياتچىلار ئۇنى ئۇچار جىسىم، سۇ ئاستى كېمىلىرى ۋە راكېتالارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا مەبلەغ سېلىشقا قايىل قىلماقچى بولسىمۇ، ئۇ يېڭى قوراللارغا ئانچە قىزىقمىدى.

پەن-تېخنىكا، سانائەت ۋە ھەربىي تېخنىكا پەقەت كاپىتالىستىك تۈزۈم ۋە سانائەت ئىنقىلابى بىلەن بىرلەشتى. بۇ مۇناسىۋەت ئورنىتىلغاندىن كېيىن، ئۇ تېزلا دۇنيانى ئۆزگەرتتى.

---

[1] سپېكتىر (Spectrum) كائىناتتىكى ئېلېكتىر-ماگنېتلىق رادىئاتسىيەدىن ھاسىل بولىدىغان نۇر، نۇر سىزىقلىرى ۋە شەكىللەر.  بۇنىڭ بەزىلىرىنى كۆز بىلەن كۆرگىلى بولىدۇ، (مەسىلەن ھەسەن-ھۈسەندىكى رەڭلەر)، بەزىلىرىنى كۆرگىلى بولمايدۇ . -ت

[2]ھېنرىخ شىلمان (1822–1890) گېرمانىيەلىك سودىگەر ۋە ئارخىئولوگىيە ھەۋەسكارى.

[3]  ماكس ۋېبېر (1864–1920) گېرمانىيەلىك جەمئىيەتشۇناس.

[4] ھاباكۇك—مىلادىدىن بۇرۇن 6-ئەسىردە ئۆتكەنلىكى قەيت قىلىنغان يەھۇدى پەيغەمبىرى. -ت

[5] يەرەمىيا—قەدىمكى مىسىردا ئۆتكەن يەھۇدىي پەيغەمبىرى، ئىنجىلدا ئىسمى ئۇچرايدۇ، «يىغلايدىغان پەيغەمبەر» دېگەن مەنىدە. -ت

[6] مۇقەددەس يۇھاننا—مىلادىدىن بۇرۇنقى 6-يىلدىن مىلادىدىن كېيىنكى 30-يىلغىچە ياشىغان يەھۇدىي پەيغەمبىرى،  ئىسا پەيغەمبەرنى يۇيۇندۇرغان زات، ئىسلام دىنىدا ئۇ زەكەرىيا ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى يەھيا ئەلەيھىسسالام دەپ قارىلىدۇ.  

[7] لانگلېي (Langley) ئامېرىكانىڭ ۋىرجىنىيە شىتاتىدىكى بىر جاينىڭ نامى.

[8] FMRI (functional Magnetic Resonance Imaging) مېڭىدىكى فونكىسىيەلىك ماگنېتلىق رېزونانس تەسۋىرى.

[9]كارتىج (Carthage) قەدىمكى ئوتتۇرا دېڭىز رايونىدىكى مەشھۇر سودا مەركەزلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، بۈگۈن شىمالىي ئافرىقىدىكى تۇنىسقا تەۋە بىر شەھەر.  

[10] ماكېدونىيە—قەدىمكى گرېكلارغا  تەۋە پادىشاھلىق بولۇپ، جەنۇبىي بالقان يېرىم ئارىلىغا جايلاشقان. بۈگۈن ئۇ  مۇستەقىل جۇمھۇرىيەت. 

[11] مىلادىدىن ئىلگىرى 312-يىل غەربىي ئاسىيادا قۇرۇلغان بىر پادىشاھلىق؛ ئمپېراتور ئالېكساندېرنىڭ بۈيۈك ماكېدونىمپېرىيەسى پارچىلانغاندىن كېيىن بۆلۈنۈپ چىققان.  

[12]نۇمانتىيە (ئىسپانچە نۇمانسىيە)  ئوتتۇرا دېڭىزدىن ئاتلانتىك ئوكيانغا ئۆتىدىغان جەبىلتارىق بوغۇزى بويلىرىدىكى  بىر جاينىڭ نامى، قەدىمدىن تارتىپ ئىسپانىيە تەۋەسىدە بولۇپ كەلگەن.  مىلادىدىن ئىلگىرىكى 153-يىل نۇمانتىيە بىلەن رىم قاتتىق ئۇرۇشقان.  

ئالاموگوردو، 1945-يىل 16-ئىيۇل، 05:29:53. تۇنجى ئاتوم بومبىسى پارتلىغاندىن كېيىنكى سەككىز سېكۇنت. يادرو فىزىكىسى ئالىمى روبېرت ئوپېنخېمېر[1] پارتلاشنى كۆرگەندە، باھاگاۋاد گىتادىن[2] نەقىل كەلتۈرۈپ: «مەن ئەمدى ئۆلۈمگە، دۇنيالارنىڭ ۋەيران قىلغۇچىسىغا ئايلاندىم» دېگەن.

[1] روبېرت ئوپېنخېمېر (1904–1967)، ئامېرىكانىڭ نەزەرىيە فىزىكا ئالىمى.  ئۇ ئاتوم بومبىسىنىڭ ئاتىسى دەپ تەرىپلىنىدۇ. -ت

[2]باھاگاۋاد گىتا–  سانسىكرىتچە «ئىلاھىي كۈي» دېگەن مەنىدە بولۇپ، ھىندىلارنىڭ مىلادىدىن بۇرۇنقى 2-ئەسىرگە تەۋە سانسىكرىت يازمىلىرى، «ماھابارات داستانى»نىڭ پارچىلىرىدۇر.  -ت

---

4-قىسىم

پەن-تېخنىكا ئىنقىلاۋى

نادانلىقنىڭ بايقىلىشى

مۇبادا ئىسپانىيەلىك بىر دېھقان مىلادىيە 1000-يىلى ئۇخلاپ قېلىپ، 500 يىلدىن كېيىن، كولۇمبونىڭ دېڭىزچىلىرى نىنيا، پىنتا ۋە سانتا مارىيا كېمىلىرىگە چىققان ۋاقىتتا ئويغانغان بولسا، دۇنيا ئۇنىڭغا تونۇش تۇيۇلغان بولاتتى. تېخنىكا، ئۆرپ-ئادەت ۋە سىياسىي چېگرالاردىكى نۇرغۇن ئۆزگىرىشلەرگە قارىماي، ئوتتۇرا ئەسىردىكى بۇ رىپ ۋان ۋىنكل[1] ئۆزىنى ئۆيىدىكىدەك ھېس قىلغان بولاتتى. ئەمما كولۇمبونىڭ دېڭىزچىلىرىدىن بىرى شۇنداق ئۇخلاپ قېلىپ، 21-ئەسىردىكى ئايفوننىڭ زىل ئاۋازى بىلەن ئويغانغان بولسا، بەلكىم ئۆزىنى غەلىتە بىر دۇنيادا كۆرۈپ، «بۇ جەننەتمۇ ياكى دوزاخمۇ» دەپ سورىغان بولاتتى.

ئاخىرقى 500 يىل، ئىنسانلارنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن تەرەققىياتىغا گۇۋاھ بولدى. 1500-يىلى، پۈتۈن دۇنيادا تەخمىنەن 500 مىليون ئىنسان بار ئىدى. بۈگۈن، 7 مىليارد ئىنسان بار. 1500-يىلى ئىنسانىيەت ياراتقان بايلىق ۋە مۇلازىمەتلەرنىڭ ئومۇمىي قىممىتى ھازىرقى پۇل بىلەن 250 مىليارد دوللار دەپ مۆلچەرلەنگەن. ھازىر ئىنسانلارنىڭ بىر يىللىق  ئىشلەپچىقىرىشنىڭ قىممىتى 60 تىرىليون دوللارغا يېقىن. 1500-يىلى، ئىنسانلار كۈنىگە تەخمىنەن 13 تىرىليون كالورىيە ئېنېرگىيە ئىستېمال قىلاتتى. بۈگۈن، بىز كۈنىگە 1500 تىرىليون كالورىيە ئىستېمال قىلىمىز. (بۇ رەقەملەرگە يەنە بىر قېتىم قاراڭ – ئىنسان نوپۇسى 14 ھەسسە، ئىشلەپچىقىرىش 240 ھەسسە، ئېنېرگىيە ئىستېمالى 115 ھەسسە ئاشقان.)

زامانىۋى بىر ئۇرۇش پاراخوتى كولۇمبو دەۋرىگە قايتۇرۇلغان بولسا، بىر نەچچە سېكۇنت ئىچىدىلا نىنيا، پىنتا ۋە سانتا مارىيا كېمىلىرىنى پارچىلىۋېتەلەيتتى ھەم شۇ دەۋردىكى بارلىق كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ دېڭىز ئارمىيىسىنى ھېچقانداق زىيان تارتمايلا چۆكتۈرەلەيتتى. بۈگۈن زامانىۋى بەش يۈك پاراخوتى ئۆتمۈشتە پۈتۈن دۇنيانىڭ سودا كېمىلىرى توشۇيدىغان يۈكنىڭ ھەممىسىنى توشۇيالايدۇ. زامانىۋى بىر كومپيۇتېر ئوتتۇرا ئەسىردىكى بارلىق كۇتۇپخانىلارغا قويۇلغان كىتاب-يازمىلاردىكى سۆز، رەقەملەرنى ئاسانلا ساقلىيالايدۇ. بۈگۈنكى ھەرقانداق چوڭ بانكا ئۆتمۈشتىكى بارلىق پادىشاھلىقلارنىڭ پۇللىرى كۆپ پۇلغا ئىگە.

-1500يىلى، ئاز ساندىكى شەھەرلەرنىڭلا نوپۇسى يۈز مىڭدىن ئاشاتتى. كۆپىنچە بىنالار لاي، ياغاچ ۋە ساماندىن ياسالغان بولۇپ، ئۈچ قەۋەتلىك بىنا ئاسمان-پەلەك بىنا ھېسابلىناتتى. كوچىلار بولسا پىيادىلەر، ئاتلار، ئۆچكىلەر، توخۇلار ۋە بىر قانچە ھارۋىلار ماڭىدىغان كاداڭ يول بولۇپ، يازدا چاڭ-توزان، قىشتا پاتقاق بولاتتى. شەھەردە ئەڭ كۆپ ئاڭلىنىدىغان ئاۋازلار ئىنسان ۋە ھايۋانلارنىڭ ئاۋازلىرى، بەزىدە بولقا-ھەرە ئاۋازلىرى ئىدى. كۈن پاتقاندا، شەھەر قاراڭغۇلۇققا چۆمۈپ، پەقەت ئارىلاپ يانغان شام ياكى مەشئەللەرلا كۆرۈنەتتى. شۇنداق بىر شەھەرنىڭ ئاھالىسى زامانىۋى توكيو، نيۇ-يورك ياكى بومباينى كۆرسە، نېمىلەرنى ئويلار ئىدى؟

-16ئەسىردىن بۇرۇن، ھېچقانداق ئىنسان يەر شارىنى ئايلىنىپ چىقمىغانىدى. بۇ ئەھۋال 1522-يىلى، ماگېللاننىڭ ئەترىتى 72 مىڭ كىلومېتىرلىق سەپەردىن كېيىن ئىسپانىيەگە قايتىپ كەلگەندە ئۆزگەردى. بۇ سەپەرگە ئۈچ يىل ۋاقىت كەتتى ھەم ماگېللان قاتارلىق دېڭىزچىلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ھاياتىغا زامىن بولدى. 1873-يىلى، ژۇلى ۋېرن[2] ئەنگلىيەلىك باي تەۋەككۇلچى فىلېئاس فوگنىڭ دۇنيانى 80 كۈندە ئايلىنىپ چىقالىشىنى تەسەۋۋۇر قىلالىغانىدى. بۈگۈن ئوتتۇرا تەبىقىلىك كىرىمى بار ھەرقانداق كىشى 48 سائەت ئىچىدە دۇنيانى بىخەتەر ۋە ئاسانلا ئايلىنىپ چىقالايدۇ.

1500-يىلى، ئىنسانلار يەر شارىنىڭ يۈزىدىلا ھەرىكەت قىلاتتى. ئۇلار مۇنارلارنى ياساپ، تاغلارغا چىقالايتتى، ئەمما ئاسمان قۇشلار، پەرىشتىلەر ۋە ئىلاھلارغا تەۋە ئىدى. 1969-يىلى 20-ئىيۇلدا ئىنسانلار ئايغا قەدەم باستى. بۇ پەقەت تارىخىي نەتىجىلا ئەمەس، بەلكى تاكامۇللۇق ۋە ئالەمشۇمۇل بىر مۇۋەپپەقىيەت ئىدى. ئالدىنقى 4 مىليارد يىللىق تەدرىجىي تەرەققىيات جەريانىدا، ھېچقانداق جانلىق يەر شارى ئاتموسفېراسىدىن چىقىپ باقمىغان، ئەلۋەتتە ھېچقايسىسى ئايغا پۇت ياكى پەنجە ئىزى قالدۇرمىغانىدى.

تارىخنىڭ كۆپ قىسمىدا، ئىنسانلار پىلانېتىمىزدىكى جانلىقلارنىڭ 99.99 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدىغان مىكروئورگانىزملار ھەققىدە ھېچنېمە بىلمەيتتى. بۇ ئۇلارنىڭ بىزگە مۇناسىۋەتسىز بولغانلىقىدىن ئەمەس. ھەر بىرىمىزنىڭ ئىچىدە نەچچە مىليارد تاق ھۈجەيرىلىك جانلىقلار بار بولۇپ، ئۇلار پەقەت تەييارتاپلارلا ئەمەس. ئۇلار بىزنىڭ ئەڭ ياخشى دوستلىرىمىز ۋە ئەڭ خەتەرلىك دۈشمەنلىرىمىزدۇر. بەزىلىرى يېمەكلىرىمىزنى ھەزىم قىلىپ، ئۈچەيلىرىمىزنى تازىلايدۇ، بەزىلىرى كېسەللىك ۋە ۋابالارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شۇنداقتىمۇ پەقەت 1674-يىلى، ئانتون ۋان لېۋېنھوك[3] ئۆزى ياسىغان مىكروسكوپتىن، بىر تامچە سۇدا كىچىككىنە جانلىقلارنىڭ توپ-توپ بولۇپ ھەرىكەتلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ ھەيران قالغاندىلا، ئىنسانلار تۇنجى قېتىم مىكروئورگانىزمنى كۆردى. كېيىنكى 300 يىل ئىچىدە، ئىنسانلار نۇرغۇن مىكروسكوپىك تۈرلەر بىلەن تونۇشتى. بىز ئۇلار كەلتۈرۈپ چىقارغان ئەڭ ئەجەللىك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ كۆپىنچىسىنى يېڭەلىدۇق ھەمدە مىكروئورگانىزملارنى مېدىتسىنا ۋە سانائەت خىزمىتىگە سالدۇق. بۈگۈن بىز باكتېرىيەلەرنى دورا ئىشلەپچىقىرىش، بىئو يېقىلغۇ ياساش ۋە پارازىتلارنى يوقىتىش ئۈچۈن قوللىنىۋاتىمىز.

ئەمما ئۆتكەن 500 يىلدىكى ئەڭ دىققەتكە سازاۋەر ۋەقە 1945-يىلى 16-ئىيۇل سائەت 05 تىن 29 مىنۇت، 45 سېكونت ئۆتكەندە يۈز بەردى. دەل شۇ سېكۇنتتا، ئامېرىكىلىق ئالىملار نيۇ-مېكسىكىدىكى ئالاموگوردودا تۇنجى ئاتوم بومبىسىنى پارتلاتتى. شۇ ۋاقىتتىن باشلاپ، ئىنسانىيەت پەقەت تارىخنىڭ يۆنىلىشىنى ئۆزگەرتىشلا ئەمەس، بەلكى ئۇنى تۈگىتىش ئىقتىدارىغىمۇ ئىگە بولدى.

ئالاموگوردو ۋە ئايغا چىقىشقا تۈرتكە بولغان تارىخىي جەريان «پەن-تېخنىكا ئىنقىلاۋى» دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ ئىنقىلاب جەريانىدا ئىنسانىيەت ئىلمىي تەتقىقاتقا مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق زور يېڭى كۈچلەرگە ئېرىشتى. بۇ بىر ئىنقىلاب، چۈنكى مىلادىيە 1500-يىلغىچە، پۈتۈن دۇنيادىكى ئىنسانلار يېڭى تىببىي، ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچلەرگە ئېرىشىش ئىقتىدارىغا گۇمان بىلەن قارايتتى. ھۆكۈمەت ۋە بايلار مائارىپ بىلەن ئىلىم-پەنگە مەبلەغ ئاجراتسىمۇ، ئۇلارنىڭ نىشانى ئاساسەن يېڭى ئىقتىدارلارغا ئېرىشىش ئەمەس، بەلكى مەۋجۇت ئىقتىدارلىرىنى ساقلاپ قېلىش ئىدى. زامانىۋى دەۋردىن بۇرۇنقى ھۆكۈمدارلار ئادەتتە روھانىيلار، پەيلاسوپلار ۋە شائىرلارغا خانلىق ھاكىمىيەتنى قانۇنلاشتۇرۇش ۋە ئىجتىمائىي تەرتىپنى ساقلاش ئۈمىدىدە پۇل بېرەتتى؛ ئەمما ئۇلاردىن يېڭى دورىلارنى بايقاش، يېڭى قوراللارنى ئىجاد قىلىش ياكى ئىقتىسادىي گۈللىنىشنى ئىلگىرى سۈرۈش دېگەنلەرنى كۈتمەيتتى.

ئاخىرقى بەش ئەسىر جەريانىدا، ئىنسانلار ئىلمىي تەتقىقاتقا مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق ئۆز ئىقتىدارلىرىنى ئاشۇرالايدىغانلىقىغا بارغانسېرى ئىشىنىشكە باشلىدى. بۇ قۇرۇق ئېتىقاد ئەمەس ئىدى – بۇ قايتا-قايتا تەجرىبە ئارقىلىق ئىسپاتلاندى. ئىسپاتلار قانچە كۆپ بولسا، باي كىشىلەر ۋە ھۆكۈمەتلەر پەن-تېخنىكىغا شۇنچە كۆپ مەبلەغ سالغىلى تەييار بولدى. مۇنداق مەبلەغ سېلىشلار بولمىغان بولسا، بىز ئايغا چىقىش، مىكروئورگانىزملارنى قايتا لايىھەلەش ۋە ئاتومنى پارچىلاشقا ھەرگىز قادىر بولالمىغان بولاتتۇق. مەسىلەن، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى يېقىنقى ئون يىللاردا يادرو فىزىكىسىنى تەتقىق قىلىشقا مىليارد دوللارلاپ مەبلەغ ئاجراتتى. بۇ تەتقىقاتتىن كەلگەن بىلىملەر يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىلىرىنى قۇرۇشقا ئىمكان بەردى، بۇ ئىستانسىلار ئامېرىكا سانائىتىگە ئەرزان ئېلېكتىر تەمىنلەيدۇ، بۇ سانائەتلەر ئامېرىكا ھۆكۈمىتىگە باج تۆلەيدۇ، ھۆكۈمەت بۇ باجلارنىڭ بىر قىسمىنى يادرو فىزىكىسىنى تېخىمۇ تەتقىق قىلىشقا ئىشلىتىدۇ.

زامانىۋى ئىنسانلارنىڭ نېمە ئۈچۈن تەتقىقات ئارقىلىق يېڭى كۈچلەرگە ئېرىشەلەيدىغانلىقىغا بولغان ئىشەنچى كۈچەيدى؟ پەن-تېخنىكا، سىياسەت ۋە ئىقتىسادنى باغلايدىغان رىشتە قانداق شەكىللەندى؟ بۇنىڭغا قىسمەن بولسىمۇ جاۋاب بېرىش ئۈچۈن، بۇ بابتا زامانىۋى ئىلىم-پەننىڭ ئۆزگىچە تەبىئىتىگە قاراپ چىقىمىز. كېيىنكى ئىككى بابتا پەن-تېخنىكا، ياۋروپا ئىمپېرىيەلىرى ۋە كاپىتالىزم ئىقتىسادى ئوتتۇرىسىدىكى ئىتتىپاقنىڭ قانداق شەكىللەنگەنلىكىنى مۇھاكىمە قىلىمىز.

بىز بىلمەيمىز

ئىنسانلار ئەقىل ئىنقىلابىدىن باشلاپلا كائىناتنى چۈشىنىشكە تىرىشىپ كەلگەن. ئەجدادلىرىمىز تەبىئەت دۇنياسىنى باشقۇرىدىغان قانۇنىيەتلەرنى بايقاش ئۈچۈن نۇرغۇن كۈچ ۋە ۋاقىت سەرپ قىلغان. بىراق زامانىۋى پەن ئىلگىرىكى بارلىق بىلىم ئەنئەنىلىرىدىن ئۈچ جەھەتتە پەرقلىنىدۇ:

1. بىلمەسلىكنى ئېتىراپ قىلىش ئىرادىسى. زامانىۋى پەن لاتىنچە «ئىگنوراموس» – «بىز بىلمەيمىز» دېگەن پرىنسىپقا ئاساسلانغان. ئۇ بىزنىڭ ھەممىنى بىلمەيدىغانلىقىمىزنى پەرەز قىلىدۇ. تېخىمۇ مۇھىمى، بىز تېخىمۇ كۆپ بىلىمگە ئېرىشكىنىمىزدە، ئىلگىرى بىلىمىز دەپ قارىغان نەرسىلەرنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنىڭ ئىسپاتلىنىشى مۇمكىنلىكىنى قوبۇل قىلىدۇ. ھېچقانداق چۈشەنچە، ئىدىيە ياكى نەزەرىيە مۇقەددەس ئەمەس، ھەممىسى سوئال-سوراقتىن خالىي بولالمايدۇ.

2) كۆزىتىش ۋە ماتېماتىكىنىڭ مەركىزىي ئورۇندا تۇرۇشى. بىلمەسلىكنى ئېتىراپ قىلغاندىن كېيىن، زامانىۋى پەن يېڭى بىلىملەرگە ئېرىشىشنى نىشان قىلىدۇ. يېڭى بىلىمگە ئېرىشىش بولسا كۆزىتىشلەرنى توپلاش، ئاندىن ئۇنى ماتېماتىكىلىق قوراللار ئارقىلىق مۇكەممەل نەزەرىيەلەرگە باغلاش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ.

3) يېڭى كۈچلەرگە ئېرىشىش. زامانىۋى پەن پەقەت نەزەرىيەلەرنى يارىتىش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئۇ بۇ نەزەرىيەلەرنى يېڭى كۈچلەرگە، بولۇپمۇ يېڭى تېخنىكىلارنى يارىتىشقا ئىشلىتىدۇ.

پەن-تېخنىكا ئىنقىلاۋى بىر بىلىم ئىنقىلابى ئەمەس ئىدى. ئۇ ئاساسەن بىلمەسلىك ئىنقىلابى ئىدى. پەن-تېخنىكا ئىنقىلابىنى باشلىغان چوڭ بايقاش شۇكى، ئىنسانلار ئۆزلىرىنىڭ ئەڭ مۇھىم سوئاللىرىنىڭ جاۋابىنى تېخى بىلمەيدىغانلىقىنى بىلدى.

زامانىۋى دەۋردىن بۇرۇنقى ئىسلام، خرىستىيان، بۇددا ۋە كوڭزىچىلىققا ئوخشاش بىلىم ئەنئەنىلىرى دۇنيا ھەققىدە بىلىشكە تېگىشلىك بارلىق مۇھىم نەرسىلەرنىڭ ئاللىبۇرۇن مەلۇم ئىكەنلىكىنى جاكارلىغان. ئۇلۇغ ئىلاھلار، ھەممىگە قادىر بىر مۇتلەق تەڭرى ياكى قەدىمكى دانىشمەنلەر ھەممىنى بىلىدىغان دانالىققا ئىگە بولۇپ، بۇنى بىزگە مۇقەددەس كىتابلار ۋە ئېغىزاكى مەدەنىيەت (ئەنئەنە) ئارقىلىق يەتكۈزگەن. ئادەتتىكى كىشىلەر بۇ قەدىمىي كىتابلار ۋە ئەنئەنىلەرنى چوڭقۇر ئۆگىنىش ھەم توغرا چۈشىنىش ئارقىلىق بىلىمگە ئېرىشەتتى. ئىنجىل، قۇرئان ياكى نوملاردا كائىناتنىڭ مۇھىم بىر سىرى—گۆش-قان بىلەن پۈتۈلگەن مەخلۇقلار تېخى بايقىمىغان بىر سىرنىڭ كەم قالغانلىقى تەسەۋۋۇر قىلىنمايتتى.

قەدىمكى بىلىم ئەنئەنىلىرى پەقەت ئىككى خىل بىلمەسلىكنى ئېتىراپ قىلاتتى. بىرىنچىسى، بىر شەخس مۇھىم بىر نەرسىنى بىلمەسلىكى مۇمكىن. زۆرۈر بولغان بىلىمگە ئېرىشىش ئۈچۈن، ئۇ پەقەت دانىشمەنراق بىرىدىن سورىسىلا بولاتتى، تېخى ھېچكىم بىلمەيدىغان بىر نەرسىنى بايقاشنىڭ ھاجىتى يوق ئىدى. مەسىلەن، 13-ئەسىردىكى يوركشىر يېزىسىدىكى[4] بىر دېھقان ئىنسان ئىرقىنىڭ كېلىپ چىقىشىنى بىلمەكچى بولسا، خرىستىيان دىنىدا ئېنىق جاۋاب بار دەپ ئويلايتتى ھەم يەرلىك پوپتىن سورىسىلا بولاتتى.

ئىككىنچىسى، پۈتۈن بىر ئەنئەنە مۇھىم بولمىغان نەرسىلەرنى بىلمەسلىكى مۇمكىن. مۇنداقچە ئېيتقاندا، ئۇلۇغ ئىلاھلار ياكى قەدىمكى دانىشمەنلەر بىزگە ئېيتىپ بېرىشنى خالىمىغان ھەرقانداق نەرسە مۇھىم ئەمەس ئىدى. مەسىلەن، ئەگەر بىزنىڭ يوركشىر دېھقىنىمىز ئۆمۈچۈكلەرنىڭ قانداق  تور توقۇيدىغانلىقىنى بىلمەكچى بولسا، پوپتىن سوراشنىڭ پايدىسى يوق ئىدى، چۈنكى خرىستىيان دىنىنىڭ مۇقەددەس كىتابلىرىدا بۇ سوئالغا جاۋاب يوق ئىدى. بىراق بۇ خرىستىيان دىنىنىڭ يېتەرسىز ئىكەنلىكىنى ئەمەس، بەلكى ئۆمۈچۈكلەرنىڭ قانداق تور توقۇيدىغانلىقىنى بىلىشنىڭ مۇھىم ئەمەسلىكىنى كۆرسىتەتتى. چۈنكى خۇدا بەرىبىر ئۆمۈچۈكلەرنىڭ قانداق تور توقۇيدىغانلىقىنى ياخشى بىلەتتى. ئەگەر بۇ، ئىنسانلارنىڭ گۈللىنىشى ۋە نىجاتلىقى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان مۇھىم ئۇچۇر بولسا، خۇدا ئۇنىڭ تەپسىلىي چۈشەندۈرۈشىنى ئىنجىلغا كىرگۈزگەن بولاتتى.

خرىستىيان دىنى كىشىلەرنىڭ ئۆمۈچۈكلەرنى تەتقىق قىلىشىنى چەكلىمىگەن. ئەمما ئۆمۈچۈك تەتقىقاتچىلىرى – ئەگەر ئوتتۇرا ئەسىر ياۋروپادا بولغان بولسا – جەمئىيەتتىكى ئېتىبارسىز ئورنىنى ۋە ئۆزلىرىنىڭ بايقاشلىرىنىڭ خرىستىيان دىنىنىڭ مەڭگۈلۈك ھەقىقەتلىرىگە مۇناسىۋەتسىز ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلىشى كېرەك ئىدى. بىر ئالىم ئۆمۈچۈكلەر، كېپىنەكلەر ياكى گالاپاگوس قۇشلىرى ھەققىدە نېمىنى بايقىسۇن، بۇ بىلىم پەقەت ئۇششاق-چۈششەك مەلۇمات بولۇپ، جەمئىيەت، سىياسەت ۋە ئىقتىسادنىڭ ئاساسىي ھەقىقەتلىرىگە ھېچقانداق تەسىر كۆرسىتەلمەيتتى.

ئەمەلىيەتتە، ئىشلار ھېچقاچان بۇنچىلىك ئاددىي بولمىغان. ھەر دەۋردە، ھەتتا دىن كۈچەيگەن ئەڭ مۇتئەسسىپ دەۋرلەردىمۇ، پۈتۈن ئەنئەنىدە ئىنسانلار بىلمەيدىغان مۇھىم نەرسىلەر بارلىقىنى مۇنازىرە قىلغان كىشىلەر بولغان. بىراق بۇنداق كىشىلەر ئادەتتە چەتكە قېقىلغان ياكى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان؛ ياكى ئۇلار يېڭى بىر ئەنئەنە قۇرۇپ، ئۆزلىرىنىڭ بىلىشكە تېگىشلىك ھەممە نەرسىنى بىلىدىغانلىقىنى دەۋا قىلغان. مەسىلەن، مۇھەممەد پەيغەمبەر ئۆزىنىڭ دىنىي ھاياتىنى ئىلاھىي ھەقىقەتتىن بىخەۋەر ياشاۋاتقان ئەرەب قېرىنداشلىرىنى ئەيىبلەش بىلەن باشلىغان. بىراق مۇھەممەد ئۆزىمۇ ناھايىتى تېزلا تولۇق ھەقىقەتنى بىلىدىغانلىقىنى دەۋا قىلىشقا باشلىغان ۋە ئەگەشكۈچىلىرى ئۇنى «ئاللاھنىڭ ئەلچىسى» دەپ ئاتاشقا باشلىغان. شۇنىڭدىن كېيىن، مۇھەممەدكە ئاتا قىلىنغان ۋەھيىدىن باشقا ھېچنەرسە ئۇنىڭ ھەقىقىتىنى كۆرسىتەلمىگەن.  

 زامانىۋى ئىلىم-پەننىڭ ئۆزگىچە ئەنئەنىسى بار، ئۇ بولسىمۇ ئىلىم-پەن كىشىلەرنىڭ ئەڭ مۇھىم مەسىلىلەرنى تېخى بىلمەيدىغانلىقىنى ئوچۇق ئېتىراپ قىلىدۇ. دارۋىن ئۆزىنى «بىئولوگلارنىڭ پىرى» دەپ دەۋا قىلمىغان ۋە ھاياتلىق سىرىنى بىر يولىلا ھەل قىلدىم دېمىگەن. نەچچە ئەسىرلىك كەڭ كۆلەملىك ئىلمىي تەتقىقاتتىن كېيىن، بىئولوگلار مېڭىنىڭ ئاڭ-سەزگۈنى قانداق ھاسىل قىلىدىغانلىقىنى تېخى چۈشەندۈرەلمىگەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. فىزىكىلار چوڭ پارتلاشنىڭ نېمىدىن كېلىپ چىققانلىقىنى، كۋانتۇم ھەرىكىتى بىلەن ئومۇمىي نىسپىيلىك نەزەرىيىسىنى قانداق بىرلەشتۈرۈشنى بىلمەيدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ.

بەزى ئەھۋالدا، رىقابەتتتىكى ئىلمىي نەزەرىيەچىلەر ئۈزلۈكسىز ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان يېڭى دەلىللەر ئاساسىدا داۋاملىق مۇنازىرە قىلىدۇ. بۇنىڭ تىپىك مىسالى ئىقتىسادنى قانداق باشقۇرۇش ھەققىدىكى مۇنازىرىلەردۇر. گەرچە بەزى ئىقتىسادشۇناسلار ئۆزلىرىنىڭ ئۇسۇلى ئەڭ ياخشى دەپ دەۋا قىلسىمۇ، ھەر قېتىملىق پۇل-مۇئامىلە كرىزىسى ۋە پاي چېكى بازىرى كۆپۈكى بىلەن ئەنئەنىۋى قاراشلار ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. شۇڭا ئىقتىساد ھەققىدە مۇتلەق ھەقىقەتنىڭ تېخى ئوتتۇرىغا چىقمىغانلىقىنى ھەممە ئادەم ئېتىراپ قىلىدۇ.

يەنە بەزى ئەھۋالدا، مەلۇم نەزەرىيىلەر مەۋجۇت دەلىللەر تەرىپىدىن ئىزچىل قوللاپ-قۇۋۋەتلەنلىكى ئۈچۈن، باشقا قاراشلار بۇرۇنلا يوقاپ كەتكەن. بۇنداق نەزەرىيىلەر ھەقىقەت دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ، بىراق بۇ نەزەرىيىگە زىت كېلىدىغان يېڭى دەلىللەر ئوتتۇرىغا چىقسا، ئۇنىڭغا  قايتا باھا بېرىش ياكى ئۇنىڭدىن ۋاز كېچىش كېرەكلىكىگە ھەممە ئادەم قوشۇلىدۇ. بۇنىڭ ياخشى مىساللىرى يەر قاتلىمى ھەرىكىتى نەزەرىيىسى ۋە تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيىسىدۇر.

بىلمەسلىكنى ئېتىراپ قىلىش ئىرادىسى زامانىۋى ئىلىم-پەننى ئىلگىرىكى ھەرقانداق بىلىم ئەنئەنىسىگە قارىغاندا تېخىمۇ جانلىق، ھەرىكەتچان ۋە ئىزدىنىشچان قىلدى؛ بۇ دۇنيانىڭ قانداق ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنى چۈشىنىش ۋە يېڭى تېخنىكىلارنى ئىجاد قىلىش ئىقتىدارىمىزنى زور دەرىجىدە ئۆستۈردى. بىراق بۇ بىزگە ئەجدادلىرىمىزنىڭ كۆپىنچىسى دۇچ كەلمىگەن جىددىي مەسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بىزنىڭ ھەممىنى بىلمەيدىغانلىقىمىز ۋە ئىگە بولغان بىلىملىرىمىزنىڭمۇ ۋاقىتلىق ئىكەنلىكى ھەققىدىكى چۈشەنچىمىز، مىليونلىغان ناتونۇش كىشىلەرنىڭ ئۈنۈملۈك ھەمكارلىشىشىغا ئىمكان بېرىدىغان ئورتاق ئەپسانىلەرگىمۇ تەسىر كۆرسەتمەكتە. ئەگەر دەلىللەر بۇ ئەپسانىلەرنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ گۇمانلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسەتسە، جەمئىيەتنى قانداق بىرلىككە كەلتۈرەلەيمىز؟ جامائەتلىرىمىز، دۆلەتلىرىمىز ۋە خەلقئارالىق سىستېمىمىز ئۆز رولىنى قانداق جارى قىلدۇرىدۇ؟

يېقىنقى زاماندا ئىجتىمائىي-سىياسىي تەرتىپنى مۇقىملاشتۇرۇش ئۈچۈن قىلىنغان بارلىق ئۇرۇنۇشلار تۆۋەندىكى ئىككى ئىلمىي بولمىغان ئۇسۇلنىڭ بىرىگە تايىنىشقا مەجبۇر بولغان:

1) بىر ئىلمىي نەزەرىيىنى ئېلىپ، ئادەتتىكى ئىلمىي پىرىنسىپلارغا قارشى ھالدا، ئۇنى ئاخىرقى ۋە مۇتلەق ھەقىقەت دەپ جاكارلاش. بۇ ناتسىستلار (ئۆزلىرىنىڭ ئىرقچىلىق سىياسەتلىرىنى بىئولوگىيىلىك پاكىتلارنىڭ نەتىجىسى دەپ دەۋا قىلغان) ۋە كوممۇنىستلار (ماركس بىلەن لېنىن ھېچقاچان رەت قىلىنمايدىغان مۇتلەق ئىقتىسادىي ھەقىقەتلەرنى بايقىغانلىقىنى دەۋا قىلغان) قوللانغان ئۇسۇل.

2. پەننى سىرتتا قالدۇرۇپ، ئىلمىي بولمىغان مۇتلەق ھەقىقەتكە ئاساسەن ياشاش. بۇ لىبېرال ئادەمىيەتچىلىكنىڭ ئىستراتېگىيىسى بولۇپ، ئۇ ئىنسانلارنىڭ ئۆزگىچە قىممىتى ۋە ھوقۇقلىرىغا بولغان دوگماتىك ئىشەنچ ئۈستىگە قۇرۇلغان. ئەمما كىشىنى گاڭگىرىتىپ قويىدىغان يېرى شۇكى، بۇ نەزەرىيە بىلەن ھومو ساپىيانس ھەققىدىكى تەتقىقاتلارنىڭ ئورتاق يېرى يوق دېيەرلىك.  

لېكىن بۇ بىزنى ھەيران قالدۇرماسلىقى كېرەك. ھەتتا پەننىڭ ئۆزىمۇ ئۆز تەتقىقاتىنى ئاقلاش ۋە مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن دىنىي ۋە ئىدېئولوگىيىلىك ئىشەنچلەرگە تايىنىشقا مەجبۇر.

شۇنداقتىمۇ زامانىۋى مەدەنىيەت ئىلگىرىكى ھەرقانداق مەدەنىيەتكە قارىغاندا، بىلمەسلىكنى تېخىمۇ چوڭ دەرىجىدە ئېتىراپ قىلىشقا رازى بولغان. زامانىۋى ئىجتىمائىي تەرتىپلەرنىڭ بىرلىككە كېلەلىشىگە ئىمكان بەرگەن ئامىللارنىڭ بىرى، تېخنىكا ۋە ئىلمىي تەتقىقات ئۇسۇللىرىغا بولغان ئىشەنچ دىنىي ئېتىقادقا ئوخشاپ قالغان بولۇپ، ئۇ مەلۇم دەرىجىدە مۇتلەق ھەقىقەتلەرگە بولغان ئىشەنچنىڭ ئورنىنى ئالغان.

---

[1] رىپ ۋان ۋىنكىل — ئامېرىكالىق يازغۇچى ۋاشىنگتون ئىرۋىڭ 1819-يىل ئېلان قىلدۇرغان بىر كىلاسسىك ھېكايىنىڭ باش قەھرىمانى. ھېكايىدە بايان قىلىنىشىچە،  رىپ ۋان ۋىنكىل گوللاندىيە نەسىللىك ئامېرىكالىق دېھقان بولۇپ،  بىر تاغدا ئۇخلاپ قېلىپ، 20 يىلدىن كېيىن ئويغانغان، ئامېرىكانىڭ مۇستەقىللىق ئۇرۇشىنى كۆرەلمەي قالغان. ھېكايىدە ئۆزگىرىش، زامان ۋە تارىخنىڭ ئۆتكۈنچى ئىكەنلىكى يورۇتۇپ بېرىلگەن.   

[2] ژۇلى ۋېرن (1828–1905) فرانسىيەلىك يازغۇچى، شائىر، درامماتورگ. ئۇنىڭ ئىلمىي فانتازىيەلىك رومانلىرى داڭ قازانغان.

[3] ئانتون ۋان لېۋىنھوك (1632–1723) گوللاندىيەنىڭ ئىلىم-پەن گۈللەنگەن دەۋرىدە ياشىغان بىئولوگىيە ئالىمى. ئۇ مىكروسكوپ ئارقىلىق  شەيئىلەرنىڭ تەركىۋى ۋە قانۇنىيەتلىك تۈزۈلۈشىنى ئېنىقلىغان  تۇنجى ئالىم بولغانلىقى ئۈچۈن،  مىكروبىئولوگىيەنىڭ ئاتىسى دەپ قارىلىدۇ.  

[4] ئەنگىلىيەدىكى تارىخىي يېزىلار بولۇپ، ئۇنىڭ مەركىزى يورك بازىرى ئىدى. ئۇ جايغا ئىنسانلارنىڭ ماكانلىشىشى مىلادىدىن بۇرۇنقى 8000-يىللارغا، يەنى مۇز ئېراسىدىن كېيىنكى دەۋرگە توغرا كېلىدۇ دەپ قارالماقتا. -ت

مۇۋەپپەقىيەتنىڭ سىرى

سودا-تىجارەت، ئىمپېرىيەلەر ۋە ئۇنىۋېرسال دىنلار ئاخىرىدا ھەر قىتئەدىكى ساپىيانسلارنىڭ ھەممىسىنى دېگۈدەك بۈگۈن بىز ياشاۋاتقان دۇنياۋى جەمئىيەتكە بىرلەشتۈردى. بۇ كېڭىيىش ۋە بىرلىشىش جەريانى ئۇنچە ئوڭۇشلۇق ۋە ئىزچىل بولمىدى. ئەمما چوڭ مەنزىرىگە قارىغاندا، كۆپلىگەن كىچىك مەدەنىيەتلەردىن ئاز ساندىكى چوڭ مەدەنىيەتلەرگە، ئاندىن بىر پۈتۈن دۇنياۋى جەمئىيەتكە ئۆتۈش ئىنسانىيەت تارىخىنىڭ مۇقەررەر نەتىجىسى ئىدى.

ئەمما  تارىخىي مۇقەررەرلىك دېگىنىمىزدە، بارلىق نەتىجە بۈگۈنكى دۇنياۋى جەمئىيىتىمىزدەك بولۇشى كېرەك دېگەنلىك ئەمەس. بىز باشقا نەتىجىلەرنى تەسەۋۋۇر قىلالايمىز. نېمە ئۈچۈن دانىيە تىلى ئەمەس،  ئىنگلىز تىلى بۈگۈن شۇنچە كەڭ تارقالغان تىل بولۇپ قالدى؟ نېمە ئۈچۈن 2 مىليارد خرىستىيان ۋە 1 مىليارد 250 مىليون مۇسۇلمان بار ئىكەنۇ،  پەقەت 150 مىڭ زوروئاستېر دىنىدىكىلەر بار؟  مانى دىنىدىكىلەر نېمىشقا يوق؟ ئەگەر بىز 10 مىڭ يىل بۇرۇنغا قايتىپ، بۇ جەرياننى قايتا-قايتا باشلىيالىساق، ھەر قېتىمدا بىز بىر خۇدالىق دىننىڭ گۈللىنىشى ۋە دۇئالىزملىق دىننىڭ زاۋاللىققا يۈزلىنىشىنى كۆرەرمىدۇق؟

بىز كەچمىشنى قايتىلىيالمايمىز، شۇڭا ئۇنى ھەقىقەتەن بىلمەيمىز. ئەمما تارىخنىڭ ئىككى مۇھىم ئالاھىدىلىكىنى تەكشۈرۈش بىزگە بەزى ئىپادىلەرنى بېرەلەيدۇ.

1. كەينىگە قاراپ چۈشىنىش خاتالىقى

تارىخنىڭ ھەر بىر نۇقتىسى بىر تۆت كوچا ئېغىزىدۇر. ئۆتمۈشتىن بۈگۈنگە بىرلا يول كەلگەن، ئەمما كەلگۈسىگە سانسىز يوللار ئايرىلىپ كېتىدۇ. بۇ يوللارنىڭ بەزىلىرى كەڭرەك، تۈزرەك ۋە ياخشىراق بەلگىلەنگەن، شۇڭا بۇ يوللاردىن مېڭىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى، ئەمما بەزىدە تارىخ – ياكى تارىخنى ياراتقۇچىلار – كۈتۈلمىگەن بۇرۇلۇشلارنى پەيدا قىلىدۇ.

مىلادىيە 4-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا، رىم ئىمپېرىيەسى كەڭ دىنىي ئىمكانىيەتلەرگە دۇچ كەلگەن. ئۇ ئۆزىنىڭ ئەنئەنىۋى ۋە خىلمۇ-خىل كۆپ خۇدالىق دىنىنى داۋاملاشتۇرالايتتى. ئەمما ئۇنىڭ ئىمپېراتورى كونستانتىن، ئىچكى ئۇرۇشقا تولغان بىر ئەسىرگە قاراپ، ئېنىق ئەقىدىسى بار يەككە دىننىڭ كۆپ مىللەتلىك پادىشاھلىقىنى بىرلەشتۈرۈشكە ياردەم قىلالايدىغانلىقىنى ئويلىغاندەك كۆرۈنىدۇ. ئۇ ئۆز دۆلىتىنىڭ دىنى قىلىش ئۈچۈن شۇ دەۋردىكى كۆپلىگەن دىنلاردىن بىرىنى – مانى دىنى، مىترا دىنى، ئىسىس ياكى سىبېل مەزھىپى، زوروئاستېر دىنى، يەھۇدىي دىنى ھەتتا بۇددا دىنىنىمۇ تاللىيالايتتى. نېمە ئۈچۈن ئۇ ئىسانى تاللىدى؟ خرىستىيان دىنىدا ئۇنى شەخسەن جەلپ قىلغان بىر نەرسە بارمىدى، ياكى بۇ دىننىڭ شەخسىي مەقسەتكە ئىشلىتىش ئاسانراق بولغان تەرىپى بارمىدى؟ ئۇنىڭ دىنىي تەجرىبىسى بولغانمىدى، ياكى مەسلىھەتچىلىرىدىن بەزىلىرى خرىستىيانلارنىڭ تېز سۈرئەتتە تەرەپدار توپلاۋاتقانلىقىنى ۋە بۇ ھارۋىغا چىقىۋېلىشنىڭ ياخشى بولىدىغانلىقىنى تەكلىپ قىلغانمىدى؟ تارىخچىلار پەرەز قىلالايدۇ، ئەمما قەتئىي جاۋاب بېرەلمەيدۇ. ئۇلار خرىستىيان دىنىنىڭ رىم ئىمپېرىيەسىنى قانداق ئىگىلىگەنلىكىنى بايان قىلالايدۇ، ئەمما نېمە ئۈچۈن ئاشۇ ئىمكانىيەتنىڭ ئەمەلگە ئاشقانلىقىنى چۈشەندۈرەلمەيدۇ.

«قانداق بولغان» دەپ بايان قىلىش بىلەن «نېمە ئۈچۈن» دەپ چۈشەندۈرۈشنىڭ پەرقى نېمە؟ «قانداق بولغان» دەپ بايان قىلىش، بىر نۇقتىدىن يەنە بىر نۇقتىغا ئېلىپ بارغان ئالاھىدە ۋەقەلەر تىزمىسىنى قايتا قۇراشتۇرۇشنى كۆرسىتىدۇ. «نېمە ئۈچۈن» دەپ چۈشەندۈرۈش بولسا، باشقا بارلىق ئېھتىماللىقلارنى چەتكە قېقىپ، ئاشۇ ۋەقەلەر تىزمىسىنىڭ يۈز بېرىشىنى چۈشەندۈرىدىغان سەۋەب-نەتىجە باغلىنىشلىرىنى تېپىشنى كۆرسىتىدۇ.

بەزى ئالىملار خرىستىيان دىنىنىڭ گۈللىنىشىگە ئوخشاش ۋەقەلەرگە مۇقەررەرچىلىك (Determinism) چۈشەندۈرۈشلىرىنى بېرىدۇ. ئۇلار ئىنسانىيەت تارىخىنى بىئولوگىيەلىك، ئېكولوگىيەلىك ياكى ئىقتىسادىي كۈچلەرنىڭ رولىغا يىغىنچاقلاشقا ئۇرۇنىدۇ. ئۇلار رىم ئوتتۇرا دېڭىز رايونىنىڭ جۇغراپىيەسى، گېنېتىكىسى ياكى ئىقتىسادىدا بىر خۇدالىق دىننىڭ گۈللىنىشىنى مۇقەررەر قىلغان بىر نەرسە بار دەپ قارايدۇ. ئەمما كۆپىنچە تارىخچىلار بۇنداق مۇقەررەرچىلىك نەزەرىيەلىرىگە گۇمان بىلەن قارايدۇ. بۇ، تارىخنىڭ ئاكادېمىك پەن سۈپىتىدىكى ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى، يەنى سىز مەلۇم بىر تارىخىي دەۋرنى قانچە ياخشى بىلسىڭىز، ئىشلارنىڭ نېمە ئۈچۈن باشقىچە ئەمەس، ئاشۇنداق يۈز بەرگەنلىكىنى چۈشەندۈرۈشىڭىز شۇنچە قىيىنلىشىدۇ. مەلۇم بىر دەۋر ھەققىدە ئالاھىدە چوڭقۇر بىلىمگە ئىگە بولغانلار كۆپ ھالدا شۇ دەۋردە ئەمەلگە ئېشىش ئىمكانى بولغان ئىشلارغىلا دىققەت قىلىدۇ. ئۇلار ئۆتمۈشكە قاراپ تۇرۇپ، بۇ نەتىجىنىڭ نېمە ئۈچۈن مۇقەررەر بولغانلىقىنى چۈشەندۈرىدىغان بىر ھېكايە سۇنىدۇ. بۇ دەۋر ھەققىدە چوڭقۇرراق بىلىمگە ئىگە بولغانلار مېڭىلمىغان يوللارنى تېخىمۇ ياخشى بىلىدۇ.

ئەمەلىيەتتە، بۇ دەۋرنى ئەڭ ياخشى بىلىدىغانلار – يەنى شۇ دەۋردە ياشىغانلار – ئەڭ گاڭگىراپ قالغانلار ئىدى. كونستانتىن دەۋرىدىكى ئوتتۇرا قاتلام رىملىقلار ئۈچۈن، كەلگۈسى تۇمانلىق ئىدى. تارىخنىڭ پولاتتەك قانۇنى شۇكى، ئىش يۈز بېرىپ بولغاندا مۇقەررەر كۆرۈنگەن نەرسە، بۇنىڭ ئالدىدا ئېنىق كۆرۈنمىگەن. بۈگۈنمۇ پەرقلىق ئەمەس. بىز دۇنياۋى ئىقتىسادىي كرىزىستىن چىقتۇقمۇ، ياكى ئەڭ يامىنى تېخى ئالدىمىزدىمۇ؟ خىتاي داۋاملىق قۇدرەت تېپىپ يېتەكچى كۈچكە ئايلىنامدۇ؟ ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى ئۆزىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى يوقىتامدۇ؟ بىر خۇدالىق دىنىي رادىكاللىقنىڭ كۈچىيىشى كەلگۈسىنىڭ دولقۇنىمۇ ياكى ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشمايدىغان يەرلىك مالىمانچىلىقمۇ؟ بىز ئېكولوگىيەلىك ھالاكەتكە قاراپ كېتىۋاتامدۇق ياكى تېخنىكىلىق جەننەتكىمۇ؟ بۇ نەتىجىلەرنىڭ ھەممىسى ئۈچۈن ياخشى پاكىتلار كەلتۈرۈشكە بولىدۇ، ئەمما ئېنىق بىلىشنىڭ ئامالى يوق. بىر قانچە ئون يىلدىن كېيىن، كىشىلەر كەينىگە قاراپ بۇ سوئاللارنىڭ ھەممىسىنىڭ جاۋابى ئېنىق ئىدى دەپ ئويلايدۇ.

زامانداشلار ئۈچۈن مۇمكىن ئەمەستەك كۆرۈنگەن ئىمكانىيەتلەرنىڭ كۆپ ھاللاردا ئەمەلگە ئېشىشىنى تەكىتلەش ئالاھىدە مۇھىم. كونستانتىن 306-يىلى تەختكە چىققاندا، خرىستىيان دىنى پەقەت شەرقتىكى كىچىك بىر مەزھەپ ئىدى. ئەگەر سىز شۇ چاغدا ئۇنىڭ رىمنىڭ دۆلەت دىنىغا ئايلىنىدىغانلىقىنى ئېيتسىڭىز، خۇددى بۈگۈن سىز 2050-يىلى ھارى كرىشنا دىنى[1] ئامېرىكىنىڭ دۆلەت دىنى بولىدۇ دېگەندەك ئاڭلىنىپ، مەسخىرە قىلىنغان بولاتتىڭىز. 1913-يىلى ئۆكتەبىردە، بولشېۋىكلار رۇسىيەدىكى كىچىك بىر رادىكال گۇرۇپپا ئىدى. ئەقلى بار ھېچكىم ئۇلارنىڭ تۆت يىل ئىچىدىلا دۆلەتنى ئىگىلەيدىغانلىقىنى مۆلچەرلىيەلمەيتتى. مىلادىيە 600-يىلى، چۆل-باياۋاندا ياشايدىغان بىر توپ ئەرەبلەر قىسقا ۋاقىتتا ئاتلانتىك ئوكياندىن ھىندىستانغىچە بولغان كەڭ زېمىننى بويسۇندۇرىدۇ دېسە، تېخىمۇ كۈلكىلىك تۇيۇلاتتى. ئەمەلىيەتتە، ئەگەر ۋىزانتىيە قوشۇنى دەسلەپكى ھۇجۇمنى چېكىندۈرەلىگەن بولسا، ئىسلام دىنى پەقەت بىر قانچە موللا-ئۆلىما بىلىدىغان يوشۇرۇن بىر مەزھەپ بولۇپ قالغان بولاتتى. ئالىملار مەككىلىك ئوتتۇرا ياشلىق بىر سودىگەرگە كەلگەن ۋەھىيگە ئاساسلانغان بىر ئېتىقادنىڭ نېمە ئۈچۈن ھەرگىز تارقىلالمايدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈشتە قىينالمايتتى.

بۇ، ھەممە نەرسە مۇمكىن دېگەنلىك ئەمەس. جۇغراپىيەلىك، بىئولوگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي كۈچلەر چەكلىمىلەر پەيدا قىلىدۇ. ئەمما بۇ چەكلىمىلەر مۇقەررەرلىك قانۇنلىرىغا باغلانمىغان ھەيران قالارلىق ئۆزگىرىشلەر ئۈچۈن كەڭ بوشلۇق قالدۇرىدۇ.

بۇ خۇلاسە تارىخنىڭ مۇقەررەر بولۇشىنى خالايدىغان نۇرغۇن كىشىلەرنى ئۈمىدسىزلەندۈرىدۇ. مۇقەررەرلىك ئىدىيەسى جەلپ قىلارلىق، چۈنكى ئۇ بىزنىڭ دۇنيايىمىز ۋە ئېتىقادلىرىمىزنىڭ تارىخنىڭ تەبىئىي ۋە مۇقەررەر مەھسۇلاتى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بىزنىڭ دۆلەت ۋە مىللەت بولۇپ ياشىشىمىز، ئىقتىسادىمىزنى كاپىتالىستىك پرىنسىپلار بويىچە تەشكىللىشىمىز ۋە كىشىلىك ھوقۇققا قەتئىي ئىشىنىشىمىز تەبىئىي ھەم مۇقەررەر. تارىخنىڭ مۇقەررەر ئەمەسلىكىنى ئېتىراپ قىلىش، بۈگۈنكى كۆپچىلىك كىشىلەرنىڭ مىللەتچىلىك، كاپىتالىزم ۋە كىشىلىك ھوقۇققا ئىشىنىشىنىڭ پەقەت بىر تاسادىپىيلىق ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىش دېگەنلىكتۇر.

تارىخنى مۇقەررەرچىلىك بىلەن چۈشەندۈرگىلى بولمايدۇ؛ يەنە كېلىپ ئۇ مالىمانچىلىققا تولغان بولغاچقا، ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولمايدۇ. تارىختا كۆپلىگەن كۈچلەر رول ئوينايدۇ ۋە ئۇلارنىڭ ئۆزئارا تەسىرى شۇنچە مۇرەككەپكى، ئۇلارنىڭ كۈچىيىشى ۋە ئۆزئارا تەسىرىدىكى ئىنتايىن كىچىك پەرقلەرمۇ بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغان نەتىجىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

ئۇنىڭدىن باشقا، تارىخ «ئىككىنچى دەرىجىلىك» مالىمانچىلىق سىستېمىسى دەپ ئاتىلىدۇ. مالىمانچىلىق سىستېمىلىرى ئىككى خىل بولىدۇ. بىرىنچى دەرىجىلىك مالىمانچىلىق ئۆزى ھەققىدىكى مۆلچەرلەرگە ئىنكاس قايتۇرمايدىغان مالىمانچىلىقتۇر. مەسىلەن، ھاۋارايى بىرىنچى دەرىجىلىك مالىمانچىلىق سىستېمىسى. گەرچە ئۇ سانسىز ئامىللارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىسىمۇ، بىز تېخىمۇ كۆپ ئامىللارنى نەزەرگە ئالغان كومپيۇتېر مودېللىرىنى قۇرۇش ئارقىلىق، ئەڭ توغرا ھاۋارايى مەلۇماتىنى كەلتۈرۈپ چىقىرالايمىز.

ئىككىنچى دەرىجىلىك مالىمانچىلىق ئۆزى ھەققىدىكى مۆلچەرلەرگە ئىنكاس قايتۇرىدىغان، شۇڭا ھەرگىز توغرا مۆلچەرلىگىلى بولمايدىغان مالىمانچىلىقتۇر. مەسىلەن، بازارلار ئىككىنچى دەرىجىلىك مالىمانچىلىق سىستېمىسى.

ئەگەر بىز ئەتىكى نېفىت باھاسىنى يۈز پىرسەنت توغرا مۆلچەرلەيدىغان كومپيۇتېر پروگراممىسى ياسىساق نېمە بولىدۇ؟ نېفىت باھاسى دەرھال مۆلچەرگە ئىنكاس قايتۇرىدۇ، نەتىجىدە مۆلچەر ئەمەلگە ئاشمايدۇ. ئەگەر ھازىرقى بىر تۇڭ نېفىت باھاسى 90 دوللار بولسا ۋە خاتالاشمايدىغان كومپيۇتېر پروگراممىسى ئەتە 100 دوللار بولىدۇ دەپ مۆلچەرلىسە، سودىگەرلەر مۆلچەرلەنگەن بۇ باھادىن پايدىلىنىش ئۈچۈن نېفىت سېتىۋېلىشقا ئالدىرايدۇ. نەتىجىدە، باھا ئەتە ئەمەس، بۈگۈنلا ئۆزگىرىپ، بىر تۇڭ نېفىت 100 دوللارغا ئۆرلەيدۇ. ئۇنداقتا ئەتە نېمە بولىدۇ؟ ھېچكىم بىلمەيدۇ.

سىياسەتمۇ ئىككىنچى دەرىجىلىك مالىمانچىلىق سىستېمىسى. نۇرغۇن كىشىلەر سوۋېت مۇتەخەسسىسلىرىنى 1989-يىلدىكى ئىنقىلابلارنى مۆلچەرلىيەلمىگەنلىكى ئۈچۈن تەنقىدلىسە،  ئوتتۇرا شەرق مۇتەخەسسىسلىرىنى 2011-يىلدىكى ئەرەب باھارى ئىنقىلابلىرىنى ئالدىن كۆرەلمىگەنلىكى ئۈچۈن ئەيىبلەيدۇ. بۇ ئادىللىق ئەمەس. تۈپ ماھىيىتىدىن ئېيتقاندا، ئىنقىلابلارنى ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولمايدۇ. مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان ئىنقىلاب ھەرگىز پارتلىمايدۇ.

نېمە ئۈچۈن؟ 2010-يىلى بىر داھى سىياسەتچى بىلەن كومپيۇتېر ئۇستىسى بىرلىشىپ، ئورتاق ئۇلىنىشقا كىرگۈزۈلگەن، «ئىنقىلاب مۆلچەرلىگۈچى» سۈپىتىدە بازارغا سالسا بولىدىغان، خاتالاشمايدىغان ئالگورىزم ياسىغان دەپ تەسەۋۋۇر قىلىڭ. ئۇلار خىزمەتلىرىنى مىسىر پرېزىدېنتى ھۇسنى مۇبارەككە تونۇشتۇرىدۇ ۋە كۆپ مىقداردا تۆلەم ئېلىپ، مۆلچەرلىرى بويىچە كېلەر يىلى مىسىردا چوقۇم ئىنقىلاب پارتلايدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. مۇبارەك قانداق ئىنكاس قايتۇرىدۇ؟ ئېھتىمال، ئۇ دەرھال باجنى تۆۋەنلىتىدۇ، پۇقرالارغا مىليارد دوللارلىق ياردەم تارقىتىدۇ  ۋە ئېھتىيات يۈزىسىدىن مەخپىي ساقچى ئەترىتىنى كۈچەيتىدۇ. ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرى ئۈنۈملۈك بولىدۇ. يىل ئۆتۈپ كېتىدۇ ۋە ھەيران قالارلىقى، ھېچقانداق ئىنقىلاب يۈز بەرمەيدۇ. مۇبارەك پۇلىنى قايتۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىدۇ. «سىلەرنىڭ بۇ ئالگورىزماڭلار ئەخلەت ئىكەن!» دەپ ۋارقىرايدۇ ئۇ ئالىملارغا، «مەن شۇنچە پۇلنى تارقىتىۋەتكۈچە، ئۆزەمگە بىر ساراي سالدۇرسامچۇ!». ئالىملار ئۆزلىرىنى ئاقلاپ: «ئەمما ئىنقىلابنىڭ يۈز بەرمىگەنلىكىنىڭ سەۋەبى بىزنىڭ ئۇنى توغرا مۆلچەرلىگەنلىكىمىز» دەيدۇ.  مۇبارەك ئۇلارنى تۇتۇش ئۈچۈن قاراۋۇللىرىغا ئىشارەت قىلىپ: « سەنلەر يۈز بەرمەيدىغان ئىشلارنى مۆلچەرلەيدىغان پەيغەمبەرلەرمۇ؟ مەن قاھىرە بازىرىدىن سەندەكلەرنى ئەرزان باھادا تاپالايتتىم!» دەيدۇ.

ئۇنداقتا نېمە ئۈچۈن تارىخ ئوقۇيمىز؟ فىزىكا ياكى ئىقتىسادشۇناسلىققا ئوخشىمايدىغان يېرى، تارىخ توغرا مۆلچەرلەش ۋاسىتىسى ئەمەس. بىز تارىخنى كەلگۈسىنى بىلىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى كۆز قارىشىمىزنى كېڭەيتىش، ھازىرقى ۋەزىيىتىمىزنىڭ تەبىئىي ياكى مۇقەررەر ئەمەسلىكىنى چۈشىنىش، شۇڭا ئۆزىمىز تەسەۋۋۇر قىلغاندىن كۆپ ئىمكانىيەتلەرگە ئىگە ئىكەنلىكىمىزنى بىلىش ئۈچۈن ئوقۇيمىز. مەسىلەن، ياۋروپالىقلارنىڭ ئافرىقىلىقلارنى قانداق كونترول قىلغانلىقىنى ئۆگىنىش بىزگە ئىرقىي دەرىجە پەرقىدە تەبىئىيلىك ياكى مۇقەررەرلىك يوقلۇقىنى ھەمدە دۇنيانىڭ باشقىچە تەرتىپلىنىشى مۇمكىنلىكىنى چۈشىنىشكە ياردەم بېرىدۇ.

2. كۆرمەس كىلىئو

تارىخنىڭ تاللىشىنى چۈشەندۈرەلمەيمىز، ئەمما ئۇلار ھەققىدە مۇھىم بىر نەرسىنى ئېيتالايمىز: تارىخنىڭ تاللىشى ئىنسانلارنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن قىلىنغان ئەمەس. تارىخ ئالغا باسقانسېرى ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇشىنىڭ چوقۇم ياخشىلىنىدىغانلىقىغا ھېچقانداق ئىسپات يوق. ئىنسانلارغا پايدىلىق مەدەنىيەتلەرنىڭ چوقۇم غەلىبە قىلىپ كېڭىيىدىغانلىقى، پايدىسىز مەدەنىيەتلەرنىڭ يوقىلىدىغانلىقىغا ھېچقانداق ئىسپات يوق. خرىستىيان دىنىنىڭ مانى دىنىدىن ياخشىراق تاللاش ئىكەنلىكىگە، ياكى ئەرەب ئىمپېرىيەسىنىڭ ساسانىي پارس ئىمپېرىيەسىدىن پايدىلىقراق ئىكەنلىكىگە ھېچقانداق ئىسپات يوق.

تارىخنىڭ ئىنسانلارنىڭ مەنپەئەتىگە پايدىلىق بولۇۋاتقانلىقىغا ھېچقانداق ئىسپات يوق، چۈنكى بىزدە بۇنداق مەنپەئەتنى ئۆلچەيدىغان ئوبيېكتىپ ئۆلچەم يوق. ھەر خىل مەدەنىيەتلەر ياخشىلىقنى ئوخشىمىغان شەكىلدە ئېنىقلايدۇ، بىزنىڭ ئۇلارنى باھالايدىغان ئوبيېكتىپ ئۆلچىمىمىز يوق. ئەلۋەتتە، غەلىبە قىلغۇچىلار ھەمىشە ئۆزلىرىنىڭ ئېنىقلىمىسىنىڭ توغرا ئىكەنلىكىگە ئىشىنىدۇ. ئەمما نېمە ئۈچۈن بىز غەلىبە قىلغۇچىلارغا ئىشىنىشىمىز كېرەك؟ خرىستىيانلار خرىستىيان دىنىنىڭ مانى دىنى ئۈستىدىن غەلىبە قىلىشى ئىنسانىيەت ئۈچۈن پايدىلىق بولدى دەپ قارايدۇ، ئەگەر بىز خرىستىيانلارنىڭ دۇنيا قارىشىنى قوبۇل قىلمىساق، ئۇلارنىڭ پىكرىگە قوشۇلمىساقمۇ بولىدۇ. مۇسۇلمانلار ساسانىي ئىمپېرىيەسىنىڭ مۇسۇلمانلارنىڭ قولىغا چۈشۈشى ئىنسانىيەت ئۈچۈن پايدىلىق بولدى دەپ قارايدۇ. لېكىن بۇ پايدىلار پەقەت بىز مۇسۇلمانلارنىڭ دۇنيا قارىشىنى قوبۇل قىلغاندىلا كۆرۈنىدۇ. ئەمەلىيەتتە، ئەگەر خرىستىيان دىنى ۋە ئىسلام ئۇنتۇلغان ياكى مەغلۇپ بولغان بولسا، بىز ھەممىمىز تېخىمۇ ياخشى ئەھۋالدا بولۇشىمىز مۇمكىن ئىدى.

بارغانسېرى كۆپ ئالىملار مەدەنىيەتلەرنى بىر خىل مەنىۋى يۇقۇملۇق كېسەل ياكى پارازىت، ئىنسانلارنى بولسا ئۇنىڭ بىخەۋەر ساھىبى دەپ قارىماقتا. ئورگانىك پارازىتلار، مەسىلەن ۋىرۇسلار، ساھىبىنىڭ بەدىنىدە ياشايدۇ. ئۇلار كۆپىيىپ بىر ساھىبتىن يەنە بىر ساھىبقا تارقىلىدۇ، ساھىبلىرىنىڭ كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، بەزىدە ھەتتا ئۆلتۈرۈپمۇ قويىدۇ. ساھىبلار پارازىتنى يۆتكەپ بېرىشكە يېتەرلىك ئۇزۇن ياشىسىلا، پارازىت ئۇ ساھىبىنىڭ ئەھۋالىغا ئانچە كۆڭۈل بۆلمەيدۇ. خۇددى شۇنىڭغا ئوخشاش، مەدەنىيەت ئىدىيەلىرى ئىنسانلارنىڭ ئەقلىدە ياشايدۇ. ئۇلار كۆپىيىپ بىر ساھىبتىن يەنە بىرىگە تارقىلىدۇ، بەزىدە ساھىبلارنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ، ھەتتا ھالاك قىلىدۇ. مەدەنىيەت ئىدىيەسىگە – مەسىلەن سامادىكى خرىستىيان جەننىتىگە ياكى يەر يۈزىدىكى كوممۇنىست جەننىتىگە بولغان ئېتىقاد – ئىنساننى ئۆلۈم بەدىلىگە بولسىمۇ شۇ ئىدىيەنى تارقىتىشقا بېغىشلاشقا مەجبۇرلىيالايدۇ. ئىنسان ئۆلىدۇ، ئەمما ئىدىيە تارقىلىدۇ.

بۇ قاراشقا ئاساسەن، مەدەنىيەتلەر بەزى كىشىلەر باشقىلاردىن پايدىلىنىش ئۈچۈن تۈزگەن سۇيىقەست ئەمەس (ماركسىزمچىلار شۇنداق ئويلاشقا مايىل). ئەكسىچە، مەدەنىيەتلەر تاسادىپىي پەيدا بولغان روھىي پارازىتلار بولۇپ، ئۇنىڭغا يۇقۇملانغان بارلىق كىشىلەردىن پايدىلىنىدۇ.

بۇ ئۇسۇل بەزىدە مېمېتىكا (ئۇدۇم تەلىماتى) دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ خۇددى ئورگانىك تەدرىجىي تەرەققىيات «گېن» دەپ ئاتىلىدىغان ئورگانىك ئۇچۇر بۆلەكلىرىنىڭ كۆپىيىشىگە ئاساسلانغاندەك، مەدەنىيەتنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتىمۇ «مېم» (ئۇدۇم)  دەپ ئاتىلىدىغان مەدەنىيەت ئۇچۇر بۆلەكلىرىنىڭ كۆپىيىشىگە ئاساسلانغان دەپ قارايدۇ. مۇۋەپپەقىيەتلىك مەدەنىيەتلەر ئۆزلىرىنىڭ مېملىرىنى كۆپەيتىشتە ئۈنۈملۈك بولغانلىرى بولۇپ، ئىنسانلارغا كەلتۈرگەن پايدا-زىيىنى بىلەن كارى يوق.

ئادەمىيەت پەنلىرى ساھەسىدىكى كۆپلىگەن ئالىملار ئۇدۇم تەلىماتىنى مەدەنىيەت ئالمىشىشىنى قوپال بىئولوگىيەلىك ئوخشىتىشلار بىلەن چۈشەندۈرگەنلىك دەپ قاراپ، ئۇنى مەنسىتمەيدۇ. ئەمما بۇ ئالىملارنىڭ كۆپىنچىسى ئۇدۇم تەلىماتىنىڭ قېرىندىشى بولغان كېيىنكى مودېرنىزم (Postmodernism) غا ئەگىشىدۇ. كېيىنكى مودېرنىزم  مۇتەپەككۇرلىرى «مەدەنىيەتنىڭ ئۇل-ئاساسى  ئۇدۇم ئەمەس، بەلكى ئېيتىم» دەيدۇ. ئەمما ئۇلارمۇ مەدەنىيەتلەرنىڭ تارقىلىشى ئىنسانىيەتنىڭ مەنپەئەتى بىلەن مۇناسىۋەتسىز دەپ قارايدۇ.

مەسىلەن، كېيىنكى مودېرنىزم مۇتەپەككۇرلىرى مىللەتچىلىكنى 19- ۋە 20-ئەسىرلەردە پۈتۈن دۇنياغا تارقالغان، ئۇرۇش، زۇلۇم، نەپرەت ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئەجەللىك ۋابا دەپ تەسۋىرلەيدۇ. بىر دۆلەتتىكى كىشىلەر بۇنىڭدىن يۇقۇملانغان ھامان، قوشنا دۆلەتلەردىكى كىشىلەرنىڭمۇ بۇ ۋىرۇسنى يۇقتۇرۇش ئېھتىماللىقى بار. مىللەتچىلىك ۋىرۇسى ئۆزىنى ئىنسانلارغا پايدىلىق دەپ كۆرسەتكەن بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ ئۆزىگىلا پايدىلىق بولغان.

ئويۇن نەزەرىيەسى كۆپ ئويۇنچىلار قاتنىشىدىغان سىستېمىلاردا، بارلىق ئويۇنچىلارغا زىيانلىق بولغان كۆز-قاراش ۋە ھەرىكەت ئەندىزىلىرىنىڭ قانداق يىلتىز تارتىپ تارقىلىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلەيدۇ. ھەربىي ھازىرلىقلار مۇسابىقىسى بۇنىڭ مەشھۇر مىسالى. نۇرغۇن ھەربىي ھازىرلىقلار ئۇنىڭغا قاتناشقۇچىلارنىڭ ھەممىسىنى ۋەيران قىلىدۇ، ئەمما ھەربىي كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ. پاكىستان ئىلغار ئايروپىلانلارنى سېتىۋالسا، ھىندىستان شۇنداق قىلىدۇ. ھىندىستان يادرو بومبىسى ياسىسا، پاكىستان ئەگىشىدۇ. پاكىستان دېڭىز ئارمىيەسىنى كېڭەيتسە، ھىندىستان قارشىلىق كۆرسىتىدۇ.

ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى بۇنداق قورال مۇسابىقىسى ئۇلارنىڭ ھەربىي كۈچ نىسبىتىنى ئۆزگەرتمەيدۇ، چۈنكى ئىككىلا تەرەپ ئوخشاش دەرىجىدە قوراللىنىدۇ؛ ئەمما ھەر ئىككىلىسىنىڭ ئىقتىسادىي ئەھۋالىنى ناچارلاشتۇرىدۇ، چۈنكى ئۇلار نەچچە ئون مىليارد دوللارنى مائارىپ، سەھىيە ئىشلىرىغا سەرپ قىلىشنىڭ ئورنىغا، قىممەت قوراللارغا خەجلەيدۇ. ئەمما قورال مۇسابىقىسىگە قارشى تۇرۇش تەس. «قورال مۇسابىقىسى» بىر دۆلەتتىن يەنە بىر دۆلەتكە ۋىرۇستەك تارقىلىدىغان، ھەممەيلەنگە زىيانلىق، ئەمما تىرىك قېلىش ۋە كۆپىيىش ئىقتىدارىغا ئىگە بىر خىل ھەرىكەت ئەندىزىسى. (شۇنى ئەستە تۇتۇش كېرەككى، خۇددى گېنغا ئوخشاش، قورال مۇسابىقىسىنىڭمۇ ئېڭى يوق، يەنى ئۇ ئۆزىنىڭ ياشاپ قېلىشى ۋە كۆپىيىشىنى ئاڭلىق ھالدا ئىزدىمەيدۇ. ئۇنىڭ تارقىلىشى مەلۇم قوزغاتقۇچ كۈچنىڭ كۈتۈلمىگەن نەتىجىسىدىن ئىبارەت.)

سىز ئۇنى ئويۇن نەزەرىيەسى، كېيىنكى مودېرنىزم ياكى ئۇدۇم تەلىماتى دەپ ئاتاڭ، تارىخنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى ئىنسانلارنى تېخىمۇ بەختلىك قىلىشقا قارىتىلغان ئەمەس. تارىختىكى ئەڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك مەدەنىيەتلەر ئىنسانلار ئۈچۈن ئەڭ ياخشى مەدەنىيەتلەردۇر دەپ قاراشنىڭ ھېچقانداق ئاساسى يوق. خۇددى تەدرىجىي تەرەققىياتقا ئوخشاش، تارىخمۇ يەككە  جانلىقلارنىڭ بەختىگە پەرۋا قىلمايدۇ. يەككە ئىنسانلار بولسا، تارىخنىڭ يۆنىلىشىنى ئۆز پايدىسىغا ئۆزگەرتىشتە بەك بىلىمسىز ۋە ئاجىز كېلىدۇ.

تارىخ بىر دوقمۇشتىن يەنە بىر دوقمۇشقا قاراپ ئىلگىرىلەيدۇ، سىرلىق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئاۋۋال بۇ يولنى، ئاندىن باشقا يولنى تاللايدۇ. مىلادىيە 1500-يىلى ئەتراپىدا، تارىخ ئۆزىنىڭ ئەڭ مۇھىم تاللىشىنى ئېلىپ باردى. بۇ تاللاش پەقەت ئىنسانىيەتنىڭ تەقدىرىنىلا ئەمەس، بەلكى يەر يۈزىدىكى بارلىق ھاياتلىقنىڭ تەقدىرىنى ئۆزگەرتتى. بىز بۇنى «پەن-تېخنىكا ئىنقىلاۋى» دەپ ئاتايمىز. ئۇ غەربىي ياۋروپادا، يەنى ئاسىيا-ئافرىقىنىڭ غەربىي ئۇچىدىكى چوڭ يېرىم ئارالدا باشلاندى. بۇ جاي شۇ ۋاقىتقىچە تارىختا مۇھىم رول ئوينىمىغانىدى. نېمە ئۈچۈن بۇ ئىنقىلاب خىتاي ياكى ھىندىستاندا ئەمەس، دەل مۇشۇ جايدا باشلاندى؟ نېمە ئۈچۈن ئۇ ئىككىنچى مىڭ يىلنىڭ ئوتتۇرىسىدا باشلىنىپ، ئۇنىڭدىن ئىككى ئەسىر بۇرۇن ياكى ئۈچ ئەسىر كېيىن باشلانمىدى؟ بىز بۇنى بىلمەيمىز. ئالىملار نەچچە ئون تۈرلۈك نەزەرىيەلەرنى ئوتتۇرىغا قويدى، ئەمما ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى كىشىنى قايىل قىلالمايدۇ.

تارىخنىڭ مۇمكىنلىك دائىرىسى ناھايىتى كەڭ، شۇنداقلا نۇرغۇن مۇمكىنلىكلەر ئەمەلگە ئاشمايدۇ. خرىستىيان دىنى، رىم ئىمپېرىيەسى ۋە ئالتۇن تەڭگىمۇ بولمىغان بىر تارىخنى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولغاندەك، پەن-تېخنىكا ئىنقىلابى بىلەن ئۇچراشماي، ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا داۋاملىشىدىغان بىر تارىخنىمۇ تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولىدۇ.

---

 [1] ھارى كرىشنا دىنى 1966-يىل ئامېرىكادا پەيدا بولغان، نامىنى ھىندى خۇداسى كرىشنادىن ئالغان، مۇرىتلىرى سېرىق تون كىيىدۇ، گۆشسىز غىزالىنىدۇ، توي قىلمايدۇ.

ئىنسانغا چوقۇنۇش

ئاخىرقى 300 يىلدا كۆپىنچە دىنلارنىڭ رولى تۆۋەنلەپ، دىنسىزلىق دەۋرى باشلاندى دېيىلىدۇ. ئەگەر بىز خۇدالىق دىنلار ھەققىدە سۆزلەۋاتقان بولساق، بۇ ئاساسەن توغرا. ئەمما تەبىئىي قانۇن دىنلىرىنى نەزەردە تۇتساق، بۇ دەۋر كۈچلۈك دىنىي قىزغىنلىق، مىسلى كۆرۈلمىگەن تەشۋىقاتچىلىق ۋە تارىختىكى ئەڭ قانلىق دىنىي ئۇرۇشلار مەزگىلى بولۇپ چىقىدۇ. بۇ دەۋر لىبېرالىزم، كوممۇنىزم، كاپىتالىزم، مىللەتچىلىك ۋە ناتسىزمغا ئوخشاش بىر قاتار يېڭى تەبىئىي قانۇن دىنلىرىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا گۇۋاھ بولدى. بۇ ئېتىقادلار ئۆزلىرىنىڭ دىن دەپ ئاتىلىشىنى ياقتۇرمايدۇ ۋە ئۆزلىرىنى ئىدېئولوگىيە دەپ ئاتايدۇ. ئەمما بۇ پەقەت سۆز ئويۇنى. ئەگەر دىن ئىنسانلاردىن ھالقىغان نىزام-تەرتىپكە بولغان ئېتىقاد ئۈستىگە قۇرۇلغان ئۆلچەم ۋە قىممەت قاراشلار سىستېمىسى بولسا، ئۇ ھالدا سوۋېت كوممۇنىزمى ئىسلامدىن قېلىشمايدىغان بىر دىن ھېسابلىنىدۇ.

ئىسلام ئەلۋەتتە كوممۇنىزمدىن پەرقلىنىدۇ، چۈنكى ئىسلام دۇنيانى باشقۇرىدىغان، ئىنسانلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان نىزام-تەرتىپنى ھەممىگە قادىر ياراتقۇچى خۇدانىڭ پەرمانى دەپ قارايدۇ، سوۋېت كوممۇنىزمى بولسا خۇدالارغا ئىشەنمەيدۇ. ھالبۇكى بۇددىزممۇ خۇدالارغا ئانچە ئېتىبار بەرمەيدۇ، شۇنداقتىمۇ بىز ئۇنى ئادەتتە دىن دەپ تۈرگە ئايرىيمىز. بۇددىستلارغا ئوخشاش، كوممۇنىستلارمۇ ئىنسانلارغا يېتەكچىلىك قىلالايدىغان تەبىئىي ۋە ئۆزگەرمەس قانۇنلارنىڭ ئىنسانلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان تەرتىپىگە ئىشەنگەن. بۇددىستلار تەبىئەت قانۇنىنى سىددىھارتا گائۇتاما بايقىغان دەپ ئىشەنگەن بولسا، كوممۇنىستلار تەبىئەت قانۇنىنى كارل ماركس، فرېدرىخ ئېنگېلس ۋە ۋلادىمىر ئىلئىچ لېنىن بايقىغان دەپ ئىشەنگەن. ئوخشاشلىق بۇ يەردىلا ئاخىرلاشمايدۇ. باشقا دىنلارغا ئوخشاش، كوممۇنىزمنىڭمۇ مۇقەددەس يازمىلىرى ۋە پەيغەمبەرلىك كىتابلىرى بار. مەسىلەن، كارل ماركس «كاپىتال» ناملىق كىتابىدا پرولېتارىياتنىڭ مۇقەررەر غەلىبىسى بىلەن تارىخنىڭ پات يېقىندا ئاخىرلىشىدىغانلىقىدىن بېشارەت بەرگەن. كوممۇنىزمنىڭ 1-ماي ۋە ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنىڭ يىللىق خاتىرە كۈنىگە ئوخشاش ھېيت-بايراملىرى بار. ئۇنىڭ يەنە ماركسىزم دىيالېكتىكىسىغا ماھىر دىنىي ئالىملىرى بار ئىدى، سوۋېت ئارمىيەسىنىڭ ھەر بىر قىسمىدا ئەسكەر ۋە ئوفىتسېرلارنىڭ دىندارلىقىنى كۆزىتىدىغان كومىسسار دەپ ئاتالغان روھانىيلار بار ئىدى. كوممۇنىزمنىڭ شېھىتلىرى، مۇقەددەس ئۇرۇشلىرى ۋە تروتسكىزمغا ئوخشاش بىدئەتلىرى بار ئىدى. سوۋېت كوممۇنىزمى مۇتەئەسسىپ ۋە تەشۋىقاتچى دىن ئىدى. سادىق كوممۇنىست خرىستىئان ياكى بۇددىست بولالمايتتى ۋە ئۆز ھاياتى بەدىلىگە بولسىمۇ ماركس-لېنىننىڭ ئىنجىلىنى تارقىتىشى كېرەك ئىدى.

بەزى ئوقۇرمەنلەر بۇ مۇھاكىمىدىن بىئارام بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر سىزنى خۇش قىلىدىغان ئىش بولسا، كوممۇنىزمنى دىن ئەمەس، ئىدېئولوگىيە دەپ ئاتاۋېرىڭ. بۇنىڭ ھېچقانداق پەرقى يوق. بىز ئېتىقادلارنى خۇدانى مەركەز قىلغان دىنلار ۋە تەبىئىي قانۇنلارنى ئاساس قىلغان خۇداسىز ئىدېئولوگىيەلەرگە بۆلەلەيمىز. ئۇ ھالدا، ئىزچىللىقنى ساقلاش ئۈچۈن بەزى بۇددىزم، تەرىقەتچىلىك (داۋجياۋ دىنى) ۋە ستوئىك مەزھەپلىرىنى دىن ئەمەس، ئىدېئولوگىيە دەپ تۈرگە ئايرىشىمىز كېرەك. ئەكسىچە، نۇرغۇن زامانىۋى ئىدېئولوگىيەلەر ئىچىدە خۇدالارغا بولغان ئېتىقادنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى، بەزىلىرىنىڭ، بولۇپمۇ لىبېرالىزمنىڭ بۇ ئېتىقادسىز ئانچە مەنىگە ئىگە بولالمايدىغانلىقىنى بايقىشىمىز كېرەك.

دىن ئىنسانلاردىن ھالقىغان نىزام-تەرتىپكە بولغان ئېتىقاد ئۈستىگە قۇرۇلغان ئۆلچەم ۋە قىممەت قاراشلار سىستېمىسى. ئېينىشتىيىننىڭ نىسبىيلىك نەزەرىيىسى (ھازىرچە بولسىمۇ) دىن ئەمەس، چۈنكى ئۇ ئىنسانلاردىن ھالقىغان ئۆلچەم ۋە قىممەت قاراشلار ئۈستىگە قۇرۇلمىغان. پۇتبۇلمۇ دىن ئەمەس، چۈنكى پۇتبول قائىدىلىرىنىڭ ئىلاھىي نىزام (ئىنسانلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان قانۇن) بىلەن ئالاقىسى يوقلۇقىنى ھەممە ئادەم بىلىدۇ. ئىسلام دىنى، بۇددا دىنى ۋە كوممۇنىزم بولسا دىن، چۈنكى بۇلار ئىنسانلاردىن ھالقىغان تەرتىپ-نىزامغا بولغان ئېتىقاد ئۈستىگە قۇرۇلغان ئۆلچەم ۋە قىممەت قاراشلار سىستېمىسىدۇر. (ئىنسانلاردىن ھالقىغان بىلەن تەبىئەتتىن ھالقىغان دېگەن سۆزنىڭ پەرقىگە دىققەت قىلىڭ. بۇددا دىنىنىڭ تەبىئىي قانۇنى بىلەن ماركىسىزمنىڭ تارىخىي قانۇنى ئىنسانلاردىن ھالقىغان، چۈنكى ئۇنى ئىنسانلار بېكىتمىگەن، ھالبۇكى ئۇلار تەبىئەتتىن ھالقىغان ئەمەس).    

بارلىق يېڭى ئېتىقادلارنىڭ تارىخىنى بۇ يەردە تەكشۈرۈش مۇمكىن ئەمەس، چۈنكى ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ئېنىق چېگرالار يوق. ئۇلار سىنكرېتىك (ئەبجەشلىك) جەھەتتە بىر خۇدالىق دىن بىلەن ئاممىباب بۇددىزمدىن قېلىشمايدۇ. بىر بۇددىست ھىندى تەڭرىلىرىگە چوقۇنالىغاندەك، بىر خۇدالىق دىندىكى كىشى شەيتاننىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئىشىنەلىگەندەك، بىر ئامېرىكىلىقمۇ ھازىر بىرلا ۋاقىتتا ھەم مىللەتچى (ئۇ تارىختا ئالاھىدە رول ئوينايدىغان ئامېرىكا مىللىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئىشىنىدۇ)، ھەم ئەركىن بازار كاپىتالىستى (ئۇ ئوچۇق رىقابەت ۋە شەخسىي مەنپەئەتنى قوغلىشىشنىڭ گۈللەنگەن جەمئىيەت يارىتىشنىڭ ئەڭ ياخشى يوللىرىدىن بىرى دەپ ئىشىنىدۇ)، ھەم ئەركىنلىك قوغدىغۇچىسى (ئۇ ئىنسانلارغا ياراتقۇچىسى تەرىپىدىن تارتىۋېلىنماس ھوقۇقلار بېرىلگەن دەپ ئىشىنىدۇ) بولالايدۇ. مىللەتچىلىك 18-بابتا مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. زامانىۋى دىنلارنىڭ ئەڭ مۇۋەپپەقىيەتلىكى بولغان كاپىتالىزمغا 16-بابتا تولۇق بىر باب ئاجرىتىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسىي ئېتىقادلىرى ۋە دىنىي پائالىيەتلىرى چۈشەندۈرۈلىدۇ. بۇ بابنىڭ قالغان قىسمىدا مەن ئادىمىيەت دىنلىرىنى مۇھاكىمە قىلىمەن.

خۇدالىق دىنلار خۇدالارغا چوقۇنۇشقا مەركەزلىشىدۇ. ئادىمىيەت دىنلىرى ئىنسانىيەتكە، ياكى تېخىمۇ توغرىسى، ھومو ساپىيانسقا چوقۇنىدۇ. ئادەمىيەتچىلىك (Humanism) ھومو ساپىيانسنىڭ ئالاھىدە ۋە مۇقەددەس تەبىئىتى بار، بۇ تەبىئەت باشقا بارلىق ھايۋانلار ۋە ھادىسىلەرنىڭ تەبىئىتىدىن پەرقلىنىدۇ دەپ ئىشىنىدۇ. ئادەمىيەتچىلەر (Humanists) يەنە ھومو ساپىيانسنىڭ ئالاھىدە تەبىئىتى دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم نەرسە، ئۇ كائىناتتا يۈز بېرىدىغان ھەممە نەرسىنىڭ مەنىسىنى بەلگىلەيدۇ. ئەڭ ئالىي ياخشىلىق ھومو ساپىيانسنىڭ ياخشىلىقىدۇر. دۇنيانىڭ قالغان قىسمى ۋە باشقا بارلىق مەۋجۇداتلار پەقەت بۇ تۈرنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈنلا مەۋجۇت دەپ ئىشىنىدۇ.

بارلىق ئادەمىيەتچىلەر ئىنسانىيەتكە چوقۇنىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئېنىقلىمىسى ھەققىدە بىردەك پىكىرگە كېلەلمەيدۇ. خرىستىيان مەزھەپلىرى خۇدانىڭ ئېنىقلىمىسى ئۈستىدە تالاشقاندەك، ئادەمىيەتچىلىكمۇ «ئىنسانىيەت»نىڭ ئېنىقلىمىسى ئۈستىدە تالاش-تارتىش قىلىپ، ئۈچ مەزھەپكە بۆلۈنگەن. بۈگۈن، ئەڭ مۇھىم ئادەمىيەتچىلىك مەزھىپى لىبېرال ئادەمىيەتچىلىك بولۇپ، ئۇ «ئىنسان تەبىئىتى» ئىنسانلارنىڭ شەخسىي سۈپىتى دەپ ئىشىنىدۇ، شۇڭا شەخسلەرنىڭ ئەركىنلىكى مۇقەددەستۇر. لىبېراللارنىڭ قارىشىچە، ئىنسانىيەتنىڭ مۇقەددەس تەبىئىتى ھەر بىر ئايرىم ھومو ساپىيانسنىڭ ئىچىدە ياشايدۇ.

شەخسلەرنىڭ ئىچكى ماھىيىتى دۇنياغا مەنە بېرىدۇ، ئۇ بارلىق ئەخلاقىي ۋە سىياسىي ھوقۇقنىڭ مەنبەسىدۇر. ئەگەر بىز ئەخلاقىي ياكى سىياسىي ئىككىلىنىشكە دۇچ كەلسەك، ئىچكى ئاۋازىمىزنى—ئىنسانىيەتنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىشىمىز كېرەك. لىبېرال ئادەمىيەتچىلىكنىڭ ئاساسىي پەرمانلىرى بۇ ئىچكى ئاۋازنى تاجاۋۇز ياكى زىياندىن قوغداشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ پەرمانلار ئومۇملاشتۇرۇلۇپ «كىشىلىك ھوقۇق» دەپ ئاتىلىدۇ.

مەسىلەن، لىبېراللارنىڭ (ئەركىنلىك تەرەپدارلىرىنىڭ) قىيىن-قىستاق ۋە ئۆلۈم جازاسىغا قارشى چىقىشىنىڭ سەۋەبى مانا مۇشۇ. دەسلەپكى زامانىۋى ياۋروپادا، قاتىللار كائىنات نىزامىنى (ئىلاھىي نىزامنى) بۇزغان ۋە مۇقىمسىزلاشتۇرغان دەپ قارالغان. تەرتىپنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن، جىنايەتچىنى قىيناش ۋە ئاشكارا ئۆلۈم جازاسى بېرىش زۆرۈر ئىدى، شۇنداق قىلغاندا ھەممەيلەن تەرتىپنىڭ قايتا تىكلەنگەنلىكىنى كۆرەلەيتتى. شېكسپىر ۋە مولىيېر دەۋرىدە، دەھشەتلىك ئۆلۈم جازاسى مەنزىرىلىرىنى كۆرۈش لوندون ۋە پارىژلىقلار ياخشى كۆرىدىغان تاماشا ئىدى. بۈگۈنكى ياۋروپادا، قاتىللىق ئىنسانىيەتنىڭ مۇقەددەس تەبىئىتىگە قىلىنغان تاجاۋۇز دەپ قارىلىدۇ. تەرتىپنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن، ھازىرقى ياۋروپالىقلار جىنايەتچىلەرگە ئۆلۈم جازاسى بەرمەيدۇ. ئەكسىچە، ئۇلار قاتىلنى ئۆزلىرى ئەڭ «ئىنسانىي» دەپ قارايدىغان ئۇسۇلدا جازالايدۇ، شۇ ئارقىلىق ئۇنىڭ ئىنسانىي مۇقەددەسلىكىنى قوغدايدۇ ۋە ھەتتا قايتا قۇرۇپ چىقىدۇ. قاتىلنىڭ ئىنسانىي تەبىئىتىنى ھۆرمەتلەش ئارقىلىق، ھەممەيلەنگە ئىنسانىيەتنىڭ مۇقەددەسلىكى ئەسكەرتىلىدۇ ۋە تەرتىپ ئەسلىگە كېلىدۇ. قاتىلنى قوغداش ئارقىلىق، بىز قاتىل خاتا قىلغان ئىشنى توغرىلايمىز.

گەرچە لىبېرال ئادەمىيەتچىلىك ئىنسانلارنى مۇقەددەسلەشتۈرسىمۇ، خۇدانىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلمايدۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە بىر خۇدالىق ئېتىقادلارغا ئاساسلانغان. ھەر بىر شەخسنىڭ ئەركىن ۋە مۇقەددەس تەبىئىتى ھەققىدىكى لىبېرال ئېتىقاد، ئەنئەنىۋى خرىستىيانلارنىڭ ئەركىن ۋە مەڭگۈلۈك شەخسىي روھلارغا بولغان ئېتىقادىنىڭ بىۋاسىتە مىراسىدۇر. مەڭگۈلۈك روھلار ۋە ياراتقۇچى خۇداغا مۇراجىئەت قىلمىغان تەقدىردە، لىبېراللار بىر قىسىم ساپىيانسلارنىڭ نېمە ئۈچۈن شۇنچە ئالاھىدە ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈشتە قىينىلىپ قالىدۇ.

يەنە بىر مۇھىم مەزھەپ سوتسىيالىستىك ئادەمىيەتچىلىكتۇر. سوتسىيالىستلار «ئىنسان تەبىئىتى» خۇسۇسىي ئەمەس، كوللېكتىپ بولىدۇ دەپ ئىشىنىدۇ. ئۇلار ھەر بىر شەخسنىڭ ئىچكى ئاۋازىنى ئەمەس، بارلىق ھومو ساپىيانس تۈرىنى مۇقەددەس دەپ قارايدۇ. لىبېرال ئادەمىيەتچىلىك بىر قىسىم ئىنسانلارغا مۇمكىن قەدەر كۆپ ئەركىنلىك ئىزدىگەن بولسا، سوتسىيالىستىك ئادەمىيەتچىلىك بارلىق ئىنسانلار ئارىسىدىكى باراۋەرلىكنى ئىزدەيدۇ. سوتسىيالىستلارنىڭ قارىشىچە، تەڭسىزلىك ئىنسانىيەتنىڭ مۇقەددەسلىكىگە داغ كەلتۈرىدىغان ئەڭ ئېغىر كۇپرىلىق، چۈنكى ئۇ ئىنسانلارنىڭ تاشقى سۈپىتىنى ئۇلارنىڭ ماھىيىتىدىن ئۈستۈن ئورۇنغا قويىدۇ. مەسىلەن، بايلار كەمبەغەللەردىن ئارتۇق ئىمتىيازغا ئېرىشكەندە، دېمەك بىز باي-كەمبەغەل دەپ ئايرىمايدىغان ئىنسانىي ماھىيەتتىن بەكرەك، پۇلنى ئارتۇق كۆرگەن بولىمىز.

لىبېرال ئادەمىيەتچىلىككە ئوخشاش، سوتسىيالىستىك ئادەمىيەتچىلىكمۇ بىر خۇدالىق ئېتىقاد ئۈستىگە قۇرۇلغان. بارلىق ئىنسانلار باراۋەر دېگەن ئىدىيە، بارلىق روھلار خۇدا ئالدىدا باراۋەر دېگەن بىر خۇدالىق ئېتىقادنىڭ يېڭىلانغان نۇسخىسىدۇر. بىر خۇدالىق دىندىن ھەقىقىي بۆلۈنۈپ چىققان بىردىنبىر ئادەمىيەتچىلىك مەزھىپى «تەرەققىياتچى ئادەمىيەتچىلىك» بولۇپ، ئۇنىڭ ئەڭ داڭلىق ۋەكىللىرى ناتسىستلاردۇر. ناتسىستلارنى باشقا ئادەمىيەتچى مەزھەپلەردىن پەرقلەندۈرىدىغىنى «ئىنسان تەبىئىتى»نىڭ باشقىچە ئېنىقلىمىسى بولۇپ، بۇ ئېنىقلىما تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسىنىڭ چوڭقۇر تەسىرىگە ئۇچرىغان. باشقا ئادەمىيەتچىلەرنىڭ ئەكسىچە، ناتسىستلار «ئىنسانلار ئۇنىۋېرسال ۋە مەڭگۈلۈك نەرسە ئەمەس، بەلكى تەرەققىي قىلالايدىغان ياكى چېكىنىپ كېتىدىغان ئۆزگىرىشچان تۈر؛  ئىنسان كاتتا ئىنسانغا تەرەققىي قىلالايدۇ ياكى تۆۋەن دەرىجىگە چۈشۈپ كېتىدۇ» دەپ ئىشەنگەن.

ناتسىستلارنىڭ ئاساسىي نىشانى ئىنسانىيەتنى چېكىنىشتىن قوغداش ۋە ئۇنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئىدى. شۇڭا ناتسىستلار «ئارىيان ئىرقى، يەنى ئىنسانىيەتنىڭ ئەڭ ئىلغار تۈرى قوغدىلىشى ۋە كۈچەيتىلىشى كېرەك، يەھۇدىيلار، رىم خەلقى، بەچچىۋازلار ۋە روھىي كېسەللەرگە ئوخشاش چېكىنىپ كەتكەن ھومو ساپىيانس تۈرلىرى باشقىلاردىن ئايرىۋېتىلىشى، ھەتتا يوقىتىلىشى كېرەك» دېگەن. ناتسىستلار بۇنى چۈشەندۈرۈپ، «ھومو ساپىيانسلار قەدىمكى ئىلغار ئىنسان تۈرلىرى سۈپىتىدە تەرەققىي قىلىپ پەيدا بولغان؛  نىياندېرتاللارغا ئوخشاش قالاق ئىنسان تۈرلىرى بولسا يوقاپ كەتكەن. تارىختىكى ئىنسانلار دەسلەپتە ھەر خىل ئىرقلار ئىدى، ئەمما ئۆزلىرىنىڭ تەرەققىيات يوللىرىدا مۇستەقىل تەرەققىي قىلغان. بۇ يەنە يۈز بېرىشى مۇمكىن» دېگەن. ناتسىستلارنىڭ قارىشىچە، ھومو ساپىيانس ئاللىقاچان ھەر بىرى ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكلىرى بار بىر قانچە ئىرققا بۆلۈنگەن. بۇ ئىرقلارنىڭ بىرى بولغان ئارىيان ئىرقىدا ئەقىل، گۈزەللىك، دۇرۇسلۇق، تىرىشچانلىق قاتارلىق ئەڭ ئېسىل خۇسۇسىيەتلەر بار. شۇڭا ئارىيان ئىرقىدا ئىنسانلارنى ئۈستۈن ئىنسانغا ئايلاندۇرۇش ئىقتىدارى بار. يەھۇدىيلار ۋە قارا تەنلىكلەرگە ئوخشاش باشقا ئىرقلار بۈگۈنكى نىياندېرتاللار بولۇپ، تۆۋەن خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە. ئەگەر ئۇلارنىڭ كۆپىيىشىگە، بولۇپمۇ ئارىيانلار بىلەن نىكاھلىنىشىغا يول قويۇلسا، ئۇلار بارلىق ئىنسانلارنى بۇلغايدۇ، ئاقىۋەت ھومو ساپىيانسنىمۇ ھالاك قىلىۋېتىدۇ.

بىئولوگلار كېيىن ناتسىستلارنىڭ ئىرقچىلىق نەزەرىيەسىنى يالغانغا چىقاردى. بولۇپمۇ 1945-يىلدىن كېيىن ئېلىپ بېرىلغان گېنېتىكىلىق تەتقىقاتلار ھەر خىل ئىنسان نەسىللىرى ئارىسىدىكى پەرقلەرنىڭ ناتسىستلار پەرەز قىلغاندىن كۆپ كىچىك ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. ئەمما بۇ خۇلاسىلەر نىسبەتەن يېڭى. 1933-يىلدىكى ئىلىم سەۋىيەسىگە كۆرە، ناتسىستلارنىڭ ئېتىقادلىرىنى پۈتۈنلەي ئىنكار قىلغىلى بولمايتتى. ھەر خىل ئىنسان ئىرقلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى، ئاق تەنلىك ئىرقنىڭ ئۈستۈنلۈكى، بۇ ئىرقنى قوغداش ھەم تەرەققىي قىلدۇرۇش زۆرۈرلۈكى قاتارلىقلار غەرب سەر خىللىرىنىڭ كۆپىنچىسى قوبۇل قىلغان ئېتىقادلار ئىدى. ئەڭ نوپۇزلۇق غەرب ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدىكى ئالىملار شۇ دەۋردىكى ئەنئەنىۋى ئىلمىي ئۇسۇللارنى قوللىنىپ، ئاق تەنلىكلەرنىڭ گويا ئافرىقىلىقلار ياكى ھىندىستانلىقلاردىن ئەقىللىقراق، ئەخلاقلىقراق ۋە ماھىرراق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان تەتقىقاتلارنى ئېلان قىلدى. ۋاشىنگتون، لوندون ۋە كانبېررادىكى سىياسەتچىلەر ئامېرىكا ۋە ئاۋسترالىيەگە ئوخشاش «ئارىيان» دۆلەتلەرگە خىتايدىن،  ھەتتا ئىتالىيەدىن كۆچمەنلەرنىڭ كىرىشىنى چەكلەش ئارقىلىق ئاق تەنلىك ئىرقنىڭ بۇلغىنىشى ۋە چېكىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى ئۆزلىرىنىڭ ۋەزىپىسى دەپ قارىدى.

بۇ پوزىتسىيەلەر يېڭى ئىلمىي تەتقىقاتلارنىڭ ئېلان قىلىنىشى بىلەنلا ئۆزگىرىپ قالمىدى. ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي تەرەققىياتلار تېخىمۇ كۈچلۈك ئۆزگىرىش مەنبەسى بولدى. بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا، ھىتلېر ئۆزىنىڭ گۆرىنىلا ئەمەس، ئىرقچىلىقنىڭ گۆرىنىمۇ كولىدى. ئۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنى قوزغىغاندا، دۈشمەنلىرىنى «بىز» بىلەن «ئۇلار» ئارىسىدا ئېنىق چېگرا ئايرىشقا مەجبۇرلىدى. كېيىن، دەل ناتسىست ئىدىيەسى بەك ئىرقچىل بولغانلىقى ئۈچۈن، غەربتە ئىرقچىلىق ئېتىبارسىزلاشتى. ئەمما بۇ ئۆزگىرىش ۋاقىت تەلەپ قىلدى. ئاق تەنلىكلەرنىڭ ئۈستۈنلۈكى ئامېرىكا سىياسىتىدە ھېچ بولمىغاندا 1960-يىللارغىچە ئاساسىي ئېقىم بولۇپ كەلدى. ئاق تەنلىك بولمىغانلارنىڭ ئاۋسترالىيەگە كۆچۈپ كىرىشىنى چەكلەيدىغان «ئاق ئاۋسترالىيە سىياسىتى» 1973-يىلغىچە كۈچكە ئىگە بولدى. يەرلىك ئاۋسترالىيەلىكلەر 1960-يىللارغىچە تەڭ سىياسىي ھوقۇقلارغا ئېرىشەلمىدى، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى پۇقرا سۈپىتىدە رول ئوينىيالمايدۇ دەپ قارىلىپ، سايلاملارغا قاتنىشىشتىن چەكلەندى.

ئادەمىيەتچى دىنلار – ئىنسان تەبىئىتىگە چوقۇنىدىغان دىنلار

	لىبېرال ئادەمىيەتچىلىك		سوتسىيالىستىك ئادەمىيەتچىلىك	تەرەققىياتچى ئادەمىيەتچىلىك
	ھومو ساپىيانسنىڭ باشقا بارلىق مەۋجۇدات ۋە ھادىسىلەرنىڭ تەبىئىتىگە ئوخشىمايدىغان ئالاھىدە ۋە مۇقەددەس تەبىئىتى بار. ئەڭ ئالىي ياخشىلىق ئىنسانىيەتنىڭ ياخشىلىقىدۇر.
ئىنسانىيەت شەخسىيەتچى بولۇپ، ھەر بىر ھومو ساپىيانسنىڭ ئىچىدە ياشايدۇ.		ئىنسانىيەت كوللېكتىپ بولۇپ، پۈتۈن ھومو ساپىيانس تۈرىنىڭ ئىچىدە ياشايدۇ.			ئىنسانىيەت  ئۆزگىرىشچان تۈر. ئىنسانلار تۆۋەن ئىنسانلارغا چېكىنىشى ياكى ئۈستۈن ئىنسانلارغا تەرەققىي قىلىشى مۇمكىن.
ئەڭ ئالىي پەرمان ھەر بىر ئايرىم ھومو ساپىيانسنىڭ تەبىئىتى ۋە ئەركىنلىكىنى قوغداشتۇر.		ئەڭ ئالىي پەرمان ھومو ساپىيانس تۈرى ئىچىدىكى باراۋەرلىكنى قوغداشتۇر.			ئەڭ ئالىي پەرمان ئىنسانىيەتنى تۆۋەن دەرىجىگە چۈشۈشتىن قوغداش ۋە ئۇنىڭ ئالىي دەرىجىگە تەرەققىي قىلىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشتۇر.

ناتسىستلار ئىنسانىيەتتىن نەپرەتلەنمەيتتى. ئۇلار لىبېرال ئادەمىيەتچىلىك، كىشىلىك ھوقۇق ۋە كوممۇنىزمغا قارشى كۈرەش قىلدى، چۈنكى ئۇلار ئىنسانىيەتكە ھۆرمەت قىلاتتى ۋە ئىنسان تۈرىنىڭ يوشۇرۇن كۈچىگە ئىشىنەتتى. ئەمما ئۇلار دارۋىننىڭ تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسىگە ئاساسەن، تەبىئىي تاللىنىشنى، يەنى لاياقەتسىز ئىنسانلارنى تازىلاپ، ياشاشقا لايىقلارنىڭ ھايات قېلىشى ۋە كۆپىيىشىنى ساقلاش كېرەك دەپ قارىدى. ئۇلار يەنە، «لىبېرالىزم ۋە كوممۇنىزم ئاجىزلارغا ياردەم قىلىش ئارقىلىق لاياقەتسىزلەرنىڭمۇ ھايات قېلىشىغىلا يول قويۇپلا قالماي، ئۇلارغا كۆپىيىش پۇرسىتىنى بېرىپ، تەبىئىي تاللىنىشنى بۇزدى. بۇنداق دۇنيادا، ئەڭ لاياقەتلىك ئىنسانلار چوقۇم لاياقەتسىز چۈپرەندىلەر قاينىمىدا غەرق بولىدۇ. ئىنسانىيەت ئەۋلادمۇ ئەۋلاد تېخىمۇ لاياقەتسىز بولۇپ كېتىدۇ، بۇ يوقىلىشقا
ئېلىپ بارىدۇ» دەپ قارىدى.

30. ناتسىستلارنىڭ تەشۋىقات ئېلانى، ئوڭ تەرەپتىكىسى «ساپ ئارىيان ئىرقى ئادىمى»، سول تەرەپتىكىسى «شالغۇت ئىرق»، بۇ رەسىمدىن ناتسىستلارنىڭ ئىنسان بەدىنىنى مۇھىم ئورۇنغا قويغانلىقى كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ. ئۇلار پەس ئىرقنىڭ ئادەمزات نەسلىنى بۇلغاپ، ئۇلارنى ھالاكەتكە باشلىشىدىن ئەنسىرىگەن.  

1942-يىلدىكى بىر گېرمان بىئولوگىيە دەرسلىكىنىڭ «تەبىئەت قانۇنى ۋە ئىنسانىيەت» دېگەن بابىدا چۈشەندۈرۈلۈشىچە، بارلىق مەۋجۇداتلارنىڭ ھايات قېلىش ئۈچۈن رەھىمسىز كۈرەشكە چۈشۈشى تەبىئەتنىڭ ئەڭ ئالىي قانۇنىدۇر. دەرسلىكتە ئۆسۈملۈكلەرنىڭ تۇپراق ئۈچۈن، قوڭغۇزلارنىڭ جۈپ تېپىش ئۈچۈن كۈرەش قىلىشى تەسۋىرلىگەندىن كېيىن، مۇنداق خۇلاسە قىلىنغان:

«مەۋجۇتلۇق كۈرىشى قاتتىق ۋە رەھىمسىز، ئەمما ئۇ ھايات قېلىشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر. بۇ كۈرەش ياشاشقا لاياقىتى توشمايدىغانلارنى يوقىتىپ، ھايات قالالايدىغانلارنى تاللايدۇ… بۇ تەبىئىي قانۇنلار ھەقىقەتتۇر؛ جانلىقلار ئۆزلىرىنىڭ ھايات قېلىشى بىلەن بۇنى ئىسپاتلايدۇ. ئۇلار رەھىمسىز كېلىدۇ، ئۇلارغا قارشى تۇرغانلار يوقىتىلىدۇ. بىئولوگىيە بىزگە ھايۋانات ۋە ئۆسۈملۈكلەر ھەققىدىلا ئەمەس، بەلكى ھاياتىمىزدا رىئايە قىلىشىمىز كېرەك بولغان قانۇنلارنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ ھەمدە بۇ قانۇنلارغا ئاساسەن ياشاش ۋە كۈرەش قىلىش ئىرادىمىزنى كۈچەيتىدۇ. ھاياتنىڭ مەنىسى كۈرەشتۇر. بۇ قانۇنلارغا قارشى گۇناھ قىلغانلارغا ۋاي!»

ئاندىن «مېنىڭ كۈرىشىم»دىن نەقىل كەلتۈرۈلىدۇ: «تەبىئەتنىڭ پولاتتەك قانۇنىغا قارشى كۈرەش قىلىشقا ئۇرۇنغان كىشى ئۆز نۆۋىتىدە ئىنسان بولۇپ ياشىغىنىغا رەھمەت ئېيتىشى كېرەك بولغان پرىنسىپلارغا قارشى كۈرەش قىلغان بولىدۇ. تەبىئەتكە قارشى كۈرەش قىلىش ئۆز-ئۆزىنى ھالاك قىلىشقا ئېلىپ بارىدۇ».

ئۈچىنچى مىڭ يىلنىڭ (21-ئەسىرنىڭ) باشلىرىدا، تەرەققىياتچى ئادەمىيەتچىلىكنىڭ كەلگۈسى ئېنىق ئەمەس. ھىتلېرغا قارشى ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندىن كېيىنكى 60 يىل ئىچىدە، ئادەمىيەتچىلىكنى تەرەققىيات بىلەن باغلاش ۋە بىئولوگىيەلىك ئۇسۇللارنى قوللىنىپ ھومو ساپىيانسنى «يۈكسەلدۈرۈش»نى تەشەببۇس قىلىش پەرھىز (چەكلىمە) ئىدى. ئەمما بۈگۈن بۇنداق لايىھەلەر قايتا مودىغا ئايلاندى. ھېچكىم تۆۋەن ئىرقلار ياكى تۆۋەن دەرىجىلىك ئىنسانلارنى يوقىتىش ھەققىدە سۆزلىمەيدۇ، ئەمما نۇرغۇنلىرى ئىنسان بىئولوگىيەسى ھەققىدىكى كۈنسېرى ئاشقان بىلىمىمىزنى قوللىنىپ ئۈستۈن ئىنسانلار يارىتىشنى ئويلىشىۋاتىدۇ.

1933-يىل ناتسىستلار ھەققىدە سىزىلغان بىر ھەجۋى رەسىم. ئۇنىڭدا ھىتلېر «تەبىئەتتىن ھالقىغان ئادەم»نى ياراتماقچى بولغان ھەيكەلتاراش سۈپىتىدە تەسۋىرلەنگەن. يېنىدا كۆزەينەك تاقىۋالغان بىر كىشى— ئەركىنلىك  تەرەپدارى زىيالىي دەرىجىدىن تاشقىرى ئادەم يارىتىشقا كېرەكلىك بولغان قاتتىق (زوراۋان) كۈچكە ھەيرانلىق بىلەن قاراپ تۇرىدۇ. (بۇ يەردە ئىنسان بەدىنىدىكى جىنسىي جەلپكارلىققىمۇ دىققەت قىلىش لازىم)

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، لىبېرال ئادەمىيەتچىلىك پرىنسىپلىرى بىلەن ھاياتلىق پەنلىرىنىڭ ئەڭ يېڭى بايقاشلىرى ئارىسىدا ئۇزاققىچە نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدىغان چوڭ ھاڭ پەيدا بولماقتا. بىزنىڭ لىبېرال سىياسىي ۋە قانۇنىي سىستېمىلىرىمىز «ھەر بىر شەخسنىڭ دۇنياغا مەنە بېرىدىغان، بارلىق ئەخلاقىي ۋە سىياسىي ھوقۇقنىڭ مەنبەسى بولغان، بۆلۈنمەس ۋە ئۆزگەرمەس تەبىئىتى بار» دېگەن ئېتىقادقا ئاساسلانغان. بۇ ئەنئەنىۋى خرىستىيانلارنىڭ ھەر بىر شەخسنىڭ ئىچىدە ياشايدىغان ئەركىن ۋە مەڭگۈلۈك روھ ھەققىدىكى ئېتىقادىنىڭ قايتا تۇغۇلۇشىدۇر. ئەمما ئۆتكەن 200 يىل ئىچىدە، ھاياتلىق پەنلىرى بۇ ئېتىقادنى پۈتۈنلەي يوققا چىقاردى. ئىنسان ئورگانىزمىنىڭ ئىچكى مېخانىزمىنى تەتقىق قىلغان ئالىملار ئۇ يەردىن ھېچقانداق روھ تاپالمىدى. ئۇلار ئىنسان ھەرىكىتىنىڭ شىمپەنزە، بۆرە ۋە چۈمۈلىلەرنىڭكىگە ئوخشاش بىئولوگىيەلىك ئامىللار تەرىپىدىن بەلگىلىنىدىغانلىقىنى داۋاملىق ئوتتۇرىغا قويماقتا. بىزنىڭ قانۇنىي ۋە سىياسىي سىستېمىلىرىمىز بۇنداق قولايسىز بايقاشلارنى گىلەم ئاستىغا يوشۇرۇشقا تىرىشىدۇ. ئەمما سەمىمىي ئېيتقاندا، بىئولوگىيە فاكۇلتېتى بىلەن قانۇن ۋە سىياسەت فاكۇلتېتلىرى ئارىسىدىكى توسۇقنى قانچىلىك ئۇزۇن ساقلاپ تۇرالايمىز؟

خۇدا بىردۇر

ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن، كۆپ خۇدالىق دىنلارنىڭ بەزى ئەگەشكۈچىلىرى ئۆزلىرىنىڭ مەلۇم بىر ئىلاھىغا شۇنچىلىك مايىل بولۇپ كەتتىكى، كۆپ تەڭرىلىك چۈشەنچىسىدىن يىراقلاشتى. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئىلاھىغا يېگانە خۇدا ۋە كائىناتنىڭ ئىگىسى دەپ ئىشىنىشكە باشلىدى. شۇنداقتىمۇ، ئۇلار ئىلاھىمىزنىڭ مەنپەئەتى ۋە تەرەپدارلىقى بار، ئۇنىڭ بىلەن كېلىشىم تۈزگىلى بولىدۇ دەپ ئىشەندى. شۇنداق قىلىپ بىر خۇدالىق دىنلار بارلىققا كەلدى. بۇ دىنلارنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى كائىناتنىڭ ئىگىسىدىن كېسەللىكتىن ساقىيىش، لاتارىيەدىن ئۇتۇش ۋە ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىشنى تىلىدى.

بىزگە مەلۇم بولغان تۇنجى بىر خۇدالىق دىن مىلادىدىن بۇرۇنقى 350-يىللاردا مىسىردا پەيدا بولغان. پىرئەۋن ئاخېناتون مىسىر ئىلاھلار سىستېمىسىدىكى كىچىك ئىلاھلارنىڭ بىرى بولغان ئاتېن ئىلاھىنىڭ ھەقىقەتەن كائىناتنى باشقۇرىدىغان ئالىي كۈچ ئىكەنلىكىنى جاكارلىغان. ئاخېناتون ئاتېنغا چوقۇنۇشنى دۆلەت دىنى قىلىپ بېكىتكەن ۋە باشقا بارلىق ئىلاھلارغا چوقۇنۇشنى چەكلەشكە ئۇرۇنغان. بىراق، ئۇنىڭ دىنىي ئىنقىلابى مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمىغان. ئۇنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن، ئاتېنغا چوقۇنۇش تاشلىنىپ، كونا ئىلاھلار سىستېمىسى قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن.

كۆپ تەڭرىلىك دىنلار يەنە باشقا بىر خۇدالىق دىنلارنى بارلىققا كەلتۈرۈشنى داۋام قىلغان بولسىمۇ، بۇ دىنلار بىر چەتتە قالدى. بۇنىڭ مۇھىم سەۋەبلىرىنىڭ بىرى، ئۇلار ئۆزلىرىگە دۇنياۋى ئۇچۇرلارنى سىڭدۈرەلمىدى. مەسىلەن، يەھۇدىي دىنى كائىنات ئىگىسىنىڭ مەنپەئەتى ۋە تەرەپدارلىقى بار، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەنپەئەتى كىچىككىنە يەھۇدىي مىللىتى ۋە ئاددىي ئىسرائىلىيە زېمىنىدا دەپ قارىدى. يەھۇدىي دىنىنىڭ باشقا مىللەتلەرگە تەقدىم قىلغان نەرسىسى ئاز بولۇپ، مەۋجۇتلۇق تارىخىدا ئاساسەن تەشۋىق-تەبلىغ قىلمىغان. بۇ باسقۇچنى «يەرلىك بىر خۇدالىق دىن» باسقۇچى دەپ ئاتاشقا بولىدۇ.

خرىستىيان دىنى چوڭ ئۆزگىرىش ئېلىپ كەلدى. بۇ دىن دەسلەپتە سىرلىق يەھۇدىي مەزھىپى سۈپىتىدە باشلانغان بولۇپ، بۇ مەزھەپ يەھۇدىيلارنى نازارەت شەھىرىدىكى ئەيسانىڭ ئۇلار ئۇزۇن كۈتكەن قۇتقۇزغۇچى ئىكەنلىكىگە ئىشەندۈرۈشكە تىرىشتى.  بىراق، بۇ مەزھەپنىڭ دەسلەپكى يېتەكچىلىرىدىن تارسۇسلۇق پاۋلۇس: «ئەگەر كائىنات ئىگىسىنىڭ مەنپەئەتى ۋە تەرەپدارلىقى بولسا ھەمدە ئىنسان سۈرىتىدە دۇنياغا كېلىپ، ئىنسانىيەتنىڭ نىجاتلىقى ئۈچۈن كرېستقا مىخلىنىپ ئۆلۈشكە رازى بولغان بولسا، ئۇنداقتا بۇ خەۋەرنى يەھۇدىيلارلا ئەمەس، ھەممە ئادەم ئاڭلىشى كېرەك» دەپ قارىدى. شۇڭا ئەيسا ھەققىدىكى خۇش خەۋەرنى—ئىنجىلنى پۈتۈن دۇنياغا تارقىتىش زۆرۈر بولدى.

پاۋلۇسنىڭ پىكىرلىرى كەڭ تارقالدى. خرىستىيانلار بارلىق ئىنسانلارنى نىشان قىلغان كەڭ كۆلەملىك تەشۋىق-تەبلىغ ھەرىكىتىنى باشلىدى. نەتىجىدە بۇ سىرلىق يەھۇدىي مەزھىپى كۈچلۈك رىم ئىمپېرىيەسىنى ئىگىلىدى. بۇ، تارىخنىڭ ئەڭ غەلىتە بۇرۇلۇش نۇقتىلىرىدىن بىرى بولۇپ قالدى.

خرىستىيانلارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى يەتتىنچى ئەسىردە ئەرەب يېرىم ئارىلىدا پەيدا بولغان يەنە بىر بىر خۇدالىق دىن – ئىسلامغا ئۈلگە بولدى. خرىستىيان دىنىغا ئوخشاش، ئىسلام دىنىمۇ دۇنيانىڭ چەت بىر يېرىدە كىچىك مەزھەپ سۈپىتىدە باشلانغان، ئەمما ئۇنىڭ تەرەققىياتى تېخىمۇ غەلىتە ۋە ھەيران قالارلىق دەرىجىدە تېز بولدى: ئۇ ئەرەبىستان چۆللىرىدىن چىقىپ ئاتلانتىك ئوكياندىن ھىندىستانغىچە سوزۇلغان زور ئىمپېرىيەلەرنى بويسۇندۇرالىدى. شۇنىڭدىن باشلاپ، بىر خۇدالىق دىن دۇنيا تارىخىدا مەركەزلىك رول ئوينىدى.

بىر خۇدالىق دىن ئېتىقادچىلىرى كۆپ تەڭرىلىك دىن ئېتىقادچىلىرىغا قارىغاندا تولىراق مۇتەئەسسىپ ۋە تەشۋىقاتچى بولۇپ كەلگەن. باشقا دىنلارنىڭمۇ ھەقلىق ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىدىغان دىن ئۆزىنىڭ خۇداسىنى كائىناتنىڭ بىردىنبىر ئىگىسى دېمەيدۇ، ياكى بىز خۇدادىن دۇنياۋى ھەقىقەتنىڭ بىر قىسمىنىلا ئالدۇق، دەيدۇ. بىر خۇدالىق دىن ئېتىقادچىلىرى بولسا بىز يېگانە خۇدادىن بارلىق ۋەھىيلەرنى ئالدۇق دەپ ئىشەنگەچكە، ئۇلار باشقا بارلىق دىنلارنى ئىنكار قىلىشقا مەجبۇر. ئۆتكەن ئىككى مىڭ يىل ئىچىدە، بىر خۇدالىق دىن ئەگەشكۈچىلىرى قايتا-قايتا زوراۋانلىق بىلەن بارلىق رىقابەتچىلەرنى يوق قىلىش ئارقىلىق ئۆز كۈچىنى كۈچەيتىشكە ئۇرۇنغان.

بۇ ئۇسۇل ئۈنۈم بەردى. مىلادى 1-ئەسىرىنىڭ باشلىرىدا دۇنيادا بىر خۇدالىق دىن ئېتىقادچىلىرى يوق دېيەرلىك ئىدى. مىلادى 500-يىلى ئەتراپىدا، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىمپېرىيەلەرنىڭ بىرى بولغان رىم ئىمپېرىيەسى خرىستىيان دۆلىتىگە ئايلاندى، دەۋەتچىلەر خرىستىيان دىنىنى ياۋروپا، ئاسىيا ۋە ئافرىقىنىڭ باشقا جايلىرىغا تارقىتىش بىلەن ئالدىراش ئىدى. مىلادى بىرىنچى مىڭ يىلنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، ياۋروپا، غەربىي ئاسىيا ۋە شىمالىي ئافرىقىدىكى كۆپلىگەن ئىنسان بىر خۇدالىق دىن ئەگەشكۈچىلىرى بولدى، ئاتلانتىك ئوكياندىن ھىمالايا تاغلىرىغىچە بولغان ئىمپېرىيەلەر ئۆزلىرىنىڭ ئۇلۇغ يېگانە خۇدا تەرىپىدىن تەيىنلەنگەنلىكىنى جاكارلىدى. 16-ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە، بىر خۇدالىق دىن شەرقىي ئاسىيا ۋە ئافرىقىنىڭ جەنۇبىي قىسىملىرىدىن باشقا ئاسىيا-ئافرىقانىڭ كۆپ قىسمىغا ھۆكۈمران بولدى، ئاندىن جەنۇبىي ئافرىقا، ئامېرىكا ۋە ئوكيانىيەگە قول سوزۇشقا باشلىدى. بۈگۈنكى كۈندە شەرقىي ئاسىيادىن باشقا جايلاردىكى كۆپچىلىك كىشىلەر بىر خۇدالىق دىنلارنىڭ بىرىگە ئىشىنىدۇ؛  دۇنياۋى سىياسىي تەرتىپ بىر خۇدالىق دىنلار ئۈستىگە قۇرۇلغان.

شۇنداقتىمۇ، جانلىقلارغا چوقۇنۇش كۆپ تەڭرىلىك دىن ئىچىدە ياشاپ كەلگىنىدەك، كۆپ تەڭرىلىك دىنمۇ بىر خۇدالىق دىن ئىچىدە ياشاپ كەلدى. قائىدە بويىچە ئېيتقاندا، بىر كىشى كائىناتنىڭ مۇتلەق ئىگىسىنىڭ مەنپەئەتى ۋە تەرەپدارلىقى بار دەپ ئىشەنسە، قىسمەن ئىلاھلارغا چوقۇنۇپ نېمە قىلىدۇ؟ پرېزىدېنتنىڭ ئىشخانىسى سىزگە ئوچۇق تۇرسا، كىم تۆۋەن دەرىجىلىك بىر ئەمەلدارغا يۈزلىنىشنى خالىسۇن؟ دەرۋەقە، بىر خۇدالىق دىن نەزەرىيەسى ئالىي خۇدادىن باشقا بارلىق ئىلاھلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلىشنى ھەمدە ئۇلارغا چوقۇنۇشقا جۈرئەت قىلغانلارنى جەھەننەمگە تاشلاپ ئازابلاشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. 

خەرىتە: خىرىستىيان دىنى بىلەن ئىسلام دىنىنىڭ تارقىلىشى

ئەمما دىنىي نەزەرىيەلەر بىلەن تارىخىي رېئاللىق ئوتتۇرىسىدا ھەمىشە چوڭقۇر ھاڭ بولۇپ كەلگەن. كۆپچىلىك كىشىلەر بىر خۇدالىق دىننى تولۇق قوبۇل قىلىشتا قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەن. ئۇلار دۇنيانى «بىز» ۋە «ئۇلار» دەپ بۆلۈشنى داۋاملاشتۇرغان ھەمدە كائىناتنىڭ ئىگىسىنى كۈندىلىك ئېھتىياجلىرى ئۈچۈن بەك يىراق ۋە يات دەپ قارىغان. بىر خۇدالىق دىنلار تەڭرىلەرنى ئالدى ئىشىكتىن تەنتەنىلىك ھالدا قوغلاپ چىقارغان بولسىمۇ، ئۇلارنى يان دېرىزىدىن قايتا كىرگۈزگەن. مەسىلەن، خرىستىيان دىنى ئەۋلىيالار (مۇقەددەس كىشىلەر) ئېتىقادىنى تەرەققىي قىلدۇرغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئەۋلىيالارغا چوقۇنۇشى كۆپ تەڭرىلىك دىن ئېتىقادچىلىرىنىڭ ئېتىقادى بىلەن ئانچە پەرقلەنمىگەن.

يۇپىتېر ئىلاھى رىمنى، خۇئىتزىلوپوچتلى ئازتېك ئىمپېرىيەسىنى قوغدىغاندەك، ھەر بىر خرىستىيان پادىشاھلىقىنىڭ قىيىنچىلىقلارنى يېڭىش ۋە ئۇرۇشلاردا غەلىبە قىلىشقا ياردەم بېرىدىغان مۇقەددەس ھامىيسى بولغان. ئەنگلىيەنى مۇقەددەس گېئورگ، شوتلاندىيەنى مۇقەددەس ئاندرېۋ، ۋېنگرىيەنى مۇقەددەس ستېفان قوغدىغان، فرانسىيەنىڭ مۇقەددەس مارتىنى بار ئىدى. شەھەرلەر، كەسىپلەر، ھەتتا كېسەللىكلەرنىڭمۇ مۇقەددەس كىشىلىرى بولغان. مۇقەددەس ئامبېرو مىلان شەھىرىنى قوغدىغان بولسا، مۇقەددەس مارك ۋېنېتسىيەنى نازارەت قىلغان؛ مۇقەددەس فلورىئان تۇرخۇن تازىلىغۇچىلىرىنى قوغدىغان بولسا، مۇقەددەس ماتتا قىيىنچىلىقتىكى باجگىرلارغا ياردەم قىلغان. بېشىڭ ئاغرىسا مۇقەددەس ئاگاتىئۇسقا دۇئا قىلىشىڭ، چىشىڭ ئاغرىسا مۇقەددەس ئاپوللونىياغا بېرىشىڭ كېرەك ئىدى.

خرىستىيان ئەۋلىيالىرى كۆپ تەڭرىلىك دىنلاردىكى ئىلاھلارغا ئوخشاپلا قالماستىن، كۆپ ھالدا ئۇلار شۇ ئىلاھلارنىڭ نىقابلانغان شەكلى ئىدى. مەسىلەن، خرىستىيان دىنى كېلىشتىن بۇرۇن كېلت ئىرلاندىيەسىنىڭ باش ئىلاھەسى برىگىد ئىدى. ئىرلاندىيە خرىستىيانلاشقاندا، برىگىدمۇ چۆمۈلدۈرۈلدى. ئۇ مۇقەددەس برىگىتقا ئايلاندى ۋە بۈگۈنگىچە كاتولىك ئىرلاندىيەدىكى ئەڭ ھۆرمەتكە سازاۋەر مۇقەددەس كىشى بولۇپ كەلمەكتە.

ياخشىلىق بىلەن يامانلىقنىڭ كۈرىشى

كۆپ خۇدالىق دىنلار پەقەت بىر خۇدالىق دىنلارنىلا ئەمەس، يەنە دۇئالىزملىق[1] دىنلارنىمۇ بارلىققا كەلتۈرگەن. دۇئالىزملىق دىنلار قارمۇ-قارشى ئىككى كۈچنىڭ—ياخشىلىق  بىلەن يامانلىقنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. بىر خۇدالىق دىنلارنىڭ ئەكسىچە، دۇئالىزىملىق دىنلار يامانلىقنى مۇستەقىل كۈچ، ئۇنى ياخشىلىق خۇداسى ياراتمىغان، يامانلىقمۇ ئۇنىڭغا بويسۇنمايدۇ دەپ قارايدۇ. دۇئالىمزلىق دىنلار پۈتۈن كائىناتنىڭ بۇ ئىككى كۈچنىڭ جەڭ مەيدانى ئىكەنلىكىنى ۋە دۇنيادا يۈز بېرىۋاتقان ھەممە ئىشنىڭ بۇ كۈرەشنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ.

دۇئالىمزلىق دىنلار ئىنسانلارنىڭ دىققەت نۇقتىسىدىكى مەشھۇر «يامانلىق مەسىلىسى»گە قىسقا ۋە ئاددىي جاۋاب بېرەلىگەنلىكى ئۈچۈن ناھايىتى جەلپ قىلارلىق دۇنيا قارىشى ھېسابلىنىدۇ. دۇنيادا نېمە ئۈچۈن يامانلىق بار؟ نېمە ئۈچۈن ئازاب-ئوقۇبەت بار؟ نېمە ئۈچۈن ياخشى ئادەملەرگە يامان ئىشلار يۈز بېرىدۇ؟ بىر خۇدالىق دىن ئېتىقادچىلىرى ھەممىنى بىلگۈچى، ھەممىگە قادىر ۋە مۇكەممەل ياخشى خۇدانىڭ نېمىشقا دۇنيادا شۇنچە كۆپ ئازاب-ئوقۇبەتكە يول قويىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن قاتتىق ئويلىنىشقا مەجبۇر. مەشھۇر چۈشەندۈرۈشلەرنىڭ بىرى شۇكى، خۇدا ئىنسانلارغا ئەركىن ئىرادە ئاتا قىلغان. ئەگەر يامانلىق بولمىسا، ئىنسانلار ياخشىلىق بىلەن يامانلىقتىن بىرنى تاللىيالمايتتى، شۇڭا ئەركىن ئىرادە بولمايتتى. ئەمما، بۇ زورىغا بېرىلگەن جاۋاب بولۇپ، دەرھال يېڭى سوئاللارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئەركىن ئىرادە ئىنسانلارغا يامانلىقنى تاللاش ئىمكانىيىتى بېرىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر ھەقىقەتەن يامانلىقنى تاللايدۇ. بىر خۇدالىق چۈشەنچە بويىچە، بۇ تاللاش ئىلاھىي جازانى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى كېرەك. ئەگەر خۇدا مەلۇم بىر ئادەمنىڭ ئۆز ئىرادىسى بىلەن يامانلىقنى تاللايدىغانلىقىنى، شۇ سەۋەبتىن دوزاختا مەڭگۈلۈك ئازابلىنىدىغانلىقىنى ئالدىن بىلگەن بولسا، نېمە ئۈچۈن ئۇنى ياراتتى؟ دىنىي ئالىملار بۇنداق سوئاللارغا جاۋاب بېرىش ئۈچۈن سان-ساناقسىز كىتابلارنى يازغان. بەزىلەر جاۋابلارنى قايىل قىلارلىق دەپ قارايدۇ. بەزىلەر ئۇنداق قارىمايدۇ. ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغىنى شۇكى، بىر خۇدالىق دىن ئەگەشكۈچىلىرى يامانلىق مەسىلىسىنى ھەل قىلىشتا قىينىلىدۇ.

دۇئالىزملىق دىن ئەگەشكۈچىلىرى ئۈچۈن يامانلىقنى چۈشەندۈرۈش ئاسان. ياخشى ئادەملەرگىمۇ يامان ئىشلار يۈز بېرىدۇ، چۈنكى دۇنيانى پەقەت ياخشىلىق خۇداسى باشقۇرمايدۇ. دۇنيادا يەنە مۇستەقىل ھەرىكەت قىلىدىغان،  يامانلىق، رەزىللىك تېرىيدىغان بىرئىلاھىي كۈچ مەۋجۇت.

دۇئالىزمنىڭمۇ يېتەرسىزلىكلىرى بار. ئۇ يامانلىق مەسىلىسىنى ھەل قىلغان بولسىمۇ، تەرتىپ مەسىلىسى ئۇلارنى ساراسىمىگە سالىدۇ. چۈنكى دۇنيانى يېگانە خۇدا ياراتقان بولغاچقا، دۇنيادا ھەممە نەرسە ئوخشاش قانۇنغا بويسۇنىدىغان تەرتىپلىك ماكان بولالىغان. ئەگەر ياخشىلىق بىلەن يامانلىق دۇنيانى كونترول قىلىش ئۈچۈن جەڭ قىلىۋاتقان بولسا، بۇ ئۇرۇشنى باشقۇرىدىغان قانۇنلارنى كىم يۈرگۈزىدۇ؟ ئىككى رىقابەتچى دۆلەت بىر-بىرى بىلەن ئۇرۇش قىلالايدۇ، چۈنكى ئۇلارنىڭ ھەر ئىككىسى ئوخشاش فىزىكا قانۇنلىرىغا بويسۇنىدۇ. پاكىستاندىن ئېتىلغان باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھىندىستاندىكى نىشانلارغا تېگەلەيدۇ، چۈنكى يەر شارىنىڭ تارتىش كۈچى ئىككى دۆلەتتە ئوخشاش ئىشلەيدۇ. ياخشىلىق بىلەن يامانلىق جەڭ قىلغاندا، ئۇلار قايسى ئورتاق قانۇنلارغا بويسۇنىدۇ ۋە بۇ قانۇنلارنى كىم بېكىتكەن؟

شۇڭا، بىر خۇدالىق دىن تەرتىپنى چۈشەندۈرەلەيدۇ، ئەمما يامانلىق مەسىلىسى ئۇنى قايمۇقتۇرۇپ قويىدۇ. دۇئالىزم يامانلىقنى چۈشەندۈرەلەيدۇ، ئەمما ئۇ تەرتىپ ئالدىدا قايمۇقىدۇ. بۇ چىگىشنى ھەل قىلىشنىڭ بىر مەنتىقىلىق يولى بار، ئۇ بولسىمۇ پۈتۈن كائىناتنى ھەممىگە قادىر خۇدا ياراتقان،  يامانلىقنىمۇ ئۇ ياراتقان دەپ يەكۈن چىقىرىش. ئەمما تارىختا ھېچكىم بۇنداق ئېتىقادقا چىداپ تۇرالمىغان.

مىڭ يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتا دۇئالىمزلىق دىنلار گۈللەنگەن. مىلادىدىن ئىلگىرى 1500-1000 يىللار ئارىسىدا زەردۇشت (زاراتۇسترا) ئىسىملىك پەيغەمبەر ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ بىر يېرىدە پائالىيەت ئېلىپ بارغان. ئۇنىڭ ئەقىدىسى ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا يەتكۈزۈلۈپ، ئەڭ مۇھىم دۇئالىمزلىق دىن – زەردۇشت دىنىغا ئايلانغان. زەردۇشتلار دۇنيانى ياخشىلىق تەڭرىسى ئاھۇرا مازدا بىلەن يامانلىق تەڭرىسى ئانگرا ماينيۇ ئوتتۇرىسىدىكى كائىنات جېڭى دەپ قارىغان. ئۇلارچە بولغاندا، ئىنسانلار بۇ جەڭدە ياخشىلىق تەڭرىسىگە ياردەم قىلىشى كېرەك ئىدى. زەردۇشت دىنى پارىسلارنىڭ ئاھمەنىش خاندانلىقى (مىلادىدىن ئىلگىرى 550-330) دەۋرىدە مۇھىم دىن بولۇپ، كېيىن ساسانى خاندانلىقىنىڭ (مىلادى 224-651) رەسمىي دىنىغا ئايلانغان. بۇ دىن ئوتتۇرا شەرق ۋە كېيىن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بارلىق دىنلارغا دېگۈدەك چوڭ تەسىر كۆرسەتكەن ھەمدە گنوستىزم[2] ۋە مانى دىنى[3] قاتارلىق باشقا دۇئالىزملىق دىنلارغا ئىلھام بەرگەن.

مىلادىنىڭ 3- ۋە 4-ئەسىرلىرىدە، مانى دىنى خىتايدىن شىمالىي ئافرىقىغىچە تارقالغان ۋە بىر مەزگىل رىم ئىمپېرىيەسىدە خرىستىيان دىنىدىن بۇرۇن ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىدىغاندەك كۆرۈنگەن. بىراق مانى دىندىكىلەر رىمنىڭ روھىنى خرىستىيانلارغا تارتقۇزۇپ قويغان، زەردۇشت دىنىدىكى ساسانى ئىمپېرىيەسى بىر خۇدالىق مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغاندىن كېيىن، دۇئالىمزلىق دىن دولقۇنى پەسەيگەن. بۈگۈنكى كۈندە ھىندىستان بىلەن ئوتتۇرا شەرقتىلا بۇ دىننىڭ ئازغىنە جامائەتلىرى ساقلىنىپ قالغان.

شۇنداقتىمۇ، بىر خۇدالىق دىننىڭ گۈللىنىشى دۇئالىمزلىق دىنلارنى يوقىتالمىدى. يەھۇدىيلار، خرىستىيانلار ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ بىر خۇدالىق دىنى دۇئالىزملىق دىنلارنىڭ كۆپلىگەن ئەقىدىلىرى ۋە ئىبادەتلىرىنى ئۆزىگە سىڭدۈردى، بىز «بىر خۇدالىق دىن» دەيدىغان بەزى تۈپ ئىدىيەلەر مەنبە ۋە ماھىيەت جەھەتتىن دۇئالىزملىق ئېتىقادتىن كەلگەن. كۆپلىگەن خرىستىيانلار، مۇسۇلمانلار ۋە يەھۇدىيلار بىر يامان كۈچكە—خرىستىيانلار  شەيتان ياكى ئىبلىس دەپ ئاتايدىغان كۈچكە ئىشىنىدۇ. ئىبلىس مۇستەقىل ھەرىكەت قىلالايدۇ، ياخشىلىق تەڭرىسى بىلەن كۈرەش قىلالايدۇ ۋە تەڭرىنىڭ رۇخسىتىسىز ۋەيرانچىلىق پەيدا قىلالايدۇ.

بىر خۇدالىق دىن ئېتىقادچىسى بۇنداق دۇئالىزملىق (ئەمەلىيەتتە تەۋراتتا تېپىلمايدىغان) ئېتىقادقا قانداق ئەگىشەلەيدۇ؟ مەنتىقە جەھەتتىن، بۇ مۇمكىن ئەمەس. سىز يا ھەممىگە قادىر بىر خۇداغا ئىشىنىسىز، ياكى بىر-بىرىگە قارشى ئىككى تەڭرىگە ئىشىنىسىز، ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى ھەممىگە قادىر ئەمەس. شۇنداقتىمۇ، ئىنسانلارنىڭ زىتلىقلارغا ئىشىنىش قابىلىيىتى ئاجايىپ. شۇڭا مىليونلىغان تەقۋادار خرىستىيانلار، مۇسۇلمانلار ۋە يەھۇدىيلارنىڭ بىرلا ۋاقىتتا ھەممىگە قادىر خۇداغا ۋە مۇستەقىل شەيتانغا ئىشىنىشى ھەيران قالارلىق ئەمەس. سانسىزلىغان خرىستىيانلار، مۇسۇلمانلار ۋە يەھۇدىيلار ھەتتا «ياخشىلىق تەڭرىسى شەيتانغا قارشى كۈرەشتە بىزنىڭ ياردىمىمىزگە موھتاج» دەپ تەسەۋۋۇر قىلغان. بۇ، جىھاد ۋە ئەھلى سەلىب يۈرۈشلىرىگە ئىلھام بەرگەن.

يەنە بىر مۇھىم دۇئالىزملىق چۈشەنچە شۇكى، گنوستىزىم ۋە مانى دىنىدا، تەن بىلەن روھ، ماددا بىلەن روھ كەسكىن پەرقلىنىدۇ. ئۇلار «ياخشىلىق تەڭرىسى روھنى ياراتقان، يامانلىق تەڭرىسى ماددا ۋە تەننى ياراتقان» دەپ قارىغان. بۇ كۆز قاراشقا ئاساسەن، ئىنسان ۋۇجۇدى ياخشى روھ بىلەن يامان تەن ئوتتۇرىسىدىكى جەڭ مەيدانىدۇر. بىر خۇدالىق دىن نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ بىمەنىلىكتۇر؛ ھەممىنى بىر خۇدا ئوخشاش ياراتقان تۇرسا، نېمىشقا تەن بىلەن روھنى، ياكى ماددا بىلەن روھنى كەسكىن پەرقلەندۈرۈش كېرەك؟ نېمىشقا تەن ۋە ماددىنى يامان دەپ تۇرىۋېلىش كېرەك؟ ئەمما بىر خۇدالىق دىن ئېتىقادچىلىرى دۇئالىزملىق قارمۇ-قارشىلىقلارغا مەپتۇن بولماي تۇرالمىدى، چۈنكى ئۇ يامانلىق مەسىلىسىنى ھەل قىلىشقا ياردەم بەردى. نەتىجىدە ئۇ خرىستىئان ۋە مۇسۇلمان تەپەككۇرىنىڭ ئۇل تېشىغا ئايلاندى. جەننەت (ياخشىلىق تەڭرىسىنىڭ دۇنياسى) ۋە دوزاخ (يامانلىق تەڭرىسىنىڭ دۇنياسى) قا بولغان ئېتىقادمۇ دۇئالىزمدىن كەلگەن. تەۋراتتا بۇ ئېتىقادنىڭ ئىزىمۇ يوق، ئۇ ھەرگىز «تەن ئۆلگەندىن كېيىنمۇ روھ ياشايدۇ» دەپ دەۋا قىلمايدۇ.

ئەمەلىيەتتە، تارىختا كۆرۈلگەندەك، بىر خۇدالىق دىن بىر خۇدالىق ئېتىقاد، دۇئالىزىملىق ئېتىقاد، كۆپ تەڭرىلىك ئېتىقاد ۋە روھپەرەستلىك ئېتىقادى قالدۇرغان مىراسلارنىڭ جاھاننامە ئەينىكىدۇر. ئادەتتىكى بىر خرىستىيان مۇرىتى بىر خۇدالىق دىندىكى خۇداغىمۇ، دۇئالىزملىق دىندىكى شەيتانغىمۇ، كۆپ تەڭرىلىك دىندىكى ئەۋلىيالارغىمۇ، روھپەرەستلىك ئېتىقادىدىكى روھلارغىمۇ ئىشىنىدۇ. دىن ئالىملىرى بىر-بىرىدىن پەرقلىق، ھەتتا ئۆزئارا زىت ئىدىيەلەرنىڭ بىرلا ۋاقىتتا ئېتىراپ قىلىنىشىنى، شۇنداقلا ئوخشىمىغان مەنبەلەردىن ئېلىنغان دىنىي مۇراسىملار ۋە ئىبادەتلەرنىڭ بىرلەشتۈرۈلۈشىنى سىنكرېتىزم دەپ ئاتايدۇ. سىنكرېتىزم ئەمەلىيەتتە بۇ دۇنيادىكى بىردىنبىر چوڭ دىن بولۇشى مۇمكىن.

تەبىئەت قانۇنى

بىز بايان قىلىپ ئۆتكەن بارلىق دىنلارنىڭ بىر مۇھىم ئورتاق ئالاھىدىلىكى بار: ئۇلارنىڭ ھەممىسى خۇدالارغا ۋە باشقا غايىب كۈچلەرگە بولغان ئېتىقادقا مەركەزلەشكەن. بۇ غەربلىكلەرگە ناھايىتى ئېنىق، چۈنكى ئۇلار ئاساسەن بىر خۇدالىق ۋە كۆپ تەڭرىلىك ئېتىقادلار بىلەن تونۇش. ئەمەلىيەتتە، دۇنيانىڭ دىنىي تارىخى پەقەت خۇدالارنىڭ تارىخىغىلا باغلىق ئەمەس. مىلادىدىن بۇرۇنقى بىرىنچى مىڭ يىلدا، يىپيېڭى ئېتىقادلار ئاسىيا-ئافرىقادا تارقىلىشقا باشلىدى. ھىندىستاندىكى جاينىزم[4] ۋە بۇددىزم، خىتايدىكى داۋجياۋ ۋە كۇڭزى ئېقىمى، ئوتتۇرا دېڭىز رايونىدىكى ستوئىزم[5]، سىنىزم[6] ۋە ئېپىكۇرىزمغا[7]  ئوخشاش يېڭى ئېقىملار خۇدالارغا ئېتىبار بەرمەسلىك بىلەن خاراكتېرلەندى.

بۇ ئېتىقادلار دۇنيانى باشقۇرىدىغان ئىنسانلاردىن ئۈستۈن تەرتىپنىڭ ئىلاھىي ئىرادە ۋە خاھىشلارنىڭ ئەمەس، بەلكى تەبىئىي قانۇنىيەتلەرنىڭ مەھسۇلى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ ئېقىملارنىڭ بەزىلىرى تەڭرىلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوبۇل قىلىشنى داۋاملاشتۇردى، ئەمما ئۇلارنىڭ خۇدالىرىمۇ خۇددى ئىنسانلار، ھايۋانلار ۋە ئۆسۈملۈكلەرگە ئوخشاشلا تەبىئەت قانۇنىيەتلىرىگە بويسۇناتتى. پىل ۋە كىرپىلەرنىڭ تەبىئەتتە ئۆز ئورنى بولغىنىدەك،  تەڭرىلەرنىڭمۇ  ئېكولوگىيەلىك سىستېمىدا ئۆز ئورنى بار ئىدى. ئەمما پىللار تەبىئەت قانۇنىيەتلىرىنى ئۆزگەرتەلمىگەندەك،  تەڭرىلەرمۇ تەبىئەتنى ئۆزگەرتەلمەيتتى. بۇنىڭ تىپىك مىسالى، قەدىمكى تەبىئىي قانۇن دىنلىرىنىڭ ئەڭ مۇھىمى بولغان ۋە ھازىرمۇ چوڭ دىنلارنىڭ بىرى بولۇپ كەلگەن بۇددىزمدۇر.

بۇددىزمنىڭ مەركىزىدىكى شەخس  بىرەر خۇدا ئەمەس، بەلكى سىددىھارتا گائۇتاما ئىسىملىك بىر ئىنسان. بۇددىزم رىۋايىتى بويىچە، گائۇتاما مىلادىدىن بۇرۇنقى 500-يىللار ئەتراپىدا ھىمالايادىكى كىچىك بىر پادىشاھلىقنىڭ ۋارىسى ئىدى. ياش شاھزادە ئەتراپىدىكى ئازاب-ئوقۇبەتلەردىن چوڭقۇر تەسىرلەنگەن. ئۇ ئەر-ئايال، بالا-چاقا ۋە ياشانغانلارنىڭ ھەممىسى پەقەت ئۇرۇش ۋە ۋابادەك تۇيۇقسىز كېلىدىغان ئاپەتلەردىنلا ئەمەس، بەلكى ئەندىشە، ئۈمىدسىزلىك ۋە نارازىلىقتىنمۇ ئازاب چېكىدىغانلىقىنى، بۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئىنسان تەقدىرىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىدەك كۆرۈنىدىغانلىقىنى بايقىغان. كىشىلەر بايلىق ۋە ھوقۇقنىڭ كەينىدىن قوغلىشىدۇ، بىلىم ۋە مال-مۈلۈك توپلايدۇ، بالىلىق بولىدۇ، ئۆي-سارايلار سالىدۇ. ئەمما ئۇلار مەيلى نېمىگە ئېرىشسۇن، ھەرگىز رازى بولمايدۇ. نامراتلار بايلىقنى ئارزۇ قىلىدۇ. بىر مىليونى بارلار ئىككى مىليون بولسۇن دەيدۇ. ئىككى مىليونى بارلار ئون مىليون بولسۇن دەيدۇ. ھەتتا بايلار ۋە داڭلىقلارمۇ تولۇق قانائەت تاپمايدۇ، ئۇلارمۇ تاكى كېسەللىك، قېرىلىق ۋە ئۆلۈم كەلگىچە غەم-ئەندىشىدىن قۇتۇلالمايدۇ، ئازابلىنىدۇ. ئىنسانلار توپلىغان ھەممە نەرسە تۈتۈندەك يوقاپ كېتىدۇ. ھايات چاشقانلارنىڭ مەنىسىز يۈگۈرۈشىگە ئوخشايدۇ. ئەمما ئۇنىڭدىن قانداق قۇتۇلغىلى بولىدۇ؟

گائۇتاما يىگىرمە توققۇز يېشىدا يېرىم كېچىدە ئائىلىسى ۋە مال-مۈلكىنى تاشلاپ، سارىيىدىن چىقىپ كېتىدۇ. ئۇ شىمالىي ھىندىستاندا سەرگەردان بولۇپ كېزىپ، ئازاب-ئوقۇبەتتىن قۇتۇلۇش يولىنى ئىزدەيدۇ. ئۇ ئىبادەتخانىلارغا بېرىپ، راھىپلارنىڭ ئايىغىدا ئولتۇرىدۇ، ئەمما ھېچقايسىسى ئۇنى مەمنۇن قىلالمايدۇ، ئۇ ئۈمىدسىزلىنىدۇ.

ئۇ پۈتۈنلەي ئازاد بولۇش ئۇسۇلىنى تاپقۇچە ئازاب-ئوقۇبەتنى ئۆزى سىناپ كۆرۈشنى قارار قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئىنسان ئازابىنىڭ ماھىيىتى، سەۋەبلىرى ۋە داۋالاش يوللىرى ئۈستىدە ئالتە يىل تەپەككۇر قىلىدۇ. ئاخىرىدا ئۇ ئازاب-ئوقۇبەتنىڭ بەختسىزلىك، ئىجتىمائىي ئادالەتسىزلىك ياكى ئىلاھىي خاھىشلاردىن كەلمەيدىغانلىقىنى، بەلكى كىشىنىڭ ئوي-خىيالىدىن پەيدا بولىدىغانلىقىنى ھېس قىلىدۇ.

گائۇتاما شۇنى چۈشىنىپ يېتىدۇكى، زېھىن نېمىنى ھېس قىلىشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇ ئادەتتە ھېرىسمەنلىك بىلەن ئىنكاس قايتۇرىدۇ، ھېرىسمەنلىك بولسا ھەمىشە نارازىلىقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. زېھىن يېقىمسىز نەرسىنى ھېس قىلغاندا، بىئاراملىقتىن قۇتۇلۇشقا ھېرىس بولىدۇ. زېھىن يېقىملىق نەرسىنى ھېس قىلغاندا، ھۇزۇرنىڭ داۋاملىشىشى ۋە كۈچىيىشىگە ھېرىس بولىدۇ. شۇڭا، بىز ئاغرىقتەك يېقىمسىز نەرسىلەرنى ھېس قىلغىنىمىزدا، زېھنىمىزنىڭ ھەمىشە نارازى ۋە بىئارام بولىدىغانلىقى ناھايىتى ئېنىق. ئاغرىق داۋاملاشقان مۇددەتتە، بىز نارازى بولىمىز ۋە ئۇنىڭدىن قېچىش ئۈچۈن قولىمىزدىن كەلگەننىڭ ھەممىسىنى قىلىمىز. ئەمما يېقىملىق نەرسىلەرنى ھېس قىلغىنىمىزدىمۇ بىز ھەرگىز قانائەت تاپمايمىز. بىز يا ھۇزۇرنىڭ يوقاپ كېتىشىدىن ئەنسىرەيمىز، ياكى ئۇنىڭ تېخىمۇ كۈچىيىشىنى ئۈمىد قىلىمىز. كىشىلەر يىللار بويى مۇھەببەت تېپىشنى ئارزۇ قىلىدۇ، ئەمما ئۇنىڭغا ئېرىشكەندە كۆڭلىنىڭ بىر يېرىدىن قانائەت تاپمايدۇ. بەزىلەر جورىسىنىڭ ئايرىلىپ كېتىشىدىن ئەنسىرەيدۇ؛ يەنە بەزىلەر ئاسانلا ئېرىشتۇق، تېخىمۇ ياخشىراقىنى تاپالايتتۇق دەپ ھېس قىلىدۇ. بىز ھەممىمىز  شۇنداق كىشىلەرنى بىلىمىز.

خەرىتە: بۇددا دىنىنىڭ تارقىلىشى

ئۇلۇغ خۇدالار بىزگە يامغۇر ياغدۇرالايدۇ، ئىجتىمائىي مۇئەسسەسەلەر ئادالەت ۋە ياخشى ساغلاملىق مۇلازىمىتى تەمىنلىيەلەيدۇ، تاسادىپىي كەلگەن ئامەتلەر بىزنى مىليونېرغا ئايلاندۇرالايدۇ، ئەمما بۇلارنىڭ ھېچقايسىسى بىزنىڭ ئاساسىي زېھنىي قېلىپلىرىمىزنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ. شۇڭا ھەتتا ئەڭ ئۇلۇغ پادىشاھلارمۇ تەشۋىش ئىچىدە ياشاشقا مەھكۇم، ئۇلار دائىم غەم-قايغۇ ۋە ئازابتىن قاچىدۇ، تېخىمۇ چوڭ ھۇزۇرلارنىڭ كەينىدىن مەڭگۈ قوغلىشىدۇ.

گائۇتاما بۇ ناچار دەۋرىيلىكتىن (گىردابتىن) چىقىش يولى بارلىقىنى بايقىغان. ئەگەر زېھىن يېقىملىق ياكى يېقىمسىز نەرسىنى ھېس قىلغاندا، ئۇنى ئەينەن چۈشەنگەندىلا، ئازاب-ئوقۇبەت بولمايدۇ. ئەگەر سىز قايغۇنىڭ يوقىلىشىغا ھېرىس بولماي تۇرۇپ ئۇنى ھېس قىلىشنى داۋاملاشتۇرسىڭىز ئۇنىڭدىن ئازابلانمايسىز. قايغۇدا ئەمەلىيەتتە بايلىق بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر سىز خۇشاللىقنىڭ داۋاملىشىشى ۋە كۈچىيىشىگە ھېرىس بولماي تۇرۇپ ئۇنى ھېس قىلسىڭىز، داۋاملىق خۇشال بولالايسىز.

ئەمما زېھىننى ھېرىسمەنلىكتىن قۇتۇلدۇرۇپ، ھېس-تۇيغۇلارنى ئەينەن قوبۇل قىلىشقا قانداق كۆندۈرگىلى بولىدۇ؟ قايغۇنى قايغۇدەك، خۇشاللىقنى خۇشاللىقتەك، ئاغرىقنى ئاغرىقتەك قوبۇل قىلىشقا قانداق كۆندۈرگىلى بولىدۇ؟ گائۇتاما زېھىننى رېئاللىققا ھېرىس بولماي، ئۇنى ئەينەن ھېس قىلىشقا كۆندۈرىدىغان تەپەككۇر مەشىقى (meditation) ئۇسۇللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرغان. بۇ مەشىقلەر زېھىننى «مەن نېمىنى ھېس قىلىشنى خالايتتىم؟» دېگەنگە ئەمەس، «مەن ھازىر نېمىنى ھېس قىلىۋاتىمەن؟» دېگەنگە مەركەزلىشىشكە كۆندۈرىدۇ،  بۇ زېھنىي ھالەتكە يېتىش تەس، ئەمما مۇمكىن بولمايدىغان ئىشمۇ ئەمەس.

گائۇتاما كىشىلەرنىڭ رېئال كەچمىشكە دىققەت قىلىشىنى ئاسانلاشتۇرۇش، ئاچكۆز خىياللارغا چۈشۈپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، تەپەككۇر مەشىقى ئۇسۇللىرىغا بىر قاتار ئەخلاقىي قائىدىلەرنى بېكىتكەن. ئۇ مۇرىتلىرىغا قاتىللىق، زىنا ۋە ئوغرىلىقتىن ساقلىنىشنى تاپىلىغان، چۈنكى بۇ قىلمىشلار چوقۇم نەپسانىيەت (كۈچ-ھوقۇق، جىسمانىي ھۇزۇر ياكى بايلىققا بولغان كۈچلۈك ئىستەك) ئوتىنى تۇتاشتۇرىدۇ. ئوت پۈتۈنلەي ئۆچۈرۈلگەندە، ئاچكۆزلۈكنىڭ ئورنىنى نىرۋانا (سۆزنىڭ ئەسلى مەنىسى ›ئوتنى ئۆچۈرۈش‹) دەپ ئاتىلىدىغان مۇكەممەل قانائەت ۋە خاتىرجەملىك ئىگىلەيدۇ. نىرۋاناغا يەتكەنلەر ئازاب-ئوقۇبەتتىن پۈتۈنلەي ئازاد بولىدۇ؛ رېئاللىقنى خىيال ۋە ۋەسۋەسىلەردىن خالىي ھالدا ئىنتايىن ئېنىق ھېس قىلىدۇ. گەرچە ئۇلار بىئاراملىق ۋە ئاغرىققا يەنىلا دۇچ كەلسىمۇ، بۇرۇنقىدەك ئازابلىنىپ كەتمەيدۇ. ئاچكۆزلۈكتىن قۇتۇلغان كىشى ئازابلىنالمايدۇ.

بۇددىزم رىۋايىتى بويىچە، گائۇتاما ئۆزى نىرۋاناغا يېتىپ، ئازاب-ئوقۇبەتتىن پۈتۈنلەي ئازاد بولغان. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ «بۇددا»، يەنى «نۇرلانغان كىشى» دەپ تونۇلغان. بۇددا قالغان ئۆمرىنى باشقىلارنىڭمۇ ئازاب-ئوقۇبەتتىن قۇتۇلۇشىغا، ئۆز بايقاشلىرىنى باشقىلارغا چۈشەندۈرۈشكە بېغىشلىغان. ئۇ ئۆز تەلىماتلىرىنى بىر قانۇنغا يىغىنچاقلىغان: ئازاب-ئوقۇبەت ئاچكۆزلۈكتىن كېلىپ چىقىدۇ؛ ئازاب-ئوقۇبەتتىن ئادا-جۇدا بولۇشنىڭ بىردىنبىر يولى ئاچكۆزلۈكتىن پۈتۈنلەي قۇتۇلۇش؛ ئاچكۆزلۈكتىن قۇتۇلۇشنىڭ بىردىنبىر يولى بولسا زېھىننى رېئاللىقنى ئەينەن ھېس قىلىشقا كۆندۈرۈش.

«دىھارما» ياكى «دىھامما» دەپ تونۇلغان بۇ قانۇننى بۇددىستلار تەبىئەتنىڭ ئۇنىۋېرسال قانۇنى دەپ قارايدۇ. «ئازاب-ئوقۇبەت ئاچكۆزلۈكتىن كېلىپ چىقىدۇ» دېگەن قانۇن، زامانىۋى فىزىكىدىكى E ھەمىشە mc² گە تەڭ[8] بولغىنىغا ئوخشاش، ھەر زامان، ھەر يەردە توغرىدۇر. بۇددىستلار بۇ قانۇنغا ئىشىنىدۇ ۋە ئۇنى بارلىق پائالىيەتلىرىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسى قىلىدۇ. تەڭرىلەرگە ئىشىنىش بولسا ئۇلارغا نىسبەتەن ئانچە مۇھىم ئەمەس. بىر خۇدالىق دىنلارنىڭ بىرىنچى پىرىنسىپى «خۇدا مەۋجۇت. ئۇ مەندىن نېمىنى خالايدۇ؟»، بۇددىزمنىڭ بىرىنچى پىرىنسىپى بولسا «ئازاب-ئوقۇبەت مەۋجۇت. مەن ئۇنىڭدىن قانداق قۇتۇلىمەن؟» دېگەندىن ئىبارەت.

بۇددىزم خۇدالارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىنكار قىلمايدۇ، ئۇلارنى يامغۇر ياغدۇرالايدىغان ۋە غەلىبە قازاندۇرالايدىغان كۈچلۈك مەۋجۇداتلار دەپ تەسۋىرلەيدۇ. ئەمما ئۇلار «ئازاب-ئوقۇبەتنىڭ مەنبەسى ئاچكۆزلۈك» دېگەن قانۇنغا تەسىر قىلالمايدۇ. ئەگەر بىر كىشىنىڭ زېھنى نەپسانىي ئىستەكلەردىن خالىي بولسا، ھېچقانداق خۇدا ئۇنى بەختسىز قىلالمايدۇ. ئەكسىچە، بىر كىشىنىڭ زېھنىدە نەپسانىيەت (ئاچكۆزلۈك) ھاكىم بولسا، كائىناتتىكى بارلىق خۇدامۇ ئۇنى ئازاب-ئوقۇبەتتىن قۇتقۇزالمايدۇ.

شۇنداقتىمۇ، بىر خۇدالىق دىنلارغا ئوخشاش، بۇددىزمدەك تەبىئىي قانۇن دىنلىرىمۇ كۆپ تەڭرىگە چوقۇنۇشتىن قۇتۇلالمىدى. بۇددىزم كىشىلەرگە ئىقتىسادىي گۈللىنىش ۋە سىياسىي ھوقۇق دېگەنلەردە توختاپ قالماستىن، ئازاب-ئوقۇبەتتىن پۈتۈنلەي قۇتۇلۇشتەك غايىۋى نىشانغا ئىنتىلىش كېرەكلىكىنى ئېيتتى. ھالبۇكى، بۇددىستلارنىڭ 99 پىرسەنتى نىرۋاناغا يېتەلمىدى، گەرچە ئۇلار كەلگۈسىدە ئۇنىڭغا يېتىشنى ئۈمىد قىلغان بولسىمۇ، ھازىرقى ھاياتلىرىنىڭ كۆپ قىسمىنى دۇنياۋى نەتىجىلەرنى قوغلىشىشقا بېغىشلىدى. شۇڭا ئۇلار ھىندىستاندىكى ھىندۇ تەڭرىلىرى، تىبەتتىكى بون تەڭرىلىرى ۋە ياپونىيەدىكى شىنتو تەڭرىلىرىگە ئوخشاش ھەر خىل تەڭرىلەرگە چوقۇنۇشنى داۋاملاشتۇردى.

ئۇنىڭ ئۈستىگە، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن نۇرغۇن بۇددىزم مەزھەپلىرى بۇددا ۋە بودىساتۋالار ئېتىقادىنى تەرەققىي قىلدۇردى. ئۇلار ئازاب-ئوقۇبەتتىن ئادا-جۇدا بولالايدىغان، ئەمما مېھىر-شەپقەت يۈزىسىدىن، سانسىزلىغان مەۋجۇداتلارنى بەخىتسىزلىك گىردابىدىن قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن ئۆز ئازادلىقىدىن ۋاز كەچكەن ئىنسانلار ۋە ئىنسان بولمىغان مەۋجۇداتلاردۇر. نۇرغۇن بۇددىستلار تەڭرىلەرگە چوقۇنۇشنىڭ ئورنىغا، ئۇ مۇقەددەس مەۋجۇداتلارغا چوقۇنۇشقا باشلىدى، ئۇلاردىن نىرۋاناغا يېتىشتە ياردەم سوراپلا قالماي، كۈندىلىك مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتىمۇ ياردەم سورىدى. شۇڭا بىز شەرقىي ئاسىيادا نۇرغۇن بۇددا ۋە بودىساتۋالارنىڭ دۇئا، رەڭدار گۈللەر، خۇشپۇراق ئىسرىق، گۈرۈچ ۋە قەنت سوۋغىلىرى بەدىلىگە يامغۇر ياغدۇرۇش، ۋابانى توختىتىش، ھەتتا قانلىق ئۇرۇشلارنى ئۇتۇشقا ياردەم بېرىش بىلەن مەشغۇل بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز.

---

[1] دۇئالىزم — بارلىق مەۋجۇدىيەت بىر- بىرىگە قارشى ئىككى تەرەپ، ئىككى قۇتۇبتىن تەشكىل تاپقان دەپ قارايدىغان ئېقىم.

[2] گىنوستىزىم گرېكچىدىكى «گىنوس» (بىلىم) دېگەن سۆزدىن كەلگەن بولۇپ، قەدىمكى دەۋردە بىلىمنى ئاساس قىلغان بىر روھانىي ئېقىم. بۇ يەردىكى بىلىم تەڭرىنى بىۋاسىتە، شەخسىي ۋە روھانىي ئۇسۇلدا تونۇشنى كۆرسىتىدۇ. گنوستىزم ئېتىقادىدىكىلەر ماددىي دۇنيانى ئەيب-نۇقسان ۋە رەزىللىكلەر بىلەن تولغان ماكان، ئۇنى ئىلاھ ئەمەس، ئۇنىڭ ئاستىدىكى بىر كۈچ ياراتقان دەپ قارايدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، باشقا دىنلاردىكى تەڭرىلەر ھەقىقىي تەڭرى ئەمەس، ھەقىقىي تەڭرى ماددىي دۇنيادىن ھالقىغان بولۇپ، ئۇنى پەقەت بىلىم ئارقىلىق بىلگىلى بولىدۇ. بۇ بىلىم شۇ كىشىگە ئاتا قىلىنغان ئىلاھىي ئىلىم (تەسەۋۋۇپچىلارنى بۇنى ئىلمىي لەدۇن دەپ ئاتايدۇ) بولۇشى مۇمكىن، چۈنكى ھەر كىشىنىڭ ۋۇجۇدىدا تەڭرىدىن كەلگەن بىر زەررە نۇر بولىدۇ، ئىنسانلار ئىمان ۋە ياخشى ئەمەل يولى بىلەن ئەمەس،  ئۆزىنىڭ ئىلاھىي مەنبەدىن كەلگەنلىكىنى تونۇش ئارقىلىق  ئۇ ئىلاھىي ئىلىمنى ئىگىلەپ، نىجاتلىققا ئېرىشەلەيدۇ. -ت

[3] مانى دىنى مىلادى 3-ئەسىردە پارس خاندانلىقىدا مانى ئىسىملىك بىر پەيغەمبەر تەرىپىدىن قۇرۇلغان دىن، مانى ئۆزىنى ئاخىرقى پەيغەمبەر دەپ تونۇتقان بولۇپ، بۇ دىنىنى زەردۇشتلۇق، خرىستىيانلىق ۋە بۇددا دىنى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ كامىل دىن ياراتماقچى بولغان. مانى دىنىمۇ دۇئالىزملىق دىن بولۇپ، دۇنيانى نۇر بىلە قاراڭغۇلۇقتىن تەشكىل تاپقان، رۇھ ئادەمنىڭ نۇرلۇق تەبىئىتى بولسا، جىسمى-بەدىنى قاراڭغۇلۇققا تەۋە، ئادەم ئۆز نەپسىنى پاكلاپ، رۇھىنى نۇرلاندۇرۇپ، قاراڭغۇلۇقتىن قۇتۇلۇپ، ئەسلى نۇرغا قايتىشى كېرەك دەپ قارايدۇ. ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەر بۇ دىننىڭ چوڭقۇر تەسىرىگە ئۇچرىغان.

[4] جاينىزم—مىلادىدىن بۇرۇنقى 5-ئەسىردە بۇددىزم بىلەن بىرلا ۋاقىتتا ھىندىستاندا بارلىققا كەلگەن دىنىي ھەم پەلسەپىۋى ئېقىم،ئۇ تىنچلىقنى، ئاسايىشلىقنى، رەھىمدىللىكنى تەرغىپ قىلىپ، زوراۋانلىققا قارشى تۇرىدۇ. ھەر كىم ئۆز تىرىشچانلىقى بىلەن تاكامۇللۇققا ۋە نىجاتلىققا ئېرىشەلەيدۇ دەپ قارايدۇ.  

[5] ستوئىزىم—رىم ئىمېرىيەسى دەۋرىدە بارلىققا كەلگەن مەشھۇر  پەلسەپە ئېقىمى،  بۇ ئېقىم ھېكىمەت بىلەن ياشاش ئۇسۇلىنى ئۆگىتىدۇ. قولدىن كەلمەيدىغان ئىشلارغا ئاھ ئۇرماسلىق، قولدىن كېلىدىغان ئىشلارنى ئۆزگەرتىشكە تىرىشىش ئارقىلىق ساغلام، بەختلىك ياشاشنى تەشەببۇس قىلىدۇ.

[6] سىنىزم—مىلادىدىن بۇرۇنقى 4-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا  بارلىققا كەلگەن گرېك پەلسەپە ئېقىمىدۇر، بۇ ئېقىم مەدەنىيەت دېگەن نەرسىنىڭ تەبىئەتتىن ياتلىشىش ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ ھەم  تەبىئەتكە قايتىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ، بەخت دېگەن نەرسىنى ھەر كىم ئۆزى يارىتىدۇ دەپ قارايدۇ.

[7] ئېپىكۇرىزم—گرېك پەيلاسوپى ئېپىكۇر (مىلادىدىن بۇرۇنقى 340-يىلدىن 270-يىلغىچە ياشىغان) نىڭ تەلىماتى ئاساسىدا قۇرۇلغان پەلسەپە ئېقىمى. ئۇ ئالەمنى چەكسىز دەپ قارايدۇ، تەڭرىلەرنى بولسا دۇنيانىڭ ئىشلىرىغا تامامەن يات بولغان،ئەمما ئىنسانلار تەرىپىدىن  مۇقەددەسلەشتۈرۈلگەن مەڭگۈلۈك مەۋجۇداتلار دەيدۇ. دۇنيادىكى ئەڭ ياخشى نەرسىنىڭ خۇشاللىق ۋە كەيپ-ساپا ئىكەنلىكىنى،  ئازاب ۋە بىئاراملىق بولمىغان بىر ھالنىڭ خۇشاللىق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.   

[8] ئېينىشتىيىننىڭ مەشھۇر فىزىكا قانۇنى تىئورمىسى.  ئېنىرگىيە (E) ماسسا  بىلەن نۇر تېزلىكىنىڭ كۇۋادراتىغا تەڭ.

دىن قانۇنى

ئوتتۇرا ئەسىردىكى سەمەرقەند بازىرىدا – ئوتتۇرا ئاسىيا ۋادىسىغا قۇرۇلغان بۇ شەھەردە، سۇرىيەلىك سودىگەرلەر نەپىس خىتاي يىپەكلىرىنى سىلاپ كۆرەتتى، بوز قىردىن كەلگەن يىرتقۇچ قەبىلىلەر غەربتىن كەلتۈرۈلگەن سېرىق چاچلىق قۇللارنى كۆرسىتەتتى، دۇكاندارلار غەلىتە خەتلەر ۋە ناتونۇش پادىشاھلارنىڭ سۈرەتلىرى چۈشۈرۈلگەن پارقىراق ئالتۇن تەڭگىلەرنى يانچۇقلىرىغا سالاتتى. بۇ يەردە، شۇ دەۋردىكى شەرق بىلەن غەرب، جەنۇب بىلەن شىمال تۇتاشقان مۇھىم نۇقتىدا، ئىنسانىيەتنىڭ بىرلىكى كۈندىلىك رېئاللىق ئىدى.

1281-يىلى قۇبلاي خاننىڭ قوشۇنى ياپونىيەگە ھۇجۇم قىلىشقا تەييارلانغاندا ئوخشاش ئەھۋالنى كۆرگىلى بولاتتى. تېرە-تۇلۇم كىيگەن موڭغۇل ئاتلىق ئەسكەرلىرى چىغ قالپاق كىيگەن خىتاي پىيادە ئەسكەرلىرى بىلەن يانمۇ يان تۇراتتى، كورىيەنىڭ مەست ياردەمچى ئەسكەرلىرى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىن كەلگەن، بەدىنىگە گۈل چېكىۋالغان دېڭىزچىلار بىلەن جېدەللىشەتتى، ئوتتۇرا ئاسىيالىق ئىنژېنېرلار ياۋروپالىق سەرگۈزەشتچىلەرنىڭ قىسسەلىرىنى ھاڭۋېقىپ ئاڭلايتتى، ھەممىسى بىر ئىمپېراتورنىڭ بۇيرۇقىغا بويسۇناتتى.

شۇ ۋاقىتتا، مەككىدىكى مۇقەددەس كەبىنىڭ ئەتراپىدا، ئىنسانىيەتنىڭ بىرلىكى باشقا يوللار بىلەن داۋاملىشىۋاتاتتى. 1300-يىلى مەككىگە ھەج قىلغان بولسىڭىز، ئىسلامنىڭ ئەڭ مۇقەددەس جايىنى تاۋاپ قىلىۋاتقاندا، مېسوپوتامىيەدىن كەلگەن زىيارەتچىلەر بىلەن بىللە بولۇشىڭىز مۇمكىن ئىدى. ئۇلارنىڭ تونلىرى شامالدا لەپىلدەپ، كۆزلىرى ئىلاھىي نۇر بىلەن چاقناپ، ئاغزىدىن ئاللاھنىڭ توقسان توققۇز ئىسمى بىر-بىرلەپ تۆكۈلەتتى.

بۈگۈنكى كۈندە دىن كۆپىنچە كەمسىتىش، كېلىشمەسلىك ۋە بۆلۈنۈشنىڭ مەنبەسى دەپ قارىلىدۇ. ئەمما ئەمەلىيەتتە، دىن پۇل ۋە ئىمپېرىيەلەر بىلەن بىرگە ئىنسانىيەتنى بىرلەشتۈرگەن ئۈچىنچى چوڭ كۈچ بولۇپ كەلگەن.

بارلىق ئىجتىمائىي تەرتىپ ۋە دەرىجە تۈزۈمى تەسەۋۋۇر قىلىنغان بولغاچقا، ئۇلارنىڭ ھەممىسى مۇقىم ئەمەس. جەمئىيەت قانچە چوڭ بولسا، شۇنچە مۇقىمسىز بولىدۇ. بۇ مۇقىمسىز قۇرۇلمىلارغا ئىنسانلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان نىزام بەخش ئېتىش دىننىڭ مۇھىم تارىخىي رولى بولغان. دىنلار «بىزنىڭ قانۇنلىرىمىز ئىنسان خاھىشىنىڭ نەتىجىسى ئەمەس، بەلكى مۇتلەق ۋە ئالىي ھوقۇق (ئىلاھىي ھوقۇق) تەرىپىدىن بەلگىلەنگەن» دەپ جاكارلايدۇ. بۇ ئەڭ ئاساسلىق قانۇنلارنىڭ بىر قىسمىنى شۈبھىدىن خالىي قىلىپ، ئىجتىمائىي مۇقىملىقنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ.

شۇڭا دىننى ئىنسانلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان بىر نىزام-تەرتىپكە ئىشىنىشنى ئاساس قىلغان ھەرىكەت ئۆلچىمى ۋە قىممەت قاراشلار سىستېمىسى دەپ تەبىرلەشكە بولىدۇ. بۇ، ئىككى ئايرىم ئۆلچەمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

1 .دىنلار ئىنسانلاردىن ھالقىغان نىزام-تەرتىپنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى، بۇنىڭ ھەرگىز ئىنسانلارنىڭ خاھىشى ياكى كېلىشىمىنىڭ مەھسۇلاتى ئەمەسلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. پۇتبول دىن ئەمەس، گەرچە ئۇنىڭ نۇرغۇن قائىدە-قانۇنلىرى، رەسمىيەتلىرى ۋە غەلىتە مۇراسىملىرى بولسىمۇ، ھەممە ئادەم ئۇنى ئىنسانلارنىڭ ئىجاد قىلغانلىقىنى ۋە FIFA (خەلقئارا پۇتبۇلچىلار بىرلەشمىسى)نىڭ خالىغان ۋاقىتتا ۋاراتارنىڭ چوڭلۇقىنى ئۆزگەرتەلەيدىغانلىقىنى ياكى  چەكتىن ھالقىش (ئوفسايد) قائىدىسىنى بىكار قىلالايدىغانلىقىنى بىلىدۇ.

2 .دىن ئىنسانلاردىن ھالقىغان نىزام-تەرتىپكە ئاساسەن، ئۆزى چەكلەش كۈچىگە ئىگە دەپ قارىغان ئۆلچەم ۋە قىممەت قاراشلارنى بەلگىلەيدۇ. بۈگۈنكى كۆپلىگەن غەربلىكلەر جىن، پەرى ۋە قايتا تۇغۇلۇشقا ئىشىنىدۇ، ئەمما بۇ ئېتىقادلار ئەخلاق ۋە ھەرىكەت ئۆلچەملىرىنىڭ مەنبەسى ئەمەس. شۇڭا، بۇلار دىن ھېسابلانمايدۇ.

دىنلار كەڭ كۆلەملىك ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي تەرتىپلەرگە قانۇنىيلىق ئاتا قىلالىسىمۇ، ھەممىسى بۇ ئىقتىدارنى ئىشقا ئاشۇرالىغان ئەمەس. ھەر خىل ئىنسانلار ياشايدىغان كەڭ زېمىنلارنى ئۆز بايرىقى ئاستىدا بىرلەشتۈرۈش ئۈچۈن، بىر دىندا يەنە ئىككى خۇسۇسىيەت بولۇشى كېرەك. بىرىنچىدىن، ئۇ ھەر ۋاقىت ۋە ھەر يەردە توغرا بولغان، ئىنسانلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان ئومۇمىي تەرتىپنى تەشەببۇس قىلىشى كېرەك. ئىككىنچىدىن، بۇ ئېتىقادنى ھەممە ئادەمگە تارقىتىشتا چىڭ تۇرۇشى كېرەك. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۇ كەڭ تارقالغان دىن بولۇشى ھەم دەۋەتچى دىن بولۇشى كېرەك.

تارىختا ئەڭ تونۇلغان ئىسلام ۋە بۇددىزمغا ئوخشاش دىنلار دەۋەتچى دىنلار ۋە ئومۇميۈزلۈك تارقالغان دىنلاردۇر. بۇنىڭغا قاراپ، كىشىلەر بارلىق دىنلار ئۇلارغا ئوخشاش دەپ ئويلاپ قالىدۇ. ئەمەلىيەتتە، قەدىمكى دىنلارنىڭ كۆپ قىسمى يەرلىك ھەم يەكلەش خاراكتېرلىك دىنلار بولۇپ، ئېتىقادچلىرى يەرلىك ئىلاھلار ۋە روھلارغا ئىشىنەتتى. ئۇلار ھەممە ئادەمنى ئۆز دىنىغا كىرگۈزۈشكە قىزىقمايتتى. بىزگە مەلۇم بولۇشىچە، چوڭ دىنلار ۋە دەۋەتچى دىنلار مىلادىدىن بۇرۇنقى بىرىنچى مىڭ يىلدىلا پەيدا بولۇشقا باشلىغان. ئۇلارنىڭ پەيدا بولۇشى تارىختىكى ئەڭ مۇھىم ئىنقىلابلارنىڭ بىرى بولۇپ، چوڭ ئىمپېرىيەلەر ۋە پۇلنىڭ پەيدا بولۇشىغا ئوخشاش، ئۇمۇ ئىنسانىيەتنىڭ بىرلىككە كېلىشىگە مۇھىم تۆھپە قوشتى.

قوزىلارنى تىنجىتىش

روھپەرەستلىك (ئانىمىزم) ئاساسلىق ئېتىقاد سىستېمىسى بولغان چاغلاردا، ئىنسانىي ئۆلچەم ۋە قىممەت قاراشلار ھايۋانلار، ئۆسۈملۈكلەر، ھۆر پەرىلەر ۋە جىنلارغا ئوخشاش باشقا جانلىقلارنىڭ كۆز قارىشى ۋە مەنپەئەتىنى نەزەردە تۇتۇشقا مەجبۇر ئىدى. مەسىلەن، گانگى ۋادىسىدىكى[1] بىر ئوۋچى گۇرۇپپا چوڭ بىر ئەنجۈر دەرىخىنىڭ روھىنىڭ غەزەپلىنىپ ئۆچ ئېلىشىدىن ئەنسىرەپ، ئۇنى كېسىشنى چەكلەيدىغان قائىدە بېكىتكەن بولۇشى مۇمكىن. ئىندۇس ۋادىسىدا[2] ياشايدىغان يەنە بىر ئوۋچى گۇرۇپپا، ئاق قۇيرۇقلۇق تۈلكە بىر دانا موماينى قىممەتلىك تاغ ئەينىكى تېپىلىدىغان جايغا باشلاپ بارغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ تۈلكىنى ئوۋلاشنى چەكلىگەن بولۇشى مۇمكىن.

بۇنداق دىنلار ئادەتتە قويۇق يەرلىك تۈسكە ئىگە بولۇپ، مەلۇم جاي، ئىقلىم ۋە ھادىسىلەرنىڭ ئالاھىدە خۇسۇسىيەتلىرىنى تەكىتلەيتتى. كۆپىنچە ئوۋچىلار پۈتۈن ھاياتىنى مىڭ كىۋادرات كىلومېتىردىن ئاشمايدىغان دائىرىدە ئۆتكۈزەتتى. مەلۇم بىر ۋادىدا ياشاش ئۈچۈن، شۇ يەرنىڭ ئاھالىسى ئۆز ۋادىسىنى تەرتىپكە سالىدىغان ھەم ئىنسانلاردىن ئۈستۈن بولغان تەرتىپنى چۈشىنىشى، ئۆز ھەرىكىتىنى شۇنىڭغا ماسلاشتۇرۇشى كېرەك ئىدى. يىراق ۋادىلاردىكى ئاھالىلەرنى ئوخشاش قائىدىلەرگە ئەمەل قىلدۇرۇشقا ئۇرۇنۇشنىڭ ھېچقانداق پايدىسى يوق ئىدى. ئىندۇس خەلقى گانگېس خەلقىگە تەبلىغچى ئەۋەتىپ ئاق قۇيرۇقلۇق تۈلكىنى ئوۋلىماسلىققا قايىل قىلىشقا كۆڭۈل بۆلمەيتتى.

يېزا ئىگىلىك ئىنقىلابى دىنىي ئىنقىلاب بىلەن تەڭ يۈز بەرگەن بولسا كېرەك. ئوۋچى-غەنىمەتچىلەر ياۋا مېۋىلەرنى يىغاتتى، ھايۋانلارنى ئوۋلايتتى، ئۇلارنى ئادەم بىلەن ئوخشاش دەرىجىدە دەپ قارايتتى. يولۋاسنىڭ ئىنساننى ئوۋلىشى ئىنساننى يولۋاستىن تۆۋەن قىلمىغاندەك، ئىنساننىڭ قوينى ئوۋلىشى قوينى ئىنساندىن تۆۋەن قىلمايتتى.  جانلىقلار بىر-بىرى بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە قىلىپ، ئورتاق ياشاش مۇھىتىنى باشقۇرىدىغان قائىدىلەرنى مۇزاكىرە قىلاتتى. بۇنىڭ ئەكسىچە، دېھقانلار ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارغا ئىگىدارچىلىق قىلىپ ئۇلارنى باشقۇراتتى، ئۆز مۈلكى بىلەن مۇزاكىرە قىلىش ئارقىلىق ئۆز ئورنىنى تۆۋەنلىتىشنى خالىمايتتى. نەتىجىدە، يېزا ئىگىلىك ئىنقىلابىنىڭ تۇنجى دىنىي تەسىرى شۇ بولدىكى، ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلار روھىيەتتە ئادەم بىلەن تەڭ دەرىجىدىكى ئورنىدىن چۈشۈپ،  مۈلۈككە ئايلىنىپ قالدى.

بىراق، بۇ چوڭ بىر مەسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. دېھقانلار قويلىرىنى مۇتلەق كونترول قىلىشنى خالىسىمۇ، بۇ كونتروللۇقىنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكىنى ياخشى بىلەتتى. ئۇلار قويلارنى قوتانغا سولاپ، قوچقارلارنى پىچىۋېتىپ، ساغلىقلارنى تاللاپ كۆپەيتەلىسىمۇ، ساغلىقلارنىڭ بوغاز بولۇپ ساغلام قوزا تۇغۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلالمايتتى، ۋابا كېسەللىكلىرىنىڭ تارقىلىشىنىمۇ توسالمايتتى. ئۇنداقتا پادىلارنىڭ كۆپىيىشىنى قانداق كاپالەتكە ئىگە قىلالىسۇن؟

ئىلاھلارنىڭ كېلىپ چىقىشى توغرىسىدىكى مۇھىم نەزەرىيە شۇنى ئوتتۇرىغا قويىدۇكى، ئىلاھلار بۇ مەسىلىنى ھەل قىلالىغانلىقى ئۈچۈن مۇھىملىققا ئىگە بولغان. بەرىكەت تەڭرىسى، كۆك تەڭرى، شىپالىق تەڭرىسى قاتارلىق ئىلاھلار ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلار سۆزلەش ئىقتىدارىنى يوقاتقاندا مەركىزىي ئورۇنغا ئۆتتى. ئۇلارنىڭ ئاساسلىق رولى ئىنسانلار بىلەن تىلسىز ئۆسۈملۈك-ھايۋانلار ئارىسىدا ۋاسىتىچىلىك قىلىش ئىدى. قەدىمكى كۆپلىگەن ئەپسانىلەر ئەمەلىيەتتە بىر خىل ھوقۇقىي كېلىشىم بولۇپ، ئۇنىڭدا ئىنسانلار ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش بەدىلىگە ئىلاھلارغا مەڭگۈ سادىق بولۇش ۋەدىسى بېرىدۇ، تەۋراتنىڭ دەسلەپكى بابلىرى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.

يېزا ئىگىلىك ئىنقىلابىدىن كېيىنكى نەچچە مىڭ يىل جەريانىدا، دىنىي مۇراسىملار ئاساسەن ئىنسانلارنىڭ تەڭرىلەرگە قوزا، شاراب ۋە  نان تەقدىم قىلىشى، تەڭرىلەرنىڭ بولسا ئۇلارغا مول ھوسۇل ۋە تېخىمۇ كۆپ تۇغىدىغان قويلارنى ئاتا قىلىشقا ۋەدە بېرىشى بىلەن داۋاملاشتى.

يېزا ئىگىلىك ئىنقىلابى دەسلەپتە روھپەرەستلىك ئېتىقادىدىن ئورۇن ئالغان تاشلار، بۇلاقلار، روھلار ۋە جىنلارنىڭ ئورنىغا ئانچە تەسىر كۆرسەتمىدى. بىراق، بۇلارمۇ تەدرىجىي ھالدا يېڭى ئىلاھلارغا يول قويۇپ، ئۆز ئورنىنى يوقاتتى. كىشىلەر پۈتۈن ئۆمرىنى نەچچە يۈز كىۋادرات كىلومېتىرلىق دائىرىدىلا ئۆتكۈزگەن مەزگىللەردە، يەرلىك روھلار ئۇلارنىڭ ھاجىتىدىن ئاساسەن چىقاتتى.  خانلىق ھاكىمىيەتلەر ۋە سودا-تىجارەت تورى كېڭەيگەن ھامان، ئىنسانلار ھوقۇقى ۋە نوپۇزى شۇ دۆلەتكە يېتىدىغان ياكى سودىدا مەلۇم ساھەنى ئىگىلىۋالغان كۈچلەر بىلەن ئالاقە قىلىشقا موھتاج بولدى.

بۇ ئېھتىياجلارغا جاۋاب بېرىش ئۈچۈن كۆپ تەڭرىلىك دىنلار پەيدا بولدى. بۇ دىنلار دۇنيانى مېھىر-شەپقەت تەڭرىسى، يامغۇر تەڭرىسى ۋە ئۇرۇش تەڭرىسى قاتارلىق كۈچلۈك تەڭرىلەر گۇرۇپپىسى باشقۇرىدۇ دەپ چۈشەندۈردى. ئىنسانلار بۇ تەڭرىلەرگە مۇراجىئەت قىلالايتتى، تەڭرىلەر ئەگەر ئىبادەت ۋە قۇربانلىقلارنى قوبۇل قىلسا، يامغۇر، غەلىبە ۋە ساغلاملىق ئاتا قىلىشى مۇمكىن ئىدى.

كۆپ تەڭرىلىك دىنلار پەيدا بولغاندا، روھپەرەستلىك ئېتىقادى پۈتۈنلەي يوقاپ كەتمىدى. جىن-شەيتانلار، ھۆر-پەرىلەر، ئەرۋاھلار، مۇقەددەس تاشلار، مۇقەددەس بۇلاقلار ۋە مۇقەددەس دەرەخلەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك كۆپ تەڭرىلىك دىنلارنىڭ ئايرىلماس قىسمى بولۇپ قالدى. بۇ روھلار تەڭرىلەرگە سېلىشتۇرغاندا ئانچە مۇھىم بولمىسىمۇ، ئاددىي خەلقنىڭ كۈندىلىك ئېھتىياجلىرى ئۈچۈن يېتەرلىك ئىدى. پايتەختتە ئولتۇرغان پادىشاھ ياۋايىلار ئۈستىدىن غەلىبە قىلىش ئۈچۈن ئۇرۇش تەڭرىسىگە ئونلىغان سېمىز قوچقارلارنى قۇربانلىق قىلسا، غېرىپ كەپىسىدە ئولتۇرغان دېھقان ئۆزىنىڭ كېسەل ئوغلىنى ساقايتىشقا ياردەم بېرىشى ئۈچۈن مۇقەددەس دەرەخ پەرىسىگە شام ياقاتتى.

ھالبۇكى، تەڭرىلەرنىڭ پەيدا بولۇشى قوي ياكى جىن-شەيتانلارغا ئەمەس، ئىنسانلارنىڭ ئورنىغا كۈچلۈك تەسىر قىلدى. رۇھپەرەستلەر ئىنسانلارنى دۇنيادىكى كۆپلىگەن جانلىقلارنىڭ بىرى دەپ قارايتتى. ئەمما كۆپ تەڭرى ئېتىقادچىلىرى دۇنيانى بارغانسېرى تەڭرىلەر بىلەن ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ ئىپادىسى دەپ قاراشقا باشلىدى. بىزنىڭ دۇئالىرىمىز، قۇربانلىقلىرىمىز، گۇناھلىرىمىز ۋە ياخشى ئەمەللىرىمىز پۈتۈن ئېكولوگىيەلىك سىستېمىنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيتتى. بىر قانچە ئەخمەق ئىنسان تەڭرىلەرنى غەزەپلەندۈرگەنلىكى ئۈچۈنلا، دەھشەتلىك كەلكۈن نەچچە مىليارد چۈمۈلە، چېكەتكە، تاشپاقا، كىيىك، زىراپە ۋە پىللارنى يوقىتىۋېتەلەيتتى. شۇنداق قىلىپ كۆپ تەڭرىلىك دىن پەقەت تەڭرىلەرنىڭلا ئەمەس، ئىنسانىيەتنىڭمۇ ئورنىنى يۇقىرى كۆتۈردى. روھپەرەستلىك ئېتىقادىدىن ئورۇن ئالغان تەلەيسىزلەر ئۆز ئورنىنى يوقىتىپ، تەڭرىلەر بىلەن ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدىكى بۇ چوڭ دراممىدا يا قوشۇمچە رولغا، ياكى ئۈنسىز دېكوراتسىيەگە ئايلىنىپ قالدى.

بۇتپەرەسلىكنىڭ پايدىلىرى

ئىككى مىڭ يىللىق بىر خۇدالىق دىن تەبلىغى غەربلىكلەرنىڭ كۆپىنچىسىنى كۆپ تەڭرىلىك دىنلارنى جاھالەت ۋە ساددا بۇتپەرەستلىك دەپ قارايدىغان قىلىپ قويدى. بۇ ئادىل بولمىغان بىر قاراش. كۆپ تەڭرىلىك دىننىڭ مەنتىقىسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، كۆپ تەڭرىلەرگە بولغان ئېتىقادنى قوللايدىغان مەركىزىي ئىدىيىنى چۈشىنىش زۆرۈر.

كۆپ تەڭرىلىك دىن پۈتۈن كائىناتنى باشقۇرىدىغان بىرلا كۈچ ياكى قانۇننىڭ مەۋجۇتلۇقىنى رەت قىلمايدۇ. ئەمەلىيەتتە، نۇرغۇنلىغان كۆپ تەڭرىلىك دىن،  ھەتتا روھپەرەستلىك دىنلىرىمۇ ھەر خىل تەڭرىلەر، جىن-شەيتانلار ۋە مۇقەددەس تاشلارنىڭ كەينىدە تۇرىدىغان ئالىي بىر كۈچنىڭ بارلىقىنى ئېتىراپ قىلغان. قەدىمكى گرېكلارنىڭ كۆپ تەڭرىلىك دىنىدا، زېۋس، ھېرا، ئاپوللو ۋە ئۇلارنىڭ ھەمراھلىرى ھەممىگە قادىر ۋە ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۈچ – تەقدىر (مويرا، ئانانكې) گە بويسۇناتتى. شىمالىي ياۋروپا تەڭرىلىرىمۇ تەقدىرگە بويسۇنغان، يەنى «تەڭرىلەرنىڭ زاۋاللىققا يۈزلىنىشى» (راگنارۆك) دە مۇقەررەر ھالاك بولۇشقا مەھكۇم بولغان. غەربىي ئافرىقىدىكى يورۇبا خەلقىنىڭ كۆپ تەڭرىلىك دىنىدا، بارلىق تەڭرىلەر ئالىي تەڭرى ئولودۇمارىدىن تۇغۇلغان ۋە ئۇنىڭغا بويسۇنغان. ھىندىلارنىڭ كۆپ تەڭرىلىك دىنىدا، ئاتمان دەپ ئاتىلىدىغان بىرلا پرىنسىپ سانسىزلىغان تەڭرىلەر ۋە روھلارنى، ئىنسانىيەتنى، بىئولوگىيەلىك ۋە فىزىكىلىق دۇنيانى كونترول قىلىدۇ. ئاتمان پۈتۈن كائىناتنىڭ، شۇنداقلا ھەر بىر ئىنسان ۋە ھەر بىر ھادىسىنىڭ مەڭگۈلۈك ماھىيىتى ياكى روھىدۇر.

كۆپ تەڭرىلىك دىننىڭ بىر خۇدالىق دىندىن پەرقلىنىدىغان ئاساسىي چۈشەنچىسى شۇكى، بىر خۇدالىق دىندا دۇنيانى باشقۇرىدىغان ئالىي كۈچنىڭ  مەنپەئەت ۋە تەرەپبازلىقى يوق، شۇڭا ئۇ ئىنسانلارنىڭ كۈندىلىك ئارزۇ-تىلەكلىرى، غەم-ئەندىشىلىرى ۋە تەشۋىشلىرىگە كۆڭۈل بۆلمەيدۇ. ئۇ كۈچتىن ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىش، ساغلاملىق ياكى يامغۇر تىلەشنىڭ ھېچقانداق پايدىسى يوق، چۈنكى ئۇنىڭ قۇدرىتى ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، مەلۇم بىر پادىشاھلىقنىڭ يېڭىشى ياكى يېڭىلىشى، مەلۇم بىر شەھەرنىڭ گۈللىنىشى ياكى خارابلىشىشى، مەلۇم بىر كىشىنىڭ ساقىيىشى ياكى ئۆلۈشى مۇھىم ئەمەس.  گرېكلار تەقدىر ئۈچۈن ھېچقانداق قۇربانلىق قىلمىغان، ھىندۇلارمۇ ئاتمانغا ھېچقانداق ئىبادەتخانا سالمىغان.

كائىناتنىڭ ئالىي كۈچىگە يېقىنلىشىشنىڭ بىردىنبىر سەۋەبى بارلىق ئارزۇ-تىلەكلەردىن ۋاز كېچىش، ياخشىلىق بىلەن يامانلىقنى بىرگە قوبۇل قىلىش، ھەتتا مەغلۇبىيەت، نامراتلىق، كېسەللىك ۋە ئۆلۈمنىمۇ قوبۇل قىلىشتۇر.

شۇڭا بەزى ھىندۇلار (سادھۇ ياكى ساننياسى دەپ ئاتىلىدۇ) ئۆزلىرىنىڭ ھاياتىنى ئاتمان بىلەن بىرلىشىشكە بېغىشلاپ، شۇ ئارقىلىق يورۇقلۇققا ئېرىشىشكە تىرىشىدۇ. ئۇلار دۇنيانى بۇ ئاساسىي پرىنسىپنىڭ نۇقتىئىنەزىرىدىن كۆرۈشكە، ئۇنىڭ مەڭگۈلۈك نەزىرىدىن بارلىق دۇنياۋى ئارزۇ-تىلەكلەر ۋە قورقۇنچلارنىڭ مەنىسىز ۋە ۋاقىتلىق ھادىسىلەر ئىكەنلىكىنى چۈشىنىشكە تىرىشىدۇ.

ئەمما كۆپىنچە ھىندۇلار سادھۇ ئەمەس. ئۇلار دۇنياۋى غەملەرنىڭ پاتقىقىغا چۆكۈپ كەتكەن بولۇپ، بۇ يەردە ئاتماننىڭ ئانچە ياردىمى تەگمەيدۇ. بۇنداق ئىشلاردا ياردەم ئېلىش ئۈچۈن، ھىندۇلار چەكلىك كۈچكە ئىگە تەڭرىلەرگە مۇراجىئەت قىلىدۇ. ئۇلار ھەممىگە قادىر ئەمەس، بەلكى قىسمەن قادىر بولغانلىقى ئۈچۈن، گانېشا، لاكشمى ۋە ساراسۋاتى قاتارلىق تەڭرىلەرنىڭ مەنپەئەتلىرى ۋە تەرەپبازلىقلىرى بار. شۇڭا ئىنسانلار بۇ قىسمەن كۈچلەر بىلەن كېلىشىم تۈزەلەيدۇ؛ ئۇرۇشلاردا غەلىبە قىلىش، كېسەللىكتىن ساقىيىش ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ياردىمىگە تايىنالايدۇ.

بۇ كىچىك تەڭرىلەرنىڭ سانى مۇقەررەر تۈردە كۆپ بولىدۇ، چۈنكى سىز بىر ھەقىقەتنىڭ (خۇدانىڭ) ھەممىگە قادىر كۈچىنى بۆلۈشكە باشلىغان ھامان، بىردىن ئارتۇق ئىلاھقا ئېرىشىسىز. مانا بۇ تەڭرىلەرنىڭ كۆپلۈكىنىڭ سەۋەبى.

كۆپ تەڭرىلىك دىننىڭ بۇ چۈشەنچىسى دىنىي كەڭچىللىككە تۈرتكە بولىدۇ. كۆپ تەڭرىلىك دىن ئېتىقادچىلىرى بىر ياقتىن ئالىي ۋە تامامەن بىتەرەپ كۈچكە، يەنە بىر ياقتىن قىسمەن ۋە تەرەپباز كۈچلەرگە ئىشەنگەچكە، بىر خۇداغا ئىشەنگەنلەرمۇ باشقا خۇدالارنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە تەسىرىنى قوبۇل قىلىشتا ھېچقانداق قىيىنچىلىققا دۇچ كەلمەيدۇ. كۆپ خۇدالىق دىن تەبىئىتىدىن كەڭ قورساق بولۇپ، «بىدئەتچىلەر» ۋە «كاپىرلار»غا ئاز ساندا زىيانكەشلىك قىلىدۇ.

كۆپ تەڭرىلىك دىن ئېتىقادچىلىرى ھەتتا چوڭ ئىمپېرىيەلەرنى بويسۇندۇرغاندىمۇ، بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەرنى ئۆز دىنىغا كىرگۈزۈشكە ئۇرۇنمىدى. مىسىرلىقلار، رىملىقلار ۋە ئازتېكلار ئوسىرىس، يۇپىتېر ياكى خۇيتزىلوپوچتلى (باش ئازتېك خۇداسى)غا چوقۇنۇشنى تارقىتىش ئۈچۈن چەت ئەللەرگە دىنىي دەۋەتچىلەرنى ئەۋەتمىدى، ئەلۋەتتە بۇ مەقسەتتە قوشۇنمۇ ئەۋەتمىدى.

ئىمپېرىيە تەۋەسىدىكى بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەر ئىمپېرىيەنىڭ تەڭرىلىرى ۋە دىنىي مۇراسىملىرىغا ھۆرمەت قىلىشى كېرەك ئىدى، چۈنكى بۇ تەڭرىلەر ۋە مۇراسىملار ئىمپېرىيەنى قوغدايتتى ھەم قانۇنلاشتۇراتتى. بىراق بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەرنىڭ يەرلىك تەڭرىلىرى ۋە دىنىي مۇراسىملىرىدىن ۋاز كېچىشى تەلەپ قىلىنمايتتى.

ئازتېك ئىمپېرىيەسىدە، بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەر خۇيتزىلوپوچتلىغا ئىبادەتخانا قۇرۇشقا مەجبۇر قىلىنغان، ئەمما بۇ ئىبادەتخانىلار يەرلىك تەڭرىلەرنىڭ ئىبادەتخانىلىرىنىڭ ئورنىغا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ يېنىغا قۇرۇلغان. كۆپ ئەھۋاللاردا ئىمپېرىيە سەر خىللىرى بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەرنىڭ تەڭرىلىرى ۋە دىنىي مۇراسىملىرىنى قوبۇل قىلغان. رىملىقلار ئاسىيالىق ئىلاھە سىبېلې ۋە مىسىرلىق ئىلاھە ئىسىسنى ئۆز تەڭرىلىرىگە خۇشاللىق بىلەن قوشۇۋالغان.

رىملىقلار ئۇزۇن مۇددەت چىداشنى خالىمىغان بىردىنبىر خۇدا خرىستىيانلارنىڭ بىر خۇدالىق ۋە دەۋەتچى دىنى خۇداسى ئىدى. رىم ئىمپېرىيەسى خرىستىئانلاردىن ئۆز ئېتىقادى ۋە دىنىي مۇراسىملىرىدىن ۋاز كېچىشنى تەلەپ قىلمىدى، ئەمما ئۇلاردىن ئىمپېرىيەنى قوغدىغۇچى خۇدالارغا ۋە ئىمپېراتورنىڭ ئىلاھىيلىقىغا ھۆرمەت قىلىشنى كۈتتى. بۇ سىياسىي سادىقلىقنىڭ بىر ئىپادىسى دەپ قارالدى. خرىستىيانلار بۇنىڭغا قوشۇلماي، بارلىق كېلىشىش ئۇرۇنۇشلىرىنى رەت قىلغاندا، رىملىقلار بۇنى سىياسىي ئاسىيلىق دەپ چۈشىنىپ ئۇلارغا زىيانكەشلىك قىلىشقا باشلىدى.

ئەمما بۇ زىيانكەشلىكمۇ بەك كۈچەپ ئېلىپ بېرىلمىغان. ئەيسا مەسىھنىڭ كرېستقا مىخلىنىشىدىن ئىمپېراتور كونستانتىننىڭ خرىستىيان بولۇشىغىچە بولغان 300 يىل ئىچىدە، كۆپ تەڭرىلىك رىم ئىمپېراتورلىرى خرىستىيانلارغا پەقەت تۆت قېتىملا ئومۇمىي زىيانكەشلىك قىلغان. يەرلىك باشقۇرغۇچىلار ۋە ۋالىيلارمۇ بەزى خرىستىيانلارغا زوراۋانلىق قىلغان. شۇنداقتىمۇ، بۇ زىيانكەشلىكلەرنىڭ قۇربانلىرىنى جەملىسەك، بۇ ئۈچ ئەسىر جەريانىدا كۆپ تەڭرىلىك رىملىقلار پەقەت بىر قانچە مىڭ خرىستىياننىلا ئۆلتۈرگەن. ئەكسىچە، كېيىنكى 1500 يىل ئىچىدە، خرىستىيانلار مېھىر-مۇھەببەت دىنىنىڭ كىچىككىنە پەرقلىق چۈشەندۈرۈلۈشىنى قوغداش ئۈچۈن مىليونلىغان خرىستىيانلارنى قىرغىن قىلغان.

16- ۋە 17-ئەسىرلەردە ياۋروپانى قاپلىغان كاتولىكلار بىلەن پروتېستانتلار ئوتتۇرىسىدىكى دىنىي ئۇرۇشلار ناھايىتى مەشھۇر. ئۇلارنىڭ ھەممىسى مەسىھنىڭ ئىلاھلىقى ۋە ئۇنىڭ مېھىر-مۇھەببەت ئىنجىلىنى قوبۇل قىلغان. بىراق ئۇلار بۇ مۇھەببەتنىڭ تەبىئىتى توغرىسىدا كېلىشەلمىگەن. پروتېستانتلار ئىلاھىي مۇھەببەتنىڭ شۇنچىلىك چوڭقۇرلۇقىدىن خۇدا ئىنسان سۈرىتىدە دۇنياغا كېلىپ، ئۆزىنىڭ ئازابلىنىشى ۋە كرېستكە مىخلىنىشىغا يول قويۇش ئارقىلىق دەسلەپكى گۇناھنى يۇيۇپ، ئۆزىگە ئېتىقاد قىلغانلارنىڭ ھەممىسىگە جەننەت دەرۋازىسىنى ئاچتى دەپ ئىشەنگەن. كاتولىكلار بولسا ئېتىقاد مۇھىم بولسىمۇ، يېتەرلىك ئەمەس، جەننەتكە كىرىش ئۈچۈن ئېتىقادچىلار چېركاۋ مۇراسىملىرىغا قاتنىشىپ ياخشى ئەمەللەرنى قىلىشى كېرەك دەپ تۇرۇۋالغان.

1572-يىلى 23-ئاۋغۇست كۈنى، ياخشى ئەمەللەرنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىگەن فرانسىيە كاتولىكلىرى، خۇدانىڭ ئىنسانىيەتكە بولغان مۇھەببىتىنى تەكىتلىگەن فرانسىيە پروتېستانتلىرىغا ھۇجۇم قىلغان. مۇقەددەس «بارتولومېي كۈنى قىرغىنچىلىقى» دەپ ئاتالغان بۇ ھۇجۇمدا، 24 سائەتتىن ئاز ۋاقىت ئىچىدە 5000 دىن 10 مىڭغىچە پروتېستانت ئۆلتۈرۈلگەن. رىمدىكى پاپا فرانسىيەدىن كەلگەن بۇ خەۋەرنى ئاڭلاپ شۇنچىلىك خۇشال بولغانكى، بۇ ۋەقەنى تەبرىكلەش ئۈچۈن تەنتەنىلىك دۇئا مۇراسىمى ئۇيۇشتۇرغان ۋە جورجىئو ۋاسارىغا ۋاتىكاننىڭ بىر ئۆيىگە بۇ قىرغىنچىلىقنىڭ تام رەسىمىنى سىزىشنى تاپشۇرغان (ھازىر بۇ ئۆي زىيارەتچىلەرگە تاقاق). شۇ 24 سائەت ئىچىدە خرىستىيانلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن خرىستىيانلار كۆپ تەڭرىلىك رىم ئىمپېرىيەسى دەۋرىدە ئۆلتۈرۈلگەن خرىستىيانلاردىن كۆپ ئىدى.

---

[1] ھىندىستاندىكى گانگى دەرياسى ۋادىسى

[2] ئىندۇس دەرياسى– ھىندىستاننىڭ غەربىي شىمالى، پاكىستان ۋە ئافغانىستاننىڭ شەرقىي شىمالىدىن ئۆتىدىغان دەريا

ئۇلار بىزگە ئايلانغاندا

 ئىمپېرىيەلەر نۇرغۇن كىچىك مەدەنىيەتلەرنى چوڭراق مەدەنىيەتلەرگە قوشۇۋېتىشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينىغان. سىياسىي جەھەتتىن پارچىلانغان رايونغا قارىغاندا ئىمپېرىيە چېگراسى ئىچىدە ئىدىيەلەر، كىشىلەر، مال-مۈلۈك ۋە تېخنىكىلار تېخىمۇ ئاسان تارقالغان. كۆپىنچە ھاللاردا، ئىمپېرىيەلەر ئىدىيە، مۇئەسسەسە، ئۆرپ-ئادەت ۋە ھەرىكەت ئۆلچەملىرىنى ئۆزلىرى مەقسەتلىك تارقاتقان. بۇنىڭ بىر سەۋەبى ھاكىمىيەت ئىشلىرىنى ئاسانلاشتۇرۇش ئىدى. ئۆز تىلى، يېزىقى، قانۇنى ۋە پۇلى بولغان رايونلاردىن تەشكىل تاپقان ئىمپېرىيەنى باشقۇرۇش قىيىن. بىرخىللاشتۇرۇش ئىمپېراتورلار ئۈچۈن نېمەت ئىدى.

 ئىمپېرىيەلەرنىڭ ئورتاق مەدەنىيەتنى ئاكتىپ تارقىتىشىنىڭ ئىككىنچى ۋە ئەڭ مۇھىم سەۋەبى قانۇنىيلىققا ئېرىشىش ئىدى. كوروش ۋە چىن شىخۇاڭ دەۋرىدىن باشلاپلا، ئىمپېرىيەلەر ئۆز ھەرىكەتلىرىنى (مەيلى يول ياساش ياكى قان تۆكۈش بولسۇن) ئىلغار مەدەنىيەتنى تارقىتىشنىڭ مۇقەررەر يولى،  بويسۇندۇرۇلغۇچىلار بويسۇندۇرغۇچىلارغا قارىغاندا بۇنىڭدىن تېخىمۇ كۆپ پايدا ئالىدۇ دەپ ئۆزلىرىنى ئاقلىغان.

 بۇ پايدىلار بەزىدە كۆرۈنەرلىك ( قانۇن ئىجرا قىلىش، شەھەر پىلانلاش، ئۆلچەم ۋە تارازىلارنى بىرخىللاشتۇرۇش) بولسا، بەزىدە گۇمانلىق (باج-سېلىق، ھەربىي مەجبۇرىيەت، ئىمپېراتورغا چوقۇنۇش) بولغان. ئەمما ئىمپېرىيە سەر خىللىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئۆزلىرىنى بارلىق پۇقرانىڭ ئومۇمىي پاراۋانلىقى ئۈچۈن ئىشلەۋاتىمىز دەپ چىن كۆڭلىدىن ئىشەنگەن.

 خىتاينىڭ ھۆكۈمران سىنىپى ئۆز دۆلىتىنىڭ قوشنىلىرى ۋە چەت ئەل پۇقرالىرىنى ئىمپېرىيە مەدەنىيەتىنىڭ پايدىسىنى يەتكۈزۈش كېرەك بولغان ئەبگا ياۋايىلار دەپ مۇئامىلە قىلغان. ئاسمان يارلىقى ئىمپېراتورغا دۇنيانى ئېكسپلاتاتسىيە قىلىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنى تەربىيەلەش ئۈچۈن بېرىلگەن.

رىملىقلارمۇ ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى ئاقلاپ،  ياۋايىلارغا تىنچلىق، ئادالەت ۋە سىلىق-سىپايىلىقنى ئېلىپ كەلدۇق. بىز ياۋايى گېرمانلار بىلەن بوياق سۈرىدىغان گالۇسلارنى قانۇن بىلەن تىزگىنلەپ، ئاممىۋى مۇنچىلاردا پاكىزلاپ،  پەلسەپە بىلەن ئاقارتقانغا قەدەر، ئۇلار مەينەتچىلىك ۋە نادانلىقتا ياشىغان، دەپ قارىغان.  مىلادىدىن بۇرۇنقى 3-ئەسىردىكى ماۋرىيا ئىمپېرىيەسى بۇددا تەلىماتىنى غەپلەت ئىچىدىكى دۇنياغا تارقىتىشنى ئۆز ۋەزىپىسى قىلغان. مۇسۇلمان خەلىپىلىرى پەيغەمبەرنىڭ ۋەھىيسىنى، مۇمكىن بولسا تىنچ يول بىلەن، زۆرۈر بولسا قىلىچ بىلەن تارقىتىش ئۈچۈن ئىلاھىي ۋەزىپە تاپشۇرۇۋالغان. ئىسپانىيە ۋە پورتۇگالىيە ئىمپېرىيەلىرى «ھىندىستان بىلەن ئامېرىكىدا ئىزدىگىنىمىز بايلىق ئەمەس، بەلكى ئازغۇنلارنى ھەقىقىي دىنغا كىرگۈزۈش» دەپ جاكارلىغان. ئەنگىلىيەنىڭ ئەركىنلىك بىلەن ئەركىن سودىدىن ئىبارەت قوش ئىنجىلىنى تارقىتىش ۋەزىپىسى ھېچقاچان ئاخىرلاشقان ئەمەس. سوۋېتلار كاپىتالىزمدىن پرولېتارىياتنىڭ غايىۋى دىكتاتورلۇق تۈزۈمىگە  ئۆتۈش تارىخىي مۇرەقەررەلىكتۇر دەپ قارىغان. نۇرغۇن ئامېرىكىلىقلار ھازىر ئۆز ھۆكۈمىتىنىڭ ئۈچىنچى دۇنيا دۆلەتلىرىگە دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق پايدىلىرىنى يەتكۈزۈش مەجبۇرىيىتى بار دەپ قارايدۇ، گەرچە بۇ نەرسىلەر يادرولۇق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار ۋە  F-16كۈرەشچى ئايروپىلانلار ئارقىلىق يەتكۈزۈلسىمۇ.

ئىمپېرىيە تارقاتقان مەدەنىيەت ئىدىيەلىرى ئىچىدە ھۆكۈمران سەر خىللارنىڭ ئۆزىگە خاس ئىجادىيىتى ناھايىتى ئاز بولغان. ئىمپېرىيە غايىسى ئومۇميۈزلۈك ۋە ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بولغاچقا، ئىمپېرىيە سەر خىللىرى ئۈچۈن بىرلا ئەنئەنىگە ئېسىلىۋالماي، ئىدىيە، ئۆلچەم ۋە ئەنئەنىلەرنى نەدىن تاپسا شۇ يەردىن قوبۇل قىلىش نىسبەتەن ئاسان ئىدى. بەزى ئىمپېراتورلار ئۆز مەدەنىيەتلىرىنى ساپلاشتۇرۇپ، ئۆز يىلتىزىغا قايتىشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ئىمپېرىيەلەر كۆپىنچە قول ئاستىدىكى خەلقلەردىن نۇرغۇن نەرسىلەرنى قوبۇل قىلغان ئارىلاشما مەدەنىيەتلەرنى بارلىققا كەلتۈرگەن. رىم ئىمپېرىيە مەدەنىيىتى رىملىقلارنىڭ ھەم گرېكلارنىڭ مەدەنىيىتى ئىدى. ئابباسىيلارنىڭ ئىمپېرىيە مەدەنىيىتى قىسمەن پارس، قىسمەن گرېك، قىسمەن ئەرەب مەدەنىيىتى ئىدى. موڭغۇللارنىڭ ئىمپېرىيە مەدەنىيىتى بولسا خىتاينىڭ تەقلىدى ئىدى. بۈگۈنكى ئامېرىكا ئىمپېرىيەسىدە، كېنىيەلىكنىڭ نەسلىدىن بولغان بىر ئامېرىكا پرېزىدېنتى بىر ياقتىن ئىتالىيە پىزاسىنى يېگەچ، بىر ياقتىن ئەنگىلىيەنىڭ قەھرىمانلىق داستانى—ئەرەبلەرنىڭ تۈركلەرگە قارشى ئۇرۇشى ھەققىدە ئىشلەنگەن  «ئەرەبىستانلىق لورېنس» فىلىمىنى كۆرەلەيدۇ.

بۇ مەدەنىيەت جاھانگىرلىكى بويسۇندۇرۇلغان خەلقنى تېزلا ئاسسىمىلياتسىيە قىلدى دېگەنلىك ئەمەس. ئىمپېرىيە مەدەنىيىتى بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەردىن نۇرغۇن نەرسىلەرنى قوبۇل قىلغان بولسىمۇ، بۇنداق ئەبجەش مەدەنىيەت كۆپ سانلىق ئادەمگە يەنىلا يات ئىدى. مەدەنىيەتنى ئۆزگەرتىش جەريانى كۆپ ھاللاردا ئازابلىق ۋە زىيان-زەخمەتلىك بولغان. تونۇش ۋە مېھىرلىك بولغان يەرلىك ئەنئەنىدىن ۋاز كېچىش ئاسان ئەمەس، يېڭى مەدەنىيەتنى چۈشىنىش ۋە قوبۇل قىلىشمۇ قىيىن ھەم مۇشەققەتلىك. تېخىمۇ يامىنى، بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەر ئىمپېرىيە مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلىشتا مۇۋەپپەقىيەت قازانغان بولسىمۇ، ئىمپېرىيە سەر خىللىرىنىڭ ئۇلارنى «بىز»نىڭ بىر قىسمىمىز دەپ قوبۇل قىلىشىغا ئون يىللار، ھەتتا يۈز يىللار كەتكەن. بويسۇندۇرۇش بىلەن قوبۇل قىلىش ئارىسىدىكى ئەۋلادلار سىرتتا قالدۇرۇلغان. ئۇلار ئاللىقاچان قەدىناس يەرلىك مەدەنىيىتىدىن ئايرىلغان، ئەمما ئىمپېرىيە دۇنياسىغا تەڭ دەرىجىدە قېتىلىشىغا رۇخسەت قىلىنمىغان. بەلكى ئۇلار ئۆزلىرى قوبۇل قىلغان مەدەنىيەت تەرىپىدىن يەنىلا ياۋايىلار دەپ قارالغان.

نۇمانتىيەنىڭ يىقىلىشىدىن بىر ئەسىر كېيىن ياشىغان ياخشى نەسەبلىك بىر ئىبېرىيەلىكنى تەسەۋۋۇر قىلىڭ. ئۇ ئاتا-ئانىسى بىلەن ئۆزىنىڭ كېلت تىلىدا سۆزلىشىدۇ، ئەمما سودا-سېتىق ۋە ھۆكۈمەت ئىشلىرىنى بېجىرىش ئۈچۈن لاتىنچە ئۆگەنگەن، شۇنداقتىمۇ تەلەپپۇزىدىن چېنىپ قالىدۇ. ئۇ ئايالىنىڭ نەپىس، چىرايلىق زىننەت بۇيۇملىرىغا بولغان قىزىقىشىغا يول قويىدۇ، ئەمما ئايالىنىڭ زىبۇ زىننەتلەردىن زوقلىنىشتا يەرلىك كېلت ئاياللىرىغا ئوخشاپ قالغانلىقىدىن بىرئاز ئوڭايسىزلىنىدۇ، چۈنكى ئۇ ئايالىنىڭ رىم ۋالىيسىنىڭ ئايالى تاقايدىغان پاكىز، ئاددىي زىننەت بۇيۇملىرىنى تاقىشىنى خالايدۇ. ئۇ ئۆزى رىم كىيىملىرىنى كىيىدۇ ۋە رىم سودا قانۇنىنىڭ نازۇك نۇقتىلىرىنى ياخشى بىلگەنلىكىدىن، چارۋا سودىسىدىكى مۇۋەپپەقىيىتى ئارقىلىق رىم ئۇسلۇبىدا داچا ئۆي سالدۇرالىغان. ئەمما، ئۇ ۋېرگىلنىڭ «يېزا ئىگىلىك» ناملىق ئەسىرىنىڭ ئۈچىنچى قىسمىنى يادا دەپ بېرەلىسىمۇ، رىملىقلار ئۇنى يەنىلا يېرىم-ياتا ياۋايى كۆرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئۆزىنىڭ ھېچقاچان ھۆكۈمەت ۋەزىپىسىگە ياكى بۈيۈك تىياتىرخانىلاردىكى ياخشى ئورۇنلارغا ئېرىشەلمەيدىغانلىقىنى بىئاراملىق ئىچىدە چۈشىنىدۇ.

19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا، نۇرغۇن ئوقۇمۇشلۇق ھىندىستانلىقلارغا ئۇلارنىڭ ئەنگلىيەلىك خوجايىنلىرى ئوخشاش دەرسنى ئۆگەتكەن. مەشھۇر بىر ھېكايىدە، تىرىشچان بىر ھىندىستانلىق ئىنگلىز تىلىنىڭ نازۇك نۇقتىلىرىنى ئىگىلىگەن، غەرب ئۇسلۇبىدىكى ئۇسسۇلنى ئۆگەنگەن، ھەتتا پىچاق-ۋىلكا بىلەن تاماق يېيىشكە كۆنگەن. ئۇ يېڭى ئەدەپ-ئەخلاقلىرى بىلەن ئەنگلىيەگە بېرىپ، لوندون ئۇنىۋېرسىتېتىدا قانۇن ئۆگەنگەن ۋە لاياقەتلىك ئادۋوكات بولغان. بىراق، كاستۇم-بۇرۇلكا كىيىپ، گلاستۇك تاقىغان بۇ ياش ھوقۇقشۇناس، جەنۇبىي ئافرىقىدىكى ئەنگىلىيە مۇستەملىكىسىدە، «قارىۋايلار» مېڭىشى كېرەك بولغان ئۈچىنچى دەرىجىلىك ۋاگونغا چۈشمەي، بىرىنچى دەرىجىلىك ۋاگوندا مېڭىشتا چىڭ تۇرغانلىقى ئۈچۈن پويىزدىن ھەيدەپ چىقىرىلغان. ئۇنىڭ ئىسمى موھانداس كارامچاند گەندى ئىدى.

بەزى ئەھۋاللاردا، مەدەنىيلىشىش ۋە ئاسسىمىلياتسىيە جەريانى يېڭى كەلگۈچىلەر بىلەن كونا سەر خىللار ئارىسىدىكى توسالغۇلارنى ئاخىر يوقاتقان. بويسۇندۇرۇلغانلار ئەمدى ئىمپېرىيەنى يات ئىشغالىيەت سىستېمىسى دەپ قارىمىغان، ئىشغال قىلغۇچىلارمۇ ئۆز پۇقرالىرىنى ئۆزلىرىگە تەڭ دەپ قاراشقا باشلىغان. ھۆكۈمرانلار ۋە ھۆكۈمرانلىق قىلىنغۇچىلار «ئۇلار»نى «بىز» دەپ قاراشقا باشلىغان. ئەسىرلەر داۋاملاشقان ئىمپېرىيە ھۆكۈمرانلىقىدىن كېيىن، رىمنىڭ بارلىق پۇقرالىرىغا رىم گراژدانلىقى بېرىلگەن. رىملىق بولمىغانلارمۇ رىم قوشۇنلىرىنىڭ ئوفىتسېرلار قىسمىدىكى يۇقىرى ئورۇنلارغا ئۆستۈرۈلگەن ۋە دۆلەت مەجلىسىگە تەيىنلەنگەن. مىلادى 48-يىلى ئىمپېراتور كلاۋدىئۇس بىر قانچە گاللىيەلىك ئاقسۆڭەكنى دۆلەت مەجلىسىگە قوبۇل قىلغان. ئۇ سۆزىدە ئۇلارنىڭ «ئۆرپ-ئادەت، مەدەنىيەت ۋە نىكاھ مۇناسىۋەتلىرى ئارقىلىق رىملىقلار بىلەن بىرلەشكەنلىكى»نى تىلغا ئالغان. تەكەببۇر سېناتورلار (رىم دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى) بۇ سابىق دۈشمەنلەرنىڭ رىم سىياسىي سىستېمىسىنىڭ يادروسىغا كىرگۈزۈلۈشىگە قارشى چىققان. كلاۋدىئۇس ئۇلارغا ئاچچىق بىر ھەقىقەتنى ئەسلەتكەن: ئۇلارنىڭ كۆپىنچە سېناتور جەمەتلىرى ئەسلىدە رىمغا قارشى جەڭ قىلغان، كېيىن رىم گراژدانلىقىغا ئېرىشكەن ئىتالىيە قەبىلىلىرىدىن كەلگەن. ئىمپېراتورمۇ ئۇلارغا ئۆزىنىڭ جەمەتىنىڭمۇ ئەسلىدە سابىنلىقلاردىن ئىكەنلىكىنى ئەسلەتكەن.

مىلادى 2-ئەسىردە، رىم ئىمپېرىيەسى ئىبېرىيەدە تۇغۇلغان بىر قاتار ئىمپېراتورلار تەرىپىدىن ئىدارە قىلىندى. ئۇلارنىڭ قېنىدا يەرلىك ئىبېرىيە قېنى بار ئىدى. تراجان، ھادرىئان، ئانتونىنۇس پىئۇس ۋە ماركۇس ئاۋرېلىئۇسنىڭ ھۆكۈمرانلىقى دەۋرى ئىمپېرىيەنىڭ ئالتۇن دەۋرى دەپ قارىلىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، بارلىق ئېتنىك توسالغۇلار يوقالدى. ئىمپېراتور سېپتىمىئۇس سېۋېرۇس (193-211) لىۋىيەدىن كەلگەن پۇنىك ئائىلىسىنىڭ ئەۋلادى ئىدى. ئېلاگابالۇس (218-222) سۇرىيەلىك ئىدى. ئىمپېراتور فىلىپ (244-249) «ئەرەب فىلىپ» دەپ تونۇلغان. ئىمپېرىيەنىڭ يېڭى پۇقرالىرى رىم ئىمپېرىيە مەدەنىيىتىنى شۇنچىلىك قىزغىنلىق بىلەن قوبۇل قىلدىكى، ئىمپېرىيە يىمىرىلگەندىن كېيىنمۇ ئەسىرلەر، ھەتتا مىڭ يىللار داۋامىدا ئىمپېرىيەنىڭ تىلىدا سۆزلەشنى، لېۋانت ئۆلكىلىرىدىن قوبۇل قىلغان خرىستىيان خۇداسىغا ئىشىنىشنى ۋە ئىمپېرىيەنىڭ قانۇنلىرى بويىچە ياشاشنى داۋاملاشتۇردى.

ئەرەب ئىمپېرىيەسىدىمۇ ئوخشاش جەريان يۈز بەردى. مىلادى 7-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا قۇرۇلغاندا، ئەرەب ئىمپېرىيەسى ھۆكۈمران ئەرەب-مۇسۇلمان ئېلىتلىرى بىلەن بويسۇندۇرۇلغان مىسىرلىقلار، سۇرىيەلىكلەر، ئىرانلىقلار ۋە بەربەرلەر ئارىسىدىكى كەسكىن ئايرىملىققا ئاساسلانغان ئىدى. ئىمپېرىيە پۇقرالىرىنىڭ كۆپ قىسمى ئاستا-ئاستا ئىسلام دىنىنى، ئەرەب تىلىنى ۋە ئارىلاشما ئىمپېرىيە مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلدى. كونا ئەرەب ئاقسۆڭەكلىرى ئۆزلىرىنىڭ ئالاھىدە ئورنى ۋە كىملىكىنى يوقىتىشتىن ئەنسىرەپ، بۇ يېڭى كەلگۈندىلەرگە چوڭقۇر دۈشمەنلىك نەزىرى بىلەن قارىدى. نارازى بولغان يېڭى مۇسۇلمانلار ئىمپېرىيە ۋە ئىسلام دۇنياسىدا تەڭ ھوقۇق تەلەپ قىلدى. ئاخىرىدا ئۇلار ئۆز مەقسىتىگە يەتتى. مىسىرلىقلار، سۇرىيەلىكلەر ۋە مېسوپوتامىيەلىكلەر بارغانسېرى «ئەرەب» دەپ قارالدى. ئەرەبلەر – مەيلى ئەرەبىستاندىن كەلگەن «ھەقىقىي» ئەرەبلەر بولسۇن ياكى مىسىر ۋە سۇرىيەدىن چىققان يېڭى ئەرەبلەر بولسۇن – ئۆز نۆۋىتىدە بارغانسېرى ئەرەب بولمىغان مۇسۇلمانلار، بولۇپمۇ ئىرانلىقلار، تۈركلەر ۋە بەربەرلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا كىردى. ئەرەب ئىمپېرىيە تۈزۈمىنىڭ چوڭ مۇۋەپپەقىيىتى شۇكى، ئۇ ياراتقان ئىمپېرىيە مەدەنىيىتىنى نۇرغۇن ئەرەب بولمىغان خەلقلەر چىن كۆڭلىدىن قوبۇل قىلدى ۋە ئەسلى ئىمپېرىيە يىمىرىلىپ، ئەرەبلەر بىر ئېتنىك گۇرۇپپا سۈپىتىدە ھۆكۈمرانلىقىنى يوقاتقاندىن كېيىنمۇ، ئۇنى داۋاملىق ساقلاپ، تەرەققىي قىلدۇردى ۋە تارقاتتى.

خىتايدا ئىمپېرىيە تۈزۈمىنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى تېخىمۇ تولۇق بولدى. 2000 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە، دەسلەپتە ياۋايى دەپ قارالغان نۇرغۇن ئېتنىك ۋە مەدەنىيەت گۇرۇپپىلىرى خىتاي ئىمپېرىيە مەدەنىيىتىگە مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا سىڭىپ، خەن مىللىتىگە ئايلاندى (بۇ نام مىلادىدىن بۇرۇنقى 206-يىلدىن مىلادى 220-يىلغىچە خىتاينى ئىدارە قىلغان خەن ئىمپېرىيەسىدىن كەلگەن). خىتاي ئىمپېرىيەسىنىڭ ئەڭ چوڭ نەتىجىسى شۇكى، ئۇ ھازىرمۇ ياشاۋاتىدۇ، ئەمما تىبەت ۋە ئۇيغۇر ئېلىدەك چەت رايونلارنى قاتمىغاندا، ئۇنى ئىمپېرىيە دەپ قاراش تەس. خىتاي نوپۇسىنىڭ 90 پىرسەنتتىن ئارتۇقى ئۆزلىرى ۋە باشقىلار تەرىپىدىن خىتاي دەپ قارىلىدۇ.

يېقىنقى نەچچە ئون يىللىق مۇستەملىكىدىن قۇتۇلۇش جەريانىنىمۇ ئاشۇنداق چۈشەنسەك بولىدۇ. بۈگۈنكى دەۋردە ياۋروپالىقلار ئۈستۈن غەرب مەدەنىيىتىنى تارقىتىش باھانىسى بىلەن دۇنيانىڭ كۆپ قىسمىنى بويسۇندۇردى. ئۇلار شۇنچىلىك مۇۋەپپەقىيەت قازاندىكى، نەچچە مىليارد ئىنسان بۇ مەدەنىيەتنىڭ مۇھىم قىسىملىرىنى ئاستا-ئاستا قوبۇل قىلدى. ھىندىستانلىقلار، ئافرىقىلىقلار، ئەرەبلەر، خىتايلار ۋە ماۋرىلار[1] فرانسۇز، ئىنگلىز ۋە ئىسپان تىللىرىنى ئۆگەندى. ئۇلار كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش پرىنسىپىغا ئىشىنىشكە باشلىدى ھەمدە لىبېرالىزم، كاپىتالىزم، كوممۇنىزم، فېمىنىزم ۋە مىللەتچىلىك قاتارلىق غەرب ئىدىيەلىرىنى قوبۇل قىلدى.

ئىمپېرىيەنىڭ دەۋرىيلىكى

ياۋروپا ئىمپېرىيالىزمى	ئىسلام	رىم	سەھنە
ياۋروپالىقلار ياۋروپا ئىمپېرىيەلىرىنى قۇردى	ئەرەبلەر ئەرەب خەلىپىلىكى قۇردى	رىملىقلار رىم ئىپمېرىيەسىنى قۇردى	كىچىك (ئېتنىك) گۇرۇپ بۈيۈك ئىمپېرىيە قۇردى
غەرب مەدەنىيىتى	ئەرەب-ئىسلام مەدەنىيىتى	گرېك-رىم مەدەنىيىتى	ئىمپېرىيە مەدەنىيىتى شەكىللەندى
كىشىلەر ئىنگىلىز تىلى، فرانسوز تىلى، سوتسىيالىزم، مىللەتچىلىك ، كىشىلىك ھوقۇق ئىدىيەلىرى ۋە باشقا نەرسىلەرنى قوبۇل قىلدى.	كىشىلەر ئەرەب-ئىسلام مەدەنىيىتى ۋە باشقا نەرسىلەرنى  قوبۇل قىلدى.	كىشىلەر لاتىن، رىم قانۇنى، رىمنىڭ سىياسىي ئىدىيەسى ۋە باشقا نەرسىلەرنى قوبۇل قىلدى.	ئىمپرىيە مەدەنىيىتى كىشىلەر تەرىپىدىن قوبۇل قىلىندى.
ھىندىستانلىقلار، خىتايلار ۋە ئافرىقالىقلار غەربنىڭ مىللەتچىلىك، سوتسىيالىزم ۋە كىشىلىك ھوقۇق قىممەت قاراشلىرىغا ئاساسەن، ئۆزلىرىنىڭ ياۋروپالىقلار بىلەن تەڭ-باراۋەر بولۇشىنى تەلەپ قىلدى.	مىسىرلىقلار، ئىرانلىقلار ۋە بەربەرلەر ئىسلامنىڭ قىممەت قارىشىغا ئاساسەن، ئۆزلىرىنىڭ ئەرەبلەر بىلەن تەڭ-باراۋەر بولۇشىنى تەلەپ قىلدى.	ئىللىيرانس، گالۇس، پۇنىكس قاتارلىق يەرلىك خەلقلەر رىمنىڭ قىممەت قارىشىغا ئاساسەن، ئۆزلىرىنىڭ رىملىقلار بىلەن تەڭ-باراۋەر بولۇشىنى تەلەپ قىلدى.	كىشىلەر ئىمپېرىيەنىڭ قىممەت قارىشىغا ئاساسەن، تەڭ-باراۋەرلىك تەلەپ قىلدى.
ياۋروپالىقلار دۇنياغا خوجا بولۇش ئورنىنى يوقاتتى، ھەر مىللەت سەرخىللىرى بولسا غەربنىڭ قىممەت قارىشى ۋە ئىدىيەلىرىنى تارقىتىشقا تۆھپە قوشتى	ئەرەبلەر مۇسۇلمانلار دۇنياسىغا خوجا بولۇش ئورنىنى يوقاتتى، ئەمما مۇسۇلمان مىللەتلەردىن كۆپلىگەن سەر خىللار مەيدانغا كەلدى	رىملىقلار بىرلا مىللەت بولۇشقا خاتىمە بەردى، ئىمپېرىيەنىڭ ھوقۇقى كۆپ مىللەتلەردىن بولغان يېڭى سەر خىللارنىڭ قولىغا ئۆتتى	ئىمپېرىيەنىڭ قۇرغۇچىلىرى ھاكىمىيەت ئورنىنى يوقاتتى
ھىندىستانلىقلار، خىتايلار، ئافرىقالىقلار ئۆزلىرى قوبۇل قىلغان غەرب مەدەنىيىتىنى داۋاملىق تەرەققىي قىلدۇردى	مىسىرلىقلار، ئىرانلىقلار ۋە بەربەرلەر ئۆزلىرى قوبۇل قىلغان ئىسلام مەدەنىيىتىنى داۋاملىق تەرەققىي قىلدۇردى	ئىللىيرانس، گالۇس ۋە پۇنىكىسلار ئۆزلىرى قوبۇل قىلغان رىم مەدەنىيىتىنى داۋاملىق تەرەققىي قىلدۇردى	ئىمپېرىيە مەدەنىيىتى داۋاملىق گۈللىنىپ تەرەققىي قىلدى

20-ئەسىردە، غەرب قىممەت قاراشلىرىنى قوبۇل قىلغان يەرلىك گۇرۇپپىلار دەل مۇشۇ قىممەت قاراشلارغا ئاساسەن، ياۋروپالىق بويسۇندۇرغۇچىلار بىلەن باراۋەر ئىكەنلىكىنى جاكارلىدى. مۇستەملىكىگە قارشى نۇرغۇن كۈرەشلەر ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش، سوتسىيالىزم ۋە كىشىلىك ھوقۇق بايراقلىرى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلدى. بۇلارنىڭ ھەممىسى غەربنىڭ مىراسلىرى ئىدى. مىسىرلىقلار، ئىرانلىقلار ۋە تۈركلەر ئەسلىدىكى ئەرەب ئىستىلاچىلىرىدىن مىراس قالغان ئىمپېرىيە مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلىپ ماسلاشتۇرغاندەك، بۈگۈنكى ھىندىستانلىقلار، ئافرىقىلىقلار ۋە خىتايلارمۇ سابىق غەرب ھۆكۈمرانلىرىنىڭ ئىمپېرىيە مەدەنىيىتىنىڭ كۆپ قىسمىنى قوبۇل قىلدى ھەمدە ئۇنى ئۆزلىرىنىڭ ئېھتىياجى ۋە ئەنئەنىلىرىگە ماسلاشتۇرۇشقا تىرىشتى.

تارىختىكى ياخشىلار ۋە يامانلار

تارىخنى ياخشىلار ۋە يامانلارغا ئېنىق ئايرىش، شۇنداقلا بارلىق ئىمپېرىيەلەرنى يامانلار قاتارىغا كىرگۈزۈش كىشىنى جەلپ قىلىدۇ. چۈنكى كۆپىنچە ئىمپېرىيەلەر قىرغىنچىلىق ئۈستىگە قۇرۇلغان، ئاندىن زۇلۇم ۋە ئۇرۇش ئارقىلىق ھاكىمىيىتىنى ساقلىغان. بىراق، بۈگۈنكى مەدەنىيەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئىمپېرىيە مىراسلىرىغا ئاساسلانغان. ئەگەر ئىمپېرىيەلەر ماھىيەتتە يامان بولسا، بىز ئۈچۈن ئۇنىڭ ئەھمىيىتى نېمە؟

بەزى پىكىر ئېقىملىرى ۋە سىياسىي ھەرىكەتلەر بۈگۈنكى ئىنسان مەدەنىيىتىنى ئىمپېرىيە مىراسلىرىدىن تازىلاپ، ئۆزلىرى ئاتىۋالغان «ساپ، ھەقىقىي، بۇلغانمىغان مەدەنىيەت»نى ساقلاپ قېلىشقا ئۇرۇنماقچى بولىدۇ. بۇنداق ئىدىيە تولىمۇ ساددا؛ قاتتىقراق ئېيتقاندا، ئۇ ئەسەبىي مىللەتچىلىك ۋە جاھىل مەغرۇرلۇقنى پەردازلاپ كۆرسىتىشتۇر. سىز بەلكىم يازما تارىخنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە مەيدانغا كەلگەن سانسىزلىغان مەدەنىيەتلەرنىڭ بەزىلىرىنى ساپ، پاك ۋە باشقا جەمئىيەتلەر تەرىپىدىن بۇلغانمىغان دېيىشىڭىز مۇمكىن، ئەمما شۇ مەزگىلدىن كېيىنكى ھېچقانداق مەدەنىيەت، بولۇپمۇ ھازىرقى دۇنيادا مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان مەدەنىيەتلەر بۇنداق دەۋا قىلالمايدۇ. بارلىق مەدەنىيەتلەر ئازدۇر-كۆپتۇر ئىمپېرىيەلەر ۋە ئىمپېرىيە مەدەنىيەتلىرىنىڭ مىراسىدۇر. ئىلمىي ياكى سىياسىي ئوپىراتسىيەلەرنىڭ ھېچقايسىسى بىمارنى ئۆلتۈرمەي تۇرۇپ، ئىمپېرىيە مىراسلىرىنى كېسىپ تاشلىيالمايدۇ.

مەسىلەن، بۈگۈنكى مۇستەقىل ھىندىستان بىلەن ئەنگىلىيە ئوتتۇرىسىدىكى مۇھەببەت-نەپرەت مۇناسىۋىتىنى ئويلاپ بېقىڭ. ئەنگىلىيەنىڭ ھىندىستاننى بويسۇندۇرۇشى ۋە ئىشغال قىلىشى مىليونلىغان ھىندىستانلىقلارنىڭ ھاياتىغا زامىن بولدى ھەمدە يۈز مىليونلىغان كىشىلەرنىڭ داۋاملىق خورلىنىشى ۋە ئېكسپىلاتاتسىيە قىلىنىشىغا سەۋەب بولدى. شۇنداقتىمۇ، نۇرغۇن ھىندىستانلىقلار ئېتىقاد يېڭىلاش قىزغىنلىقى بىلەن ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ۋە كىشىلىك ھوقۇق قاتارلىق غەرب ئىدىيەلىرىنى قوبۇل قىلدى. ئەنگىلىيەلىكلەر يەرلىك ھىندىستانلىقلارغا ئەنگىلىيە پۇقرالىرى سۈپىتىدە تەڭ ھوقۇق ياكى مۇستەقىللىق بېرىشنى رەت قىلىپ، ئۆزلىرى جاكارلىغان قىممەت قاراشلىرىغا ئەمەل قىلمىغاندا، ھىندىستانلىقلارنىڭ كۆڭلى يېرىم بولدى.

شۇنداقتىمۇ، بۈگۈنكى ھىندىستان دۆلىتى ئەنگىلىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ پەرزەنتىدۇر. ئەنگىلىيەلىكلەر ھىندىستان خەلقىگە زىيانكەشلىك قىلىپ، ئۇلارنى ئۆلتۈرگەن، يارىلاندۇرغان بولسىمۇ، ئۆز نۆۋىتىدە ئۇرۇشقاق پادىشاھلىقلار، بەگلىكلەر ۋە قەبىلىلەرنى بىرلەشتۈرۈپ، ئورتاق مىللىي ئاڭ ۋە بىر پۈتۈن سىياسىي گەۋدە سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدىغان بىر دۆلەتنى ياراتتى. ئۇلار ھىندىستان سوت سىستېمىسىنىڭ ئاساسىنى سالدى، مەمۇرىي قۇرۇلمىسىنى بەرپا قىلدى ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن بىرلىككە كېلىشتە مۇھىم رول ئوينىغان تۆمۈر يول تورىنى قۇردى. مۇستەقىل ھىندىستان ئەنگىلىيە نۇسخىسىدىكى غەرب دېموكراتىيەسىنى ئۆزىنىڭ ھۆكۈمەت شەكلى سۈپىتىدە قوبۇل قىلدى. ئىنگلىز تىلى   ھىندى، تامىل ۋە مالايالام تىللىرىدا سۆزلىشىدىغان كىشىلەر بىر-بىرى بىلەن ئالاقە قىلالايدىغان ئورتاق تىل سۈپىتىدە خىزمەت قىلىپ كەلمەكتە. ھىندىستانلىقلار كالتەك توپ ئويۇنىغا ئامراق ۋە چاي ئىچىشكە ھېرىسمەن بولۇپ، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئەنگىلىيە مىراسلىرىدۇر. 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە چاي ئۆستۈرۈپ سېتىش ھىندىستاندا مەۋجۇت ئەمەس ئىدى، ئۇنى ئەنگىلىيە شەرقىي ھىندىستان شىركىتى كىرگۈزگەن. ھىندىستاندا چاي ئىچىش ئادىتىنى تارقاتقانلارمۇ ئەنگىلىيەلىك تەكەببۇر خوجايىنلار ئىدى.

28. بومبايدىكى چاتراۋات شىۋاجى پويىز ئىستانسىسى. 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرى ئەنگىلىيە گوتىك ئۇسلۇبىدا سېلىنغان بۇ پويىز ئىستانسىسى ۋىكتورىيە دەۋرىدىن تارتىپ بومبايدا ئىشلىتىلىپ كەلگەن. ھىندىستان مىللىي ھۆكۈمىتى شەھەرنىڭ ئىسمى ۋە پويىز ئىستانسىسىنىڭ نامىنى ئۆزگەرتكەن، ئەمما بۇ كۆركەم قۇرۇلۇشنى (گەرچە ئۇ مۇستەملىكىچىلەرنىڭ مىراسى بولسىمۇ) چېقىپ تۈزلىۋەتمىگەن.

بۈگۈنكى كۈندە قانچە ھىندىستانلىق دېموكراتىيە، ئىنگلىز تىلى، تۆمۈر يول تورى، قانۇن سىستېمىسى، كالتەك توپ ۋە چاي قاتارلىقلارنى ئىمپېرىيە مىراسلىرى دەپ، ئۇلاردىن ۋاز كېچىش ئۈچۈن بىر قېتىم ئاۋاز بېرىشنى خالايدۇ؟ ئەگەر ئۇلار شۇنداق قىلسا، بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئاۋاز بېرىشنى تەلەپ قىلىشنىڭ ئۆزىلا ئۇلارنىڭ سابىق ھۆكۈمرانلارغا بولغان قەرزىنى كۆرسەتمەمدۇ؟

تاج ماھال مەقبەرىسى. بۇ «ھەقىقىي» ھىندىستان مەدەنىيىتىنىڭ مىراسىمۇ ياكى ئىسلام ئىمپېرىيەسى قالدۇرغان يات مەدەنىيەت مىراسىمۇ؟

ھەتتا بىز رەھىمسىز ئىمپېرىيەنىڭ مىراسلىرىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچىپ، ئۇنىڭدىن بۇرۇنقى «ئەسلى» مەدەنىيەتلەرنى قايتا قۇرۇش ۋە قوغداش ئۈمىدىدە بولساقمۇ، بىز قوغداۋاتقان نەرسە ئېھتىمال تېخىمۇ قەدىمكى ۋە ئوخشاشلا رەھىمسىز بىر ئىمپېرىيەنىڭ مىراسىدىن باشقا نەرسە ئەمەس. ئەنگىلىيە مۇستەملىكىچىلىرى ھىندىستان مەدەنىيىتىنى ۋەيران قىلدى دېگۈچىلەر ئۆزلىرىمۇ بىلمەستىن موغۇل ئىمپېرىيەسى ۋە دېھلى سۇلتانلىقىنىڭ مىراسلىرىنى مۇقەددەسلەشتۈرىدۇ.كىمكى «ساپ ھىندىستان مەدەنىيىتى»نى ئۇ مۇسۇلمان ئىمپېرىيەلەرنىڭ يات تەسىرىدىن قۇتقۇزماقچى بولسا، گۇپتا ئىمپېرىيەسى، كۇشان ئىمپېرىيەسى ۋە ماۋرىيا ئىمپېرىيەسىنىڭ مىراسلىرىنى مۇقەددەسلەشتۈرگەن بولىدۇ. ئەگەر بىر ئەشەددىي ھىندى مىللەتچىسى ئەنگىلىيە مۇستەملىكىچىلىرى قالدۇرغان بومباي پويىز ئىستانسىسى قاتارلىق بارلىق قۇرۇلۇشلارنى چېقىۋەتمەكچى بولسا، مۇسۇلمان ئىستىلاچىلىرى قالدۇرغان تاج ماھال قاتارلىق قۇرۇلۇشلارنى قانداق قىلىشى كېرەك؟

مەدەنىي مىراس مەسىلىسىنى قانداق ھەل قىلىشنى ھەقىقەتەن ھېچكىم بىلمەيدۇ. قايسى يولنى تاللىساق، ئەڭ باشتا بۇ خىل زىددىيەتنىڭ مۇرەككەپلىكىنى ئېتىراپ قىلىش ۋە ئۆتمۈشنى ئاددىيلا ياخشى-يامان دەپ ئايرىشنىڭ ھېچقانداق نەتىجە بەرمەيدىغانلىقىنى قوبۇل قىلىشىمىز كېرەك. ئەگەر بىز يامانلارنىڭ يولىغا ئەگەشكەنلىكىمىزنى ئېتىراپ قىلىشقا رازى بولساق، بۇ باشقا گەپ.

يېڭى دۇنياۋى ئىمپېرىيە

مىلادىدىن بۇرۇنقى 200-يىللاردىن باشلاپ، كۆپىنچە ئىنسانلار ئىمپېرىيەلەر ئىچىدە ياشاپ كەلدى. كەلگۈسىدىمۇ كۆپچىلىك ئىنسانلار بىر ئىمپېرىيە ئىچىدە ياشىشى مۇمكىن. ئەمما بۇ قېتىم بۇ ئىمپېرىيە ھەقىقىي مەنىدىكى دۇنياۋى ئىمپېرىيە بولىدۇ. پۈتۈن دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش كۆز قارىشى يېقىنلاشماقتا.

21-ئەسىر كېلىشى بىلەن، مىللەتچىلىك تېز سۈرئەتتە ئاجىزلاشماقتا. تېخىمۇ كۆپ كىشىلەر سىياسىي ھوقۇقنىڭ قانۇنلۇق مەنبەسى مەلۇم بىر مىللەتنىڭ ئەزالىرى ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئىنسانىيەت دەپ قارايدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ۋە پۈتكۈل ئىنسان ئىرقىنىڭ مەنپەئەتىنى ھىمايە قىلىش سىياسەتنىڭ مەشئىلى بولۇشى كېرەك. ئۇ ھالدا، 200 گە يېقىن مۇستەقىل دۆلەتنىڭ بولۇشى پايدىلىق ئەمەس، بەلكى توسالغۇ بولۇپ قالىدۇ. شىۋېتسىيەلىكلەر، ھىندونېزىيەلىكلەر ۋە نىگېرىيەلىكلەر ئوخشاشلا كىشىلىك ھوقۇققا لايىق تۇرسا، بىرلا دۇنياۋى ھۆكۈمەت بۇلارنى قوغدىسا تېخىمۇ قولاي ئەمەسمۇ؟

قۇتۇپتىكى مۇزلارنىڭ ئېرىشى قاتارلىق كىلىمات مەسىلىلىرىنىڭ كېلىپ چىقىشى مۇستەقىل دۆلەتلەرنىڭ قانۇنىيلىقىنى يەنىمۇ ئاجىزلاشتۇرماقتا. ھېچقانداق بىر ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەت يەر شارىنىڭ ئىسسىپ كېتىشىنى ئۆزى يالغۇز ھەل قىلالمايدۇ. خىتاينىڭ ھۆكۈمرانلىق ھوقۇقى ئىنسانىيەتنىڭ مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن «ئەرشى ئەلادىن بېرىلگەن» بولسا، ئەرشى ئەلانىڭ مەسىلىسىنى، يەنى ئوزون قەۋىتىدىكى يوچۇق ۋە پارنىك گازلىرىنىڭ توپلىنىشى قاتارلىق مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئىنسانىيەت تەرىپىدىن بېرىلگەن. دۇنياۋى ئىمپېرىيەنىڭ رەڭگى يېشىل بولۇشى مۇمكىن.

2014-يىلىغىچە، دۇنيا سىياسىي جەھەتتىن تېخىمۇ پارچىلانغان ھالەتتە بولسىمۇ، دۆلەتلەر تېز سۈرئەتتە مۇستەقىللىقىنى يوقاتماقتا. ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى مۇستەقىل ئىقتىسادىي سىياسەت يۈرگۈزەلمەيدۇ، خالىغانچە ئۇرۇش ئېلان قىلىپ جەڭ قىلالمايدۇ، ھەتتا ئۆز ئىچكى ئىشلىرىنىمۇ ئۆزى خالىغانچە باشقۇرالمايدۇ. دۆلەتلەر بارغانسېرى دۇنياۋى بازارلارنىڭ سۈيىقەستلىرىگە، خەلقئارالىق شىركەتلەر ۋە ھۆكۈمەتسىز تەشكىلاتلارنىڭ ئارىلىشىشىغا، ھەمدە دۇنياۋى جامائەت پىكرى ۋە خەلقئارالىق سوت سىستېمىسىنىڭ نازارىتىگە ئۇچرىماقتا. دۆلەتلەر مالىيە، مۇھىت مۇھاپىزىتى ۋە ئەدلىيە جەھەتتىكى دۇنياۋى ئۆلچەملەرگە بويسۇنۇشقا مەجبۇر.

كاپىتال، ئەمگەك كۈچى ۋە ئۇچۇرلارنىڭ كۈچلۈك ئېقىملىرى دۆلەتلەرنىڭ چېگرالىرى ۋە پىكىرلىرىگە پەرۋا قىلماستىن دۇنيانى شەكىللەندۈرمەكتە ۋە ئۆزگەرتمەكتە.

كۆز ئالدىمىزدا شەكىللىنىۋاتقان دۇنياۋى ئىمپېرىيە مەلۇم بىر دۆلەت ياكى مىللەت تەرىپىدىن ئىدارە قىلىنمايدۇ؛ بەلكى كېيىنكى رىم ئىمپېرىيەسىگە ئوخشاش، كۆپ مىللەتلىك سەر خىللار تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدۇ ھەمدە ئورتاق مەدەنىيەت ۋە ئورتاق مەنپەئەتلەر بىلەن بىرلەشتۈرۈلىدۇ. پۈتۈن دۇنيادا تېخىمۇ كۆپ كارخانىچىلار، ئىنژېنېرلار، مۇتەخەسسىسلەر، ئالىملار، ئادۋوكاتلار ۋە باشقۇرغۇچىلار بۇ ئىمپېرىيەگە قوشۇلۇشقا چاقىرىلماقتا. ئۇلار ئىمپېرىيەنىڭ چاقىرىقىغا جاۋاب بېرىشنى ياكى ئۆز دۆلىتى ۋە خەلقىگە سادىق قېلىشنى ئويلىشىشى كېرەك. بارغانسېرى تېخىمۇ كۆپ كىشىلەر ئىمپېرىيەنى تاللىماقتا.

---

[1] ماۋرىلار— يېڭى زىلاندىيەنىڭ يەرلىك قەبىلىسى.

ئىمپېرىيە غايىلىرى

 قەدىمكى رىملىقلار مەغلۇپ بولۇشقا كۆنۈپ كەتكەنىدى. تارىختىكى كۆپلىگەن بۈيۈك ئىمپېرىيەلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىرىغا ئوخشاش، ئۇلار جەڭدە تەكرار مەغلۇپ بولسىمۇ، يەنىلا ئۇرۇشتا غەلىبە قىلالايتتى. زەربىگە بەرداشلىق بېرەلمەيدىغان ۋە پۇت تىرەپ تۇرالمايدىغان ئىمپېرىيە ھەقىقىي ئىمپېرىيە ئەمەس. شۇنداقتىمۇ، مىلادىدىن بۇرۇنقى 2-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا شىمالىي ئىبېرىيەدىن كەلگەن خەۋەرنى ھەتتا رىملىقلارمۇ قوبۇل قىلىشتا قىينالدى. يېرىم ئارالنىڭ يەرلىك ئاھالىسى بولغان كېلتلار ياشايدىغان نۇمانتىيە دەپ ئاتىلىدىغان كىچىك بىر تاغ شەھىرى رىمنىڭ بويۇنتۇرۇقىنى چۆرۈۋېتىشكە جۈرئەت قىلغانىدى. بۇ چاغدا رىم پۈتۈن ئوتتۇرا دېڭىز رايونىنىڭ خوجايىنى بولۇپ، ماكېدونىيە ۋە سەلجۇق ئىمپېرىيەلىرىنى يەڭگەن، گرېتسىيەنىڭ مەغرۇر شەھەر دۆلەتلىرىنى بويسۇندۇرغان ۋە كارتاگېننى كۈكۈم-تالقان قىلغانىدى. نۇمانتىيەلىكلەرنىڭ ئەركىنلىككە بولغان كۈچلۈك مۇھەببىتى ۋە قولايسىز يەر شەكلىدىن باشقا ھېچنېمىسى يوق ئىدى. شۇنداق تۇرۇقلۇق، ئۇلار رىم قوشۇنىنى ئارقا-ئارقىدىن تەسلىم بولۇشقا ياكى شەرمەندىلەرچە چېكىنىشكە مەجبۇر قىلدى.

 ئاخىرى، مىلادىدىن بۇرۇنقى 134-يىلى رىمنىڭ سەۋر-تاقىتى تۈگىدى. رىم مەجلىسى  رىمنىڭ ئەڭ داڭلىق گېنېرالى ۋە كارتاگېننى يەر بىلەن يەكسان قىلغان سىپىيو ئەمىلىئانۇسنى نۇمانتىيەلىكلەرنى بىر تەرەپ قىلىشقا ئەۋەتىشنى قارار قىلدى. ئۇنىڭغا 30 مىڭدىن ئارتۇق ئەسكەردىن تەركىب تاپقان زور قوشۇن بېرىلدى. نۇمانتىيەلىكلەرنىڭ جەڭگىۋارلىق روھى ۋە ھەربىي ماھارىتىنى ھۆرمەتلەيدىغان سىپىيو، ئەسكەرلىرىنى كېرەكسىز جەڭلەردە ئىسراپ قىلىشنى خالىمىدى. ئۇنىڭ ئورنىغا، ئۇ نۇمانتىيەنى مۇداپىئە لىنىيەسى بىلەن قورشاپ، شەھەرنىڭ تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان ئالاقىسىنى ئۈزۈۋەتتى. ئاچارچىلىق ئۇنىڭ ئۈچۈن خىزمەت قىلدى. بىر يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن كېيىن، ئوزۇق-تۈلۈك تۈگىدى. نۇمانتىيەلىكلەر ھەممە ئۈمىدنىڭ يوقالغانلىقىنى ھېس قىلغاندا، شەھەرنى كۆيدۈرۈۋەتتى؛ رىم خاتىرىلىرىگە كۆرە، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى رىم قۇلى بولۇپ قالماسلىق ئۈچۈن ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالدى.

 نۇمانتىيە كېيىنچە ئىسپانىيەنىڭ مۇستەقىللىقى ۋە جاسارىتىنىڭ سىمۋولىغا ئايلاندى. دون كىخوتنىڭ ئاپتورى مىگېل دې سېرۋانتېس شەھەرنىڭ ۋەيران بولۇشى بىلەن ئاخىرلىشىدىغان، ئەمما ئىسپانىيەنىڭ كەلگۈسىدىكى ئۇلۇغلۇقىنىڭ غايىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «نۇمانتىيە مۇھاسىرىسى» دېگەن تراگېدىيەنى يازدى. شائىرلار ئۇنىڭ جەسۇر قوغدىغۇچىلىرىغا مەدھىيە ئوقۇدى ۋە رەسسامار مۇھاسىرىنىڭ ھەيۋەتلىك كۆرۈنۈشلىرىنى رەسىم تاختىسىغا مۇجەسسەملەشتۈردى. 1882-يىلى، ئۇنىڭ خارابىلىرى دۆلەتلىك ئابىدە دەپ ئېلان قىلىندى ۋە ئىسپان ۋەتەنپەرۋەرلىرىنىڭ زىيارەتگاھىغا ئايلاندى. 1950-1960-يىللاردا، ئىسپانىيەدىكى ئەڭ قارشى ئېلىنىدىغان ھەجۋى رەسىم كىتابلىرىدا «خاسىيەتلىك ئادەم»، «ئۆمۈچۈك پالۋان» لار ئەمەس، رىم زۇلۇمىغا قارشى كۈرەش قىلغان قەدىمكى ئىبېرىيەلىك قەھرىمان ئېل خاباتونىڭ سەرگۈزەشتلىرى بايان قىلىناتتى. قەدىمكى نۇمانتىيەلىكلەر بۈگۈنگىچە ئىسپانىيەنىڭ قەھرىمانلىق ۋە ۋەتەنپەرۋەرلىكنىڭ ئۈلگىسى بولۇپ، دۆلەتنىڭ ياشلىرىغا ئۈلگە قىلىپ كۆرسىتىلمەكتە.

 ئەمما ئىسپان ۋەتەنپەرۋەرلىرى نۇمانتىيەلىكلەرنى ئىسپان تىلىدا—سىپىيونىڭ لاتىن تىلىدىن كەلگەن بىر خىل شېئىرىي تىلدا مەدھىيىلەيدۇ. نۇمانتىيەلىكلەر ھازىر ئۆلۈپ يوقالغان كېلت تىلىدا سۆزلىشەتتى. سېرۋانتېس «نۇمانتىيە مۇھاسىرىسى»نى لاتىن يېزىقىدا يازغان بولۇپ، بۇ دراما گرېك-رىم سەنئىتىدىن ئۆرنەك ئالغان. نۇمانتىيەدە تىياتىرخانىلار يوق ئىدى. نۇمانتىيە قەھرىمانلىقىغا ھەيران قالغان ئىسپان ۋەتەنپەرۋەرلىرى ئۆز نۆۋىتىدە رىم كاتولىك چېركاۋىنىڭ سادىق مۇخلىسلىرى بولۇپ – بىرىنچى سۆزگە دىققەت قىلىڭ – بۇ چېركاۋنىڭ باش روھانىيسى (رىم پاپىسى) ھېلىھەم رىمدا ئولتۇرىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ تەڭرىسى لاتىنچە دۇئا ئوقۇلۇشىنى ياخشى كۆرىدۇ. ئوخشاشلا، بۈگۈنكى ئىسپان قانۇنى رىم قانۇنىدىن كەلگەن؛ ئىسپانلارنىڭ سىياسىتىمۇ رىم سىياسىتى ئاساسىغا قۇرۇلغان؛ ئىسپانلارنىڭ تاماقلىرى ۋە مېمارچىلىقى ئىبېرىيە كېلتلىرىنىڭكىگە قارىغاندا رىم مىراسلىرىغا كۆپرەك قەرزدار. نۇمانتىيەدىن خارابىلەردىن باشقا ھېچنېمە قالمىغان. ھەتتا ئۇنىڭ ھېكايىسىمۇ بىزگە پەقەت رىم تارىخچىلىرىنىڭ يازمىلىرى ئارقىلىقلا يېتىپ كەلگەن. ئۇ ئەركىنلىكنى سۆيىدىغان ياۋايىلارنىڭ ھېكايىلىرىدىن ھۇزۇرلىنىدىغان رىم ئاممىسىنىڭ زوقىغا ماسلاشتۇرۇلغان. رىمنىڭ نۇمانتىيە ئۈستىدىن قىلغان غەلىبىسى شۇنچىلىك تولۇق بولدىكى، غالىبلار مەغلۇپلارنىڭ خاتىرىسىنىمۇ ئۆزلەشتۈرۈۋالدى.

 بۇ بىز ياقتۇرىدىغان ھېكايىلەر ئەمەس. بىز ئاجىزلارنىڭ يېڭىشىنى ياقتۇرىمىز. ئەمما تارىختا ئادالەت يوق. ئۆتمۈشتىكى كۆپىنچە مەدەنىيەتلەر ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ، رەھىمسىز ئىمپېرىيەلەرنىڭ قوشۇنلىرىنىڭ ئولجىسىغا ئايلانغان بولۇپ، بۇ قوشۇنلار ئۇلارنى ئۇنتۇلۇشقا مەھكۇم قىلغان. ئىمپېرىيەلەرمۇ ئاخىرى يىقىلىدۇ، ئەمما ئۇلار باي ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك مىراسلارنى قالدۇرۇشقا مايىل. 21- ئەسىردىكى ئىنسانلارنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك مەلۇم بىر ئىمپېرىيەنىڭ ئەۋلادلىرىدۇر.

ئىمپېرىيە دېگەن نېمە؟

ئىمپېرىيە ئىككى مۇھىم ئالاھىدىلىككە ئىگە سىياسىي تۈزۈم. بىرىنچىدىن، بۇ نامغا لايىق بولۇش ئۈچۈن، سىز خېلى كۆپ ساندىكى ئوخشىمىغان خەلقلەرنى باشقۇرۇشىڭىز كېرەك، ئۇلارنىڭ ھەر بىرىنىڭ ئۆزىگە خاس مەدەنىي كىملىكى ۋە ئايرىم زېمىنى بولىدۇ. ئۇلار قانچە خەلق بولۇشى كېرەك؟ ئىككى ياكى ئۈچ يېتەرلىك ئەمەس، يىگىرمە ياكى ئوتتۇز كۇپايە. ئىمپېرىيە چېكى مۇشۇ ئىككىسىنىڭ ئارىسىدا بولىدۇ.

ئىككىنچىدىن، ئىمپېرىيەلەر مۇقىم بولمىغان چېگرالار ۋە زېمىنغا بولغان چەكسىز ئىشتىھا بىلەن پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسى ياكى كىملىكىنى ئۆزگەرتمەستىن تېخىمۇ كۆپ مىللەت ۋە زېمىنلارنى يۇتۇۋېلىپ ھەزىم قىلالايدۇ. بۈگۈنكى ئەنگىلىيە دۆلىتىنىڭ ئېنىق چېگرالىرى بار بولۇپ، دۆلەتنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسى ۋە كىملىكىنى ئۆزگەرتمەي تۇرۇپ بۇ چېگرالاردىن ھالقىپ كېتەلمەيدۇ. بىر ئەسىر ئىلگىرى يەر شارىدىكى ھەرقانداق جاي ئەنگىلىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ قالالايتتى.

مەدەنىيەت جەھەتتىكى خىلمۇ-خىللىق ۋە زېمىن جەھەتتىن مۇقىم بولماسلىق ئىمپېرىيەلەرگە ئۇلارنىڭ ئۆزگىچە خاراكتېرىنىلا ئەمەس، بەلكى تارىختىكى مەركىزىي رولىنىمۇ بەرگەن. بۇ ئىككى ئالاھىدىلىك تۈپەيلىدىن، ئىمپېرىيەلەر ئوخشىمىغان ئېتنىك گۇرۇپپىلار ۋە ئېكولوگىيەلىك رايونلارنى بىر سىياسىي قانات ئاستىغا بىرلەشتۈرەلىگەن، شۇ ئارقىلىق ئىنسانىيەت ۋە يەر شارىنىڭ بارغانسېرى چوڭ قىسىملىرىنى بىرلەشتۈرگەن.

شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، ئىمپېرىيە ئۆزىنىڭ كېلىپ چىقىشى، ھۆكۈمەت شەكلى، يەر كۆلىمى ياكى نوپۇس سانى بىلەن ئەمەس، مەدەنىيەت جەھەتتىكى خىلمۇ-خىللىقى ۋە مۇقىم بولمىغان چېگرالىرى بىلەنلا پەرقلىنىدۇ، ئىمپېرىيەنىڭ چوقۇم ھەربىي ئىستىلادىن كېلىپ چىقىشى شەرت ئەمەس. ئافىنا ئىمپېرىيەسى ئىختىيارىي ئىتتىپاق سۈپىتىدە باشلانغان، ھابسبۇرگ ئىمپېرىيەسى بولسا قۇدىلىشىش، يەنى بىر قاتار ئىستراتېگىيەلىك نىكاھ ئىتتىپاقلىرى ئارقىلىق قۇرۇلغان. ئىمپېرىيەنى چوقۇم مۇستەبىت ئىمپېراتور باشقۇرۇشى كېرەك ئەمەس. تارىختىكى ئەڭ چوڭ ئىمپېرىيە بولغان ئەنگىلىيە ئىمپېرىيەسى دېموكراتىك ئۇسۇلدا باشقۇرۇلغان. باشقا دېموكراتىك (ياكى ھېچ بولمىغاندا جۇمھۇرىيەتچى) ئىمپېرىيەلەر بۈگۈنكى گوللاندىيە، فرانسىيە، بېلگىيە ۋە ئامېرىكا ئىمپېرىيەلىرىنى، شۇنداقلا قەدىمكى نوۋگورود، رىم، كارتاگېن ۋە ئافىنا ئىمپېرىيەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

كۆلەممۇ ئانچە مۇھىم ئەمەس. ئىمپېرىيەلەر كىچىك بولسىمۇ بولىدۇ. ئافىنا ئىمپېرىيەسى ئەڭ گۈللەنگەن دەۋرىدىمۇ بۈگۈنكى گرېتسىيەدىن كۆلىمى ۋە نوپۇسى جەھەتتە كىچىك ئىدى. ئازتېك ئىمپېرىيەسى بۈگۈنكى مېكسىكىدىن كىچىك بولسىمۇ، ئۇلار ئىمپېرىيە ئىدى. ئەمما بۈگۈنكى گرېتسىيە ۋە مېكسىكا ئىمپېرىيە ئەمەس، چۈنكى ئالدىنقىسى تەدرىجىي ھالدا ئونلىغان، ھەتتا يۈزلىگەن سىياسىي گەۋدىلەرنى بويسۇندۇرغان بولسا، كېيىنكىسى ئۇنداق قىلمىغان. ئافىنا ئىلگىرى يۈزدىن ئارتۇق مۇستەقىل شەھەر دۆلەتلىرىنى باشقۇرغان بولسا، ئازتېك ئىمپېرىيەسى (ئەگەر باج-سېلىق خاتىرىلىرىگە ئىشەنسەك) بىر-بىرىدىن پەرقلىق 371 قەبىلە ۋە خەلقلەرنى ئىدارە قىلغان.

بۇنداق خىلمۇ خىل ئىنسانلارنى ئوتتۇراھال زامانىۋى دۆلەتنىڭ زېمىنىغا قانداق پاتقۇزغىلى بولىدۇ؟ بۇ مۇمكىن ئىدى، چۈنكى بۇرۇن دۇنيادا كۆپ ساندا ھەر تۈرلۈك خەلق ياشىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەر بىرىنىڭ نوپۇسى بۈگۈنكى خەلقلەرنىڭكىدىن ئاز ۋە ئىگىلىگەن زېمىنى كىچىك ئىدى. بۈگۈن ئىككىلا خەلقنىڭ ئارزۇلىرىنى قاندۇرۇشقا تىرىشىۋاتقان ئوتتۇرا دېڭىز بىلەن ئىئوردان دەرياسى ئارىسىدىكى زېمىن، تەۋرات دەۋرىدە ئونلىغان دۆلەت، قەبىلە، كىچىك پادىشاھلىق ۋە شەھەر دۆلەتلەرنى ئاسانلا سىغدۇرغانىدى.

ئىمپېرىيەلەر خىلمۇ خىل ئىنسانلارنىڭ بىراقلا ئازىيىشىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىدىن بىرى ئىدى. ئىمپېرىيە تۈزلىگۈچى نۇرغۇن خەلقلەرنىڭ (مەسىلەن نۇمانتىيەلىكلەرنىڭ) ئۆزگىچە ئالاھىدىلىكلىرىنى تەدرىجىي يوق قىلىپ، ئۇلاردىن يېڭى ۋە تېخىمۇ چوڭ گۇرۇپپىلارنى شەكىللەندۈردى.

رەزىل ئىمپېرىيەلەر؟

بىزنىڭ دەۋرىمىزدە، «ئىمپېرىيالىست» سىياسىي سۆزلۈكلەر قامۇسىدا «فاشىست»تىن قالسىلا ئەڭ ئېغىر ھاقارەتلىك سۆز ھېسابلىنىدۇ. ھازىرقى زامان ئىمپېرىيەلەرگە بولغان تەنقىد ئادەتتە ئىككى شەكىلدە بولىدۇ:

1. ئىمپېرىيەلەر كارغا كەلمەيدۇ. ئۇزۇن مۇددەتتىن قارىغاندا، كۆپ ساندىكى بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەرنى ئۈنۈملۈك باشقۇرۇش مۇمكىن ئەمەس.

2. ھەتتا بۇنى قىلغىلى بولسىمۇ، قىلماسلىق كېرەك، چۈنكى ئىمپېرىيەلەر ۋەيرانچىلىق ۋە ئېكسپلاتاتسىيەنىڭ رەزىل ماشىنىلىرىدۇر. ھەر بىر خەلقنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بار ۋە ئۇلار ھەرگىزمۇ باشقىلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا بويسۇنماسلىقى كېرەك.

تارىخىي نۇقتىئىنەزەردىن قارىغاندا، بىرىنچى قاراش ئوچۇق-ئاشكارا بىمەنىلىك، ئىككىنچى قاراشتا بولسا ئېغىر مەسىلە بار.

ھەقىقەت شۇكى، ئىمپېرىيە ئاخىرقى 2500 يىل ئىچىدە دۇنيادىكى ئەڭ ئومۇملاشقان ھاكىمىيەت شەكلى بولۇپ كەلگەن. بۇ ئىككى يېرىم مىڭ يىل جەريانىدا كۆپىنچە ئىنسانلار ئىمپېرىيەلەر ئىچىدە ياشىغان. ئىمپېرىيە يەنە ناھايىتى مۇقىم ھۆكۈمەت شەكلىدۇر. كۆپىنچە ئىمپېرىيەلەر ئىسيانلارنى باستۇرۇش ئۇسۇلىنى ھەيران قالارلىق دەرىجىدە ئاسان تاپقان. ئومۇمەن ئېيتقاندا، ئۇلار پەقەت تاشقى تاجاۋۇز ياكى ھۆكۈمران تەبىقە ئارىسىدىكى بۆلۈنۈش سەۋەبىدىنلا ئاغدۇرۇلغان. ئەكسىچە، بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەرنىڭ ئۆزلىرىنى ئىمپېرىيە ھۆكۈمرانلىرىدىن ئازاد قىلىش تارىخى ئانچە ياخشى ئەمەس. كۆپىنچىسى نەچچە ئەسىر بويسۇندۇرۇلغان ھالەتتە قالغان. ئۇلار ئاساسەن غالىب ئىمپېرىيە تەرىپىدىن ئاسسىمىلاتسىيە قىلىنغان بولۇپ، ئۆزگىچە مەدەنىيەتلىرى يوقاپ كەتكەن.

مەسىلەن، مىلادىيە 476-يىلى غەربىي رىم ئىمپېرىيەسى گېرمان قەبىلىلىرىنىڭ تاجاۋۇزى بىلەن ئاغدۇرۇلغاندا، نۇمانتىيەلىكلەر، ئارۋېرنىلەر، خېلۋېتلار، سامنىتلار، لۇسىتانلار، ئۇمبرىيانلار، ئېترۇسكلار، شۇنداقلا رىملىقلار نەچچە ئەسىر ئىلگىرى بويسۇندۇرغان ۋە ئۇنتۇلغان باشقا خەلقلەر گويا چوڭ بېلىقنىڭ قارنىدا قالغان يۇنۇس پەيغەمبەردەك، بۈيۈك ئىمپېرىيەنىڭ پارچىلانغان جەسىتىدىن چىقمىدى. ئۇلاردىن ھېچقايسىسى قالمىدى. ئۆزلىرىنى شۇ مىللەتلەرنىڭ ئەزالىرى دەپ تونۇغان، ئۇلارنىڭ تىللىرىدا سۆزلىگەن، ئىلاھلىرىغا چوقۇنغان ۋە ئەپسانە-رىۋايەتلىرىنى سۆزلەپ كەلگەن كىشىلەرنىڭ بىئولوگىيەلىك ئەۋلادلىرى ئەمدى رىملىقلاردەك ئويلايدىغان، سۆزلەيدىغان ۋە ئىبادەت قىلىدىغان بولۇپ قالغانىدى.

كۆپىنچە ئەھۋالدا، بىر ئىمپېرىيەنىڭ ۋەيران بولۇشى بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەر ئۈچۈن مۇستەقىللىق دېگەنلىك ئەمەس ئىدى. ئەكسىچە، يېڭى بىر ئىمپېرىيە كونا ئىمپېرىيە يىقىلغاندا ياكى چېكىنگەندە پەيدا بولغان بوشلۇققا كىرىۋالاتتى. بۇ ئەھۋال ئوتتۇرا شەرقتە ئەڭ ئېنىق بولغان. بۇ رايوننىڭ ھازىرقى سىياسىي ۋەزىيىتى، يەنى مۇقىم چېگرالارغا ئىگە كۆپلىگەن مۇستەقىل سىياسىي گەۋدىلەر ئارىسىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى  ئاخىرقى بىر نەچچە مىڭ يىلدا مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر ئەھۋالدۇر. ئوتتۇرا شەرقنىڭ بۇنداق ۋەزىيەتنى باشتىن كەچۈرگەن ئاخىرقى ۋاقتى مىلادىدىن بۇرۇنقى سەككىزىنچى ئەسىر، يەنى تەخمىنەن 3000 يىل ئىلگىرى ئىدى! مىلادىدىن بۇرۇنقى 8-ئەسىردىكى يېڭى ئاسسۇرىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ گۈللىنىشىدىن تارتىپ 20-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىكى ئەنگىلىيە ۋە فرانسىيە ئىمپېرىيەلىرىنىڭ يىمىرىلىشىغىچە، ئوتتۇرا شەرق خۇددى كۈچ ئۇلاپ يۈگۈرۈش مۇسابىقىسىدىكى تاياقچىغا ئوخشاش، بىر ئىمپېرىيەنىڭ قولىدىن يەنە بىر ئىمپېرىيەنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كەلدى. ئەنگىلىيە بىلەن فرانسىيە ئاخىرى بۇ تاياقچىنى قولدىن بېرىپ قويغاندا، ئاسسۇرىيەلىكلەر بويسۇندۇرغان ئارامىلار، ئاممونىتلار، فېنىكىيەلىكلەر، فىلىستىنلىكلەر، موئابىتلار، ئېدومىتلار ۋە باشقا خەلقلەر ئاللىقاچان يوقاپ كەتكەنىدى.

دەرۋەقە، بۈگۈنكى يەھۇدىيلار، ئەرمەنلەر ۋە گرۇزىنلار مەلۇم دەرىجىدە ھەقلىق ھالدا ئۆزلىرىنىڭ قەدىمكى ئوتتۇرا شەرق خەلقلىرىنىڭ ئەۋلادلىرى ئىكەنلىكىنى دەۋا قىلىدۇ. بۇلار پەقەت تارىخىي قانۇنىيەتنى ئىسپاتلايدىغان ئالاھىدە ئەھۋاللار، ھەتتا بۇ دەۋالارمۇ مەلۇم دەرىجىدە ئاشۇرۇۋېتىلگەن. مەسىلەن، بۈگۈنكى يەھۇدىيلارنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئادەتلىرىنىڭ قەدىمكى يەھۇدىي پادىشاھلىقىنىڭ ئەنئەنىلىرىگە قارىغاندا، ئاخىرقى ئىككى مىڭ يىلدا ياشىغان ئىمپېرىيەلەردىن كۆپرەك مىراس ئالغانلىقى ئېنىق. ئەگەر پادىشاھ داۋۇد ھازىرقى ئېرۇسالىمدىكى قاتتىق دىندار يەھۇدىيلارنىڭ ئىبادەتخانىسىغا كىرىپ قالسا، شەرقىي ياۋروپا كىيىملىرىنى كىيگەن، گېرمان تىلىنىڭ بىر شىۋىسىدە (يىددىش تىلىدا) سۆزلىشىدىغان ۋە بابىل تېكىستىنىڭ (تەلمۇدنىڭ) مەنىسى ھەققىدە تۈگىمەس مۇنازىرە قىلىدىغان كىشىلەرنى كۆرۈپ پۈتۈنلەي گاڭگىراپ قالاتتى. قەدىمكى يەھۇدىيلاردا ئىبادەتخانىلار، تەلمۇد كىتابلىرى، ھەتتا تەۋراتنىڭ يۆگەلمە قەغەز يازمىلىرىمۇ يوق ئىدى.

ئىمپېرىيەنى قۇرۇش ۋە قوغداش ئادەتتە چوڭ كۆلەملىك قەتلىئام يۈرگۈزۈشنى، قالغانلىرىنى بولسا رەھىمسىزلەرچە باستۇرۇشنى تەلەپ قىلاتتى. ئىمپېرىيەنىڭ ئۆلچەملىك قوراللىرى ئۇرۇش، قۇللۇق، سۈرگۈن ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. مىلادىيە 83-يىلى رىملىقلار شوتلاندىيەگە تاجاۋۇز قىلغاندا، يەرلىك كالېدونىيە قەبىلىلىرىنىڭ قاتتىق قارشىلىقىغا ئۇچرىدى. رىملىقلار بۇ دۆلەتنى ۋەيران قىلىش بىلەن ئىنكاس قايتۇردى. رىملىقلارنىڭ تىنچلىق تەكلىپىگە جاۋابەن، قەبىلە باشلىقى كالگاكۇس رىملىقلارنى «دۇنيانىڭ بۇلاڭچىلىرى» دەپ ئاتاپ: «ئۇلار بۇلاڭچىلىق، قىرغىنچىلىق ۋە ئوغرىلىققا ئىمپېرىيە دېگەن يالغان نامنى بېرىدۇ؛ ئۇلار چۆل-باياۋان يارىتىپ، ئۇنى تىنچلىق دەپ ئاتايدۇ» دېگەن.

 بىراق بۇ ئىمپېرىيەلەر تارىختا ھېچقانداق قىممەتلىك نەرسە قالدۇرمىغان دېگەنلىك ئەمەس. بارلىق ئىمپېرىيەلەرنى قارىلاش ۋە ئۇلارنىڭ مىراسلىرىنى رەت قىلىش ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ كۆپ قىسمىنى رەت قىلغانلىق بولىدۇ. ئىمپېرىيە كاتىۋاشلىرى ئىستىلادىن ئالغان پايدىسىنى پەقەت قوشۇن ۋە قەلئەلەرگىلا ئەمەس، يەنە پەلسەپە، سەنئەت، ئادالەت ۋە خەير-ساخاۋەتكىمۇ مەبلەغ سېلىشقا ئىشلەتكەن. ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىي نەتىجىلىرىنىڭ كۆپ قىسمى بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەرنى ئېكسپلاتاتسىيە قىلىشتىن كەلگەن. رىم ئىمپېرىيالىزمى ئېلىپ كەلگەن پايدا-مەنپەئەت ۋە گۈللىنىش سىسېرو، سېنېكا ۋە بۈيۈك ئاۋگۇستىنغا ئويلىنىش ھەم يېزىش ئۈچۈن بوش ۋاقىت ۋە شارائىت يارىتىپ بەرگەن؛ موغۇللارنىڭ ھىندىستان پۇقرالىرىنى ئېكسپلاتاتسىيە قىلىش ئارقىلىق توپلىغان بايلىقى بولمىسا، تاج ماھال (مەقبەرىسى) قۇرۇلالمىغان بولاتتى؛ ھابسبۇرگ ئىمپېرىيەسى سلاۋيان، ۋېنگىر ۋە رۇمىنىيە ئۆلكىلىرىنى باشقۇرۇشتىن كەلگەن پايدىسىنى ھايدىننىڭ مائاشى بىلەن موزارتنىڭ تاپان ھەققىگە تۆلىگەن. ھېچقانداق كالېدونىيەلىك يازغۇچى كالگاكۇسنىڭ نۇتقىنى كېيىنكى ئەۋلادلار ئۈچۈن ساقلاپ قالمىغان. بىز بۇنى رىملىق تارىخچى تاسىتۇس ئارقىلىق بىلىمىز. ئەمەلىيەتتە، تاسىتۇس بۇنى ئويدۇرۇپ چىققان بولۇشى مۇمكىن. بۈگۈنكى كۆپ ئالىملار تاسىتۇسنىڭ نۇتقىنىلا ئەمەس، كالېدونىيە قەبىلە باشلىقى كالگاكۇسنىڭ شەخسىيىتىنىمۇ ئۆزى ۋە باشقا يۇقىرى تەبىقىلىك رىملىقلارنىڭ ئۆز دۆلىتى ھەققىدىكى پىكرىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئويدۇرۇپ چىققانلىقىغا قوشۇلىدۇ.

 ھەتتا سەر خىللار مەدەنىيىتى ۋە يۇقىرى سەنئەتتىن ھالقىپ، ئاددىي خەلقلەرنىڭ دۇنياسىغا قارىغاندىمۇ، زامانىۋى مەدەنىيەتلەرنىڭ كۆپ قىسمىدا ئىمپېرىيە مىراسلىرىنى بايقايمىز. بۈگۈن بىزنىڭ كۆپىنچىمىز ئەجدادلىرىمىزغا قىلىچ كۈچى بىلەن تېڭىلغان ئىمپېرىيە تىللىرىدا سۆزلەيمىز، ئويلايمىز ۋە چۈش كۆرىمىز. شەرقىي ئاسىيادىكى كۆپلىگەن خەلق خەن ئىمپېرىيەسىنىڭ تىلىدا سۆزلەيدۇ ۋە چۈش كۆرىدۇ. كېلىپ چىقىشى قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئالياسكانىڭ باررو يېرىم ئارىلىدىن ماگېللان بوغۇزىغىچە بولغان ئىككى ئامېرىكا قىتئەسىدىكى بارلىق ئاھالىلەر دېگۈدەك تۆت ئىمپېرىيە تىلىنىڭ بىرىدە: ئىسپان، پورتۇگال، فرانسۇز ياكى ئىنگلىز تىلىدا ئالاقە قىلىدۇ. ھازىرقى مىسىرلىقلار ئەرەب تىلىدا سۆزلەيدۇ، ئۆزلىرىنى ئەرەب دەپ قارايدۇ، شۇنداقلا يەتتىنچى ئەسىردە مىسىرنى بويسۇندۇرغان ۋە ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى پارتلىغان قايتا-قايتا قوزغىلاڭلارنى تۆمۈر مۇشت بىلەن باستۇرغان ئەرەب ئىمپېرىيەسى بىلەن چىن كۆڭلىدىن باغلىنىدۇ. جەنۇبىي ئافرىقىدىكى 10 مىليون زۇلۇ زۇلۇ ئىمپېرىيەسىگە قارشى جەڭ قىلغان ۋە پەقەت قانلىق ھەربىي يۈرۈشلەر ئارقىلىق ئۇنىڭغا قوشۇۋېلىنغان قەبىلىلەردىن كەلگەن بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى 19-ئەسىردىكى شان-شەرەپ دەۋرىنى ئەسلەيدۇ.

سىلەرگە  ياخشى بولسۇن دەپ…

 بىز ئېنىق مەلۇماتقا ئىگە بولغان تۇنجى ئىمپېرىيە بۈيۈك سارگوننىڭ ئاككاد ئىمپېرىيەسى (مىلادىدىن بۇرۇنقى 2250-يىلى) ئىدى. سارگون ئۆزىنىڭ سىياسىي ھاياتىنى مېسوپوتامىيەدىكى كىچىك شەھەر دۆلىتى كىشنىڭ پادىشاھى بولۇش بىلەن باشلىغان. نەچچە ئون يىل ئىچىدە ئۇ مېسوپوتامىيەدىكى باشقا شەھەر دۆلەتلىرىنىلا ئەمەس، مېسوپوتامىيەنىڭ سىرتىدىكى كەڭ زېمىنلارنىمۇ بويسۇندۇرۇشقا مۇۋەپپەق بولدى. سارگون پۈتۈن دۇنيانى بويسۇندۇرغانلىقى بىلەن ماختاندى. ئەمەلىيەتتە، ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقى پارس قولتۇقىدىن ئوتتۇرا دېڭىزغىچە سوزۇلغان بولۇپ، بۈگۈنكى ئىراق ۋە سۇرىيەنىڭ كۆپ قىسمى، شۇنداقلا ھازىرقى ئىران ۋە تۈركىيەنىڭ بىر قىسىم رايونلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان.

 ئاككاد ئىمپېرىيەسى سارگوننىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ئۇزۇن داۋاملاشمىدى، ئەمما سارگون ھەممە پادىشاھ ئېلىشنى خالايدىغان ئىمپېرىيە تونىنى قالدۇرۇپ كەتتى. كېيىنكى 1700 يىل ئىچىدە، ئاسسۇرىيە، بابىل ۋە ھىتىت پادىشاھلىرى سارگوننى ئۈلگە قىلىپ، ئۆزلىرىنىڭمۇ پۈتۈن دۇنيانى بويسۇندۇرغانلىقى بىلەن ماختاندى. ئاندىن، مىلادىدىن بۇرۇنقى 550-يىلى پارس شاھى كوروش تېخىمۇ چوڭ ماختىنىش بىلەن ئوتتۇرىغا چىقتى.

خەرىتە: ئاككا ئىمپېرىيەسى ۋە پارس ئىمپېرىيەسى

 ئاسسۇرىيە پادىشاھلىرى ھەر زامان ئاسسۇرىيەنىڭ پادىشاھلىرى بولۇپ قالدى. ھەتتا ئۇلار پۈتۈن دۇنيانى باشقۇرۇۋاتقانلىقىنى دەۋا قىلغاندىمۇ، ئۇلارنىڭ بۇنى ئاسسۇرىيەنىڭ ئۇلۇغلۇقى ئۈچۈن قىلىۋاتقانلىقى ئېنىق ئىدى ۋە ئۇلار بۇنىڭدىن نومۇس قىلمايتتى. يەنە بىر تەرەپتىن، كوروش پەقەت پۈتۈن دۇنيانى باشقۇرۇشنىلا ئەمەس، بەلكى بۇنى بارلىق خەلقلەرنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن قىلىۋاتقانلىقىنى دەۋا قىلدى. پارسلار «بىز سىلەرنى سىلەرنىڭ مەنپەئىتىڭلار ئۈچۈن بويسۇندۇرۇۋاتىمىز» دېدى. كوروش ئۆزى بويسۇندۇرغان خەلقلەرنىڭ ئۇنى ياخشى كۆرۈشىنى ۋە پارسلارنىڭ قول ئاستىدا بولغانلىقىدىن بەختلىك ھېس قىلىشىنى ئۈمىد قىلدى.

 كوروشنىڭ ئاخمىنىيە ئىمپېرىيەسى ئاسارەتكە ئېلىنغان مىللەتنىڭ ماقۇللۇقىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن قىلغان يېڭىلىق خاراكتېرلىك تىرىشچانلىقىنىڭ ئەڭ داڭلىق مىسالى، بابىلدىكى يەھۇدىي سۈرگۈنلىرىنى ۋەتىنىگە قايتىپ، ئىبادەتخانىسىنى قايتا قۇرۇشقا رۇخسەت قىلىشى ئىدى. ئۇ ھەتتا ئۇلارغا ئىقتىسادىي ياردەم تەكلىپ قىلدى. كوروش ئۆزىنى يەھۇدىيلارنى باشقۇرۇۋاتقان پارس پادىشاھى دەپ قارىمىدى، ئۇ يەنە يەھۇدىيلارنىڭ پادىشاھى ئىدى، شۇڭا ئۇلارنىڭ پاراۋانلىقىغا مەسئۇل ئىدى.

 پۈتۈن دۇنيانى بارلىق ئاھالىلەرنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن باشقۇرۇش دەۋاسى ھەيران قالارلىق ئىدى. تەدرىجىي تەرەققىيات باشقا سۈت ئەمگۈچىلەرگە ئوخشاش ھومو ساپىيانسنى يات، ئۆچمەن مەخلۇق قىلىپ يېتىلدۈرگەن. ساپىيانسلار غەيرىي ئىختىيارىي ھالدا ئىنسانىيەتنى «بىز» ۋە «ئۇلار» دەپ ئىككى قىسىمغا بۆلىدۇ. بىز سىز ۋە ماڭا ئوخشاش تىلىمىز، دىنىمىز، ئۆرپ-ئادەتلىرىمىز ئوخشاش كىشىلەر. بىز بىر-بىرىمىزگە مەسئۇل، ئەمما ئۇلارغا مەسئۇل ئەمەس. بىز ھەمىشە ئۇلاردىن پەرقلىق ۋە ئۇلارغا ھېچنېمە قەرزدار ئەمەس. بىز ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسىنى زېمىنىمىزدا كۆرۈشنى خالىمايمىز ۋە ئۇلارنىڭ زېمىنىدا نېمە بولۇۋاتقانلىقىغا قىلچە كۆڭۈل بۆلمەيمىز. ئۇلار ئىنسانغا ئوخشىمايدۇ. سۇداندىكى دىنكا خەلقىنىڭ تىلىدا، «دىنكا» پەقەتلا «ئىنسانلار» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. دىنكا بولمىغانلار ئىنسان ئەمەس. دىنكالارنىڭ ئەشەددىي دۈشمەنلىرى نۇئېرلار. نۇئېر تىلىدا «نۇئېر» دېگەن سۆز نېمىنى بىلدۈرىدۇ؟ ئۇ «ئەسلى ئىنسانلار» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. سۇدان چۆللىرىدىن مىڭلىغان كىلومېتىر يىراقتا، ئالياسكا ۋە شەرقىي سىبىرىيەنىڭ مۇز تۇپراقلىرىدا يۇپىكلار ياشايدۇ. يۇپىك تىلىدا «يۇپىك» نېمىنى بىلدۈرىدۇ؟ ئۇ «ھەقىقىي ئىنسانلار» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.

بۇ ئىرقىي ئايرىمىچىلىقنىڭ ئەكسىچە، كوروشتىن باشلاپ ئىمپېرىيە غايىسى ئومۇميۈزلۈك ۋە ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بولۇشقا مايىل بولغان. گەرچە بۇ ئىدىيە كۆپ ھاللاردا ھۆكۈمرانلار بىلەن ھۆكۈم قىلىنغۇچىلار ئارىسىدىكى ئىرق ۋە مەدەنىيەت پەرقلىرىنى تەكىتلىگەن بولسىمۇ، يەنىلا پۈتۈن دۇنيانىڭ ئاساسىي بىرلىكىنى، ھەر جاينى ۋە ۋاقىتنى باشقۇرىدىغان بىر تۈركۈم پىرىنسىپلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ھەمدە بارلىق ئىنسانلارنىڭ ئورتاق مەسئۇلىيەتلىرىنى ئېتىراپ قىلغان.  ئىنسانلار بىر چوڭ ئائىلىنىڭ ئەزالىرى دەپ قارالغان: ئاتا-ئانىلارنىڭ ئالاھىدە ھوقۇقى ئۆز بالىلىرىنى بېقىش مەسئۇلىيىتى بىلەن بىرلىكتە تەرەققىي قىلغان.

 بۇ يېڭى ئىمپېرىيە غايىسى كوروش ۋە پارسلاردىن بۈيۈك ئىسكەندەرگە، ئۇنىڭدىن خېللىنىزم پادىشاھلىرى، رىم ئىمپېراتورلىرى، مۇسۇلمان خەلىپىلىرى، ھىندىستان خانلىرى ۋە ئاخىرىدا سوۋېت رەھبەرلىرى بىلەن ئامېرىكا پرېزىدېنتلىرىغىچە داۋاملاشقان.

خىتايدىكى ئەنئەنىۋى سىياسىي نەزەرىيە بويىچە، ئاسمان (تيەن) يەر يۈزىدىكى بارلىق قانۇنىي ھوقۇقنىڭ مەنبەسى. ئاسمان ئەڭ لاياقەتلىك شەخس ياكى ئائىلىنى تاللاپ، ئۇلارغا «ئاسمان يارلىقى»نى بېرىدۇ. ئاندىن بۇ شەخس ياكى ئائىلە «ئاسماننىڭ تېگى»دىكى بارلىق ئاھالىلەرنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ.

 بىرلىككە كەلگەن خىتاي ئىمپېرىيەسىنىڭ تۇنجى ئىمپېراتورى چىن شىخۇاڭ: «ئالتە يۆنىلىشنىڭ ھەممىسى ئىمپېراتورغا تەۋە… ئىنسان قەدەم باسقان يەرنىڭ ھەممىسىدە ئىمپېراتورنىڭ پۇقراسى بولمىغان بىرمۇ كىشى يوق… ئۇنىڭ مېھرىبانلىقى كالا-ئاتلارغىمۇ يېتىپ بارىدۇ. پايدا كۆرمىگەن بىرمۇ كىشى يوق. ھەر ئادەم ئۆز ئۆيىدە بىخەتەر» دەپ ماختانغان.

خىتاينىڭ سىياسىي تەپەككۇرىدا ۋە تارىخىي خاتىرىسىدە، ئىمپېرىيە دەۋرلىرى تەرتىپ ۋە ئادالەتنىڭ ئالتۇن دەۋرى دەپ قارالغان. ئادىل دۇنيا ئايرىم-ئايرىم دۆلەتلەردىن تەركىب تاپىدۇ دەيدىغان زامانىۋى غەرب قارىشىنىڭ ئەكسىچە، خىتايدا سىياسىي پارچىلىنىش دەۋرلىرى قالايمىقانچىلىق ۋە ئادالەتسىزلىكنىڭ قاراڭغۇ دەۋرلىرى دەپ قارالغان. بۇ چۈشەنچە خىتاي تارىخىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن. ھەر قېتىم بىر ئىمپېرىيە يىمىرىلگەندە، يېتەكچى سىياسىي نەزەرىيە (ئىمپېرىيە غايىسى) بەگ غوجاملارنى كىچىك مۇستەقىل بەگلىكلەرگە قانائەت قىلماي، ئىمپېرىيەنى قايتا بىرلىككە كەلتۈرۈشكە ئۈندىگەن. بۇ ئۇرۇنۇشلار بالدۇر-كېيىن بولسۇن، دائىم مۇۋەپپەقىيەت قازانغان.

قۇلۇلە قېپى ۋە تاماكىلار

پۇل نۇرغۇن جايلاردا كۆپ قېتىم ئىجاد قىلىنغان. ئۇنىڭ تەرەققىياتى ھېچقانداق تېخنىكىلىق ئىلگىرىلەشنى تەلەپ قىلمىدى، ئۇ پەقەت زېھنىي ئىنقىلاب ئىدى. ئۇ كىشىلەرنىڭ ئورتاق تەسەۋۋۇرىدىلا مەۋجۇت بولغان يېڭى سۇبيېكتلار ئارا رېئاللىقنى يارىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالدى.

پۇل تەڭگە ياكى قەغەز پۇل ئەمەس. پۇل كىشىلەرنىڭ مال-مۈلۈك ۋە مۇلازىمەتلەرنى ئالماشتۇرۇش مەقسىتىدە باشقا نەرسىلەرنىڭ قىممىتىنى سىستېمىلىق ھالدا ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىشلىتىشكە رازى بولىدىغان ھەرقانداق نەرسىدۇر. پۇل كىشىلەرنىڭ ھەر خىل مالنىڭ (مەسىلەن، ئالما، ئاياغ ۋە ئاجرىشىش) قىممىتىنى تېز ۋە ئاسانلا سېلىشتۇرۇشىغا، بىر نەرسىنى يەنە بىر نەرسىگە ئاسانلا ئالماشتۇرۇشىغا ۋە بايلىقنى ئاسان ساقلىيالىشىغا ئىمكان بېرىدۇ. تارىختا كۆپ خىل پۇللار بولغان. ئەڭ تونۇشلۇق بولغىنى تەڭگە بولۇپ، ئۇ ئۆلچەملەشتۈرۈلگەن، بەلگە بېسىلغان مېتال پارچىسىدۇر. ئەمما پۇل تەڭگە ئىجاد قىلىنىشتىن بۇرۇنلا مەۋجۇت ئىدى. قۇلۇلە قېپى، چارۋا مال، تېرە، تۇز، ئاشلىق، مۇنچاق، رەخت ۋە قەرز تىلخەتلىرى قاتارلىق نەرسىلەرنى پۇل سۈپىتىدە ئىشلەتكەن مەدەنىيەتلەر گۈللەنگەن. قۇلۇلە قېپى پۈتۈن ئافرىقا، جەنۇبىي ئاسىيا، شەرقىي ئاسىيا ۋە ئوكيانىيەدە تەخمىنەن 4 مىڭ يىل پۇل سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن. 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئەنگلىيەگە قاراشلىق ئۇگاندادا باج-سېلىقنى يەنىلا دېڭىز قۇلۇلىسى بىلەن تۆلىگىلى بولاتتى.

زامانىۋى تۈرمە ۋە ھەربىي ئەسىرلەر لاگېرلىرىدا، تاماكا كۆپ ھاللاردا پۇل سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن. ھەتتا تاماكا چەكمەيدىغان مەھبۇسلارمۇ تۆلەم سۈپىتىدە تاماكىنى قوبۇل قىلىشقا،  باشقا بارلىق مال-مۈلۈك ۋە مۇلازىمەتلەرنىڭ قىممىتىنى تاماكا بىلەن ھېسابلاشقا رازى بولغان. ئاۋشۋىتز لاگېرىدىن ئامان قالغان بىر كىشى لاگېردا ئىشلىتىلگەن تاماكا پۇلىنى مۇنداق تەسۋىرلىگەن: «بىزنىڭ ئۆز پۇلىمىز بار ئىدى، ئۇنىڭ قىممىتىگە ھېچكىم گۇمان قىلمايتتى، ئۇ بولسىمۇ تاماكا. ھەر بىر نەرسىنىڭ باھاسى تاماكا بىلەن بەلگىلىنەتتى… ‹نورمال› ۋاقىتلاردا، يەنى گاز كامېرىغا كىرگۈزۈلىدىغانلار مۇنتىزىم كېلىپ تۇرغان ۋاقتىدا، بىر بولكا 12 تال تاماكىغا؛ 300 گرام سارماي 30 تال تاماكىغا؛ بىر قول سائىتى 80 تالدىن 200 تالغىچە تاماكىغا؛ بىر لىتىر ھاراق 400 تال تاماكىغا توغرا كېلەتتى!»

قەدىمكى خىتاي يېزىقىدا قۇلۇپە قېپىغا يېزىلغان «سېتىش» ياكى «مۇكاپات» دېگەندەك بەلگىلەر پۇلغا ۋەكىللىك قىلغان.

ئەمەلىيەتتە، ھەتتا بۈگۈنمۇ تەڭگە ۋە قەغەز پۇللار پۇلنىڭ كەم ئۇچرايدىغان شەكلىدۇر. 2006-يىلى دۇنيادىكى پۇلنىڭ ئومۇمىي سوممىسى 60 تىرىلىيون دوللار بولسىمۇ، تەڭگە ۋە قەغەز پۇللارنىڭ ئومۇمىي سوممىسى 6 تىرىلىيون دوللاردىن ئاز بولغان. بارلىق پۇلنىڭ 90 پىرسەنتتىن كۆپرەكى (ھېسابىمىزدا كۆرۈنىدىغان 50 تىرىلىيون دوللاردىن ئارتۇق پۇل) پەقەت كومپيۇتېر مۇلازىمېتىرلىرىدىلا مەۋجۇت. شۇڭا، كۆپىنچە تىجارەت مۇئامىلىلىرى ھېچقانداق رېئال پۇل ئالماشتۇرماي، ئېلېكترونلۇق سانلىق مەلۇماتلارنى بىر كومپيۇتېر ھۆججىتىدىن يەنە بىرىگە يۆتكەش ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدۇ. مەسىلەن، پەقەت جىنايەتچىلەرلا قەغەز پۇلغا تولغان چامادان كۆتۈرۈپ ئۆي سېتىۋالىدۇ. كىشىلەر مال-مۈلۈك ۋە مۇلازىمەتلەرنى ئېلېكترونلۇق سانلىق مەلۇماتلارغا ئالماشتۇرۇشقا رازى بولسىلا، ئۇ پارقىراق تەڭگە ۋە يېڭى قەغەز پۇللاردىنمۇ ياخشى رول ئوينايدۇ – يېنىك بولىدۇ، ئاز جاي ئىگىلەيدۇ ۋە ھېساباتلارنى تەكشۈرۈش تېخىمۇ ئاسان بولىدۇ.

مۇرەككەپ تىجارەت سىستېمىلىرىنىڭ نورمال ئىشلىشى ئۈچۈن، مەلۇم خىلدىكى پۇل زۆرۈردۇر. پۇل ئىقتىسادىدىكى بىر موزدوز پەقەت ھەر خىل ئاياغلارنىڭ باھاسىنى بىلسىلا بولىدۇ،  ئاياغ بىلەن ئالما ياكى ئۆچكە ئارىسىدىكى ئالماشتۇرۇش نىسبىتىنى يادلىۋېلىشنىڭ ھاجىتى يوق. پۇل يەنە ئالمىچى باغۋەننى ئالما ئالىدىغان موزدوزلارنى ئىزدەش ھاجىتىدىن قۇتۇلدۇرىدۇ، چۈنكى ھەممىسى پۇل ئېلىشنى خالايدۇ. بۇ بەلكىم ئۇنىڭ ئەڭ ئاساسىي خۇسۇسىيىتىدۇر. ھەممەيلەن پۇلنى خالايدۇ، چۈنكى باشقىلارمۇ دائىم پۇلنى خالايدۇ، بۇ، سىز پۇلنى خالىغان ياكى ئېھتىياجلىق نەرسىگە ئالماشتۇرالايسىز دېگەنلىكتۇر. موزدوز ھەر دائىم پۇلىڭىزنى خۇشاللىق بىلەن ئالىدۇ، چۈنكى ئۇ نېمىنى خالىسا (ئالما، ئۆچكە ياكى ئاجرىشىش رەسمىيىتى) ھەممىسىنى پۇلغا ئالماشتۇرۇپ ئالالايدۇ.

شۇڭا پۇل كىشىلەرنىڭ ھەممە نەرسىنى دېگۈدەك ئۆزى ئېھتىياجلىق نەرسىگە ئايلاندۇرالايدىغان ئۇنىۋېرسال ئالماشتۇرۇش ۋاسىتىسىدۇر. ھەربىي سەپتىن چېكىنگەن بىر ئەسكەر ھەربىي پاراۋانلىق بىلەن ئۆزىنىڭ ئالىي مەكتەپ ئوقۇش پۇلىنى تۆلىگەندە، ئۇنىڭ بىلەك كۈچى ئەقىل كۈچىگە ئايلىنىدۇ؛  بىر بارون مۇلازىملىرىنى قوللاش ئۈچۈن مۈلكىنى ساتقاندا، يەر-زېمىن ساداقەتمەنلىككە ئايلىنىدۇ؛  بىر دوختۇر ئۆزىنىڭ ئىش ھەققىنى ئادۋوكات تۇتۇشقا ياكى سوتچىغا پارا بېرىشكە ئىشلەتكەندە، ساغلاملىق ئادالەتكە ئايلىنىدۇ؛ 15-ئەسىردىكى پاھىشىلەر ئەرلەر بىلەن بىللە بولۇپ، ئاندىن بۇ پۇلنى كاتولىك چېركاۋىدىن كاپارەتنامە (گۇناھىنى كەچۈرۈم قىلىش خېتى) سېتىۋېلىشقا ئىشلەتكەندە،  ھەتتا جىنسىي مۇناسىۋەتمۇ گۇناھتىن پاكلىنىشقا ئايلىنىدۇ.

غايىمىزدىكى پۇل تۈرلىرى كىشىلەرگە پەقەت بىر نەرسىنى يەنە بىر نەرسىگە ئايلاندۇرۇشنىلا ئەمەس، يەنە بايلىقنى ساقلاش ئىمكانىيىتىنىمۇ بېرىدۇ. نۇرغۇن قىممەتلىك نەرسىلەرنى ساقلىغىلى بولمايدۇ – مەسىلەن ۋاقىت ياكى گۈزەللىك. بەزى نەرسىلەرنى پەقەت قىسقا ۋاقىت ساقلىغىلى بولىدۇ، مەسىلەن بۆلجۈرگەن. بەزى نەرسىلەرنى تېخىمۇ ئۇزۇن ساقلىغىلى بولسىمۇ، كۆپ ئورۇن ئىگىلەيدۇ؛ قىممەت ئەسلىھەلەرنى قوللىنىشنى ۋە پەرۋىش قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ. مەسىلەن، ئاشلىقنى يىللاپ ساقلىغىلى بولىدۇ، ئەمما بۇنىڭ ئۈچۈن چوڭ ئامبارلارنى سېلىپ، چاشقان، زەمبۇرۇغ، سۇ، ئوت ۋە ئوغرىلاردىن قوغداش كېرەك. پۇل مەيلى قەغەز، كومپيۇتېر بوشلۇقى ياكى قۇلۇلە قېپى بولسۇن، بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىدۇ. قۇلۇلە قېپى چىرىمەيدۇ، چاشقان يېمەيدۇ، ئوتتا كۆيمەيدۇ ۋە بىخەتەر ساندۇققا سېلىپ قويغۇدەك كىچىك بولىدۇ.

بايلىقنى ئىشلىتىش ئۈچۈن ئۇنى ساقلاشنىڭ ئۆزىلا يېتەرلىك ئەمەس. ئۇنى كۆپىنچە بىر جايدىن يەنە بىر جايغا يۆتكەش كېرەك. كۆچمەس مۈلۈك قاتارلىق بەزى بايلىق شەكىللىرىنى يۆتكىگىلى بولمايدۇ. بۇغداي ۋە گۈرۈچ قاتارلىق مال-مۈلۈكلەرنى تەستە يۆتكىگىلى بولىدۇ. پۇلسىز جايدا ياشايدىغان بىر باي دېھقاننىڭ يىراق جايغا كۆچۈشىنى تەسەۋۋۇر قىلىڭ. ئۇنىڭ بايلىقى ئاساسەن ئۆيى ۋە شال ئېتىزلىرىدىن ئىبارەت. دېھقان ئۆي ياكى ئېتىزلارنى ئۆزى بىلەن ئېلىپ كېتەلمەيدۇ. ئۇ بۇلارنى نەچچە ئون توننا گۈرۈچكە ئالماشتۇرالىشى مۇمكىن، ئەمما شۇنچە كۆپ گۈرۈچنى يۆتكەش بەك ئاۋارىچىلىق ۋە قىممەت بولىدۇ. پۇل بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىدۇ. دېھقان ئۆز مۈلكىنى بىر خالتا قۇلۇلە قېپىغا ئالماشتۇرۇپ، ئۇنى خالىغان يەرگە ئاسانلا ئېلىپ كېتەلەيدۇ.

پۇل بايلىقنى ئاسان ھەم ئەرزان ھالدا ئايلاندۇرۇش، ساقلاش ۋە يۆتكەش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولغاچقا، مۇرەككەپ تىجارەت تورلىرى ۋە ھەرىكەتچان بازارلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا مۇھىم تۆھپە قوشتى. پۇل بولمىغان بولسا، تىجارەت تورى ۋە بازارلارنىڭ كۆلىمى چەكلىك، ئاددىي ھەم جانسىز بولۇپ قالاتتى.

پۇل قانداق ئىشلەيدۇ؟

قۇلۇلە قېپى ۋە دوللارنىڭ قىممىتى پەقەت بىزنىڭ ئورتاق تەسەۋۋۇرىمىزدىلا مەۋجۇت. ئۇلارنىڭ قىممىتى قۇلۇلە ۋە قەغەزنىڭ خىمىيەلىك قۇرۇلمىسى، رەڭگى ياكى شەكلىدە يوشۇرۇنغان ئەمەس. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، پۇل ماددىي رېئاللىق ئەمەس، بەلكى پىسخولوگىيەلىك قۇرۇلما. ئۇ ماددىنى ئىدىيەگە ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق ئىشلەيدۇ. ئەمما نېمە ئۈچۈن ئۇ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىدۇ؟ نېمە ئۈچۈن بىرەيلەن مۇنبەت شال ئېتىزىنى بىر چاڭگال پايدىسىز دېڭىز قۇلۇلىسىغا ئالماشتۇرۇشقا رازى بولىدۇ؟ نېمە ئۈچۈن سىز ھامبۇرگېر پىشۇرۇش، ساغلاملىق سۇغۇرتىسى سېتىش ياكى ئۈچ كەپسىز بالىغا قاراشقا رازى بولىسىز يۇ، بۇ ئەمگىكىڭىزگە بىر نەچچە پارچە رەڭلىك قەغەزدىن باشقا ھېچنېمە ئالالمايسىز؟

كىشىلەر ئۆزلىرىنىڭ كوللېكتىپ تەسەۋۋۇرىغا ئىشەنگەندە بۇنداق ئىشلارنى قىلىشقا رازى بولىدۇ. ئىشەنچ بارلىق پۇل تۈرلىرىنىڭ ياسىلىشىدىكى خام ماتېرىيالدۇر. بىر باي دېھقان مۈلكىنى بىر خالتا دېڭىز قۇلۇلىسىغا سېتىپ باشقا بىر ئۆلكىگە سەپەر قىلغاندا، ئۇ جايغا بارغاندا باشقىلارنىڭ قۇلۇلىگە گۈرۈچ، ئۆي ۋە ئېتىزلارنى سېتىشقا رازى بولىدىغانلىقىغا ئىشەنگەن. شۇڭا پۇل ئۆزئارا ئىشەنچ سىستېمىسى، يەنە كېلىپ ئۇ ئاددىيلا بىر ئىشەنچ سىستېمىسى ئەمەس، بەلكى ئىنسانلار ئويلاپ چىققان ئەڭ ئۇنىۋېرسال ۋە ئەڭ ئۈنۈملۈك ئىشەنچ سىستېمىسىدۇر.

بۇ ئىشەنچنى ياراتقىنى ناھايىتى مۇرەككەپ ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەر تورى. مەن نېمە ئۈچۈن دېڭىز قۇلۇلىسى، ئالتۇن تەڭگە ياكى دوللار قەغىزىگە ئىشىنىمەن؟ چۈنكى قوشنىلىرىم ئۇلارغا ئىشىنىدۇ. قوشنىلىرىم ئۇلارغا ئىشەنگەچكە مەنمۇ ئۇلارغا ئىشىنىمەن. بىز ھەممىمىز ئۇلارغا ئىشىنىمىز، چۈنكى پادىشاھىمىز ئۇلارغا ئىشىنىدۇ ۋە باج سۈپىتىدە ئۇلارنى تەلەپ قىلىدۇ؛ روھانىيلىرىمىز ئۇلارغا ئىشىنىدۇ ۋە دىنىي سېلىق سۈپىتىدە ئۇلارنى تەلەپ قىلىدۇ. بىر دوللار پۇلنى ئېلىپ دىققەت بىلەن قاراڭ. سىز ئۇنىڭ بىر تەرىپىدە ئامېرىكا مالىيە مىنىستىرىنىڭ ئىمزاسى، يەنە بىر تەرىپىدە «خۇداغا ئىشىنىمىز» دېگەن شوئار يېزىلغان بىر پارچە رەڭلىك قەغەز ئىكەنلىكىنى كۆرىسىز. بىز دوللارنى تۆلەم سۈپىتىدە قوبۇل قىلىمىز، چۈنكى بىز خۇداغا ۋە ئامېرىكا مالىيە مىنىستىرىگە ئىشىنىمىز. ئىشەنچنىڭ ھالقىلىق رولى بىزنىڭ مالىيە سىستېمىلىرىمىزنىڭ نېمە ئۈچۈن سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك سىستېمىلىرىمىز بىلەن شۇنچە زىچ باغلانغانلىقىنى، مالىيە كرىزىسلىرىنىڭ نېمە ئۈچۈن دائىم سىياسىي ۋەقەلەر تۈپەيلىدىن مەيدانغا كېلىدىغانلىقىنى ۋە نېمە ئۈچۈن پاي بازىرىنىڭ دائىم سودىگەرلەرنىڭ مەلۇم بىر ئەتىگەندىكى كەيپىياتىغا قاراپ ئۆرلەيدىغان ھەم چۈشىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.

دەسلەپتە، پۇلنىڭ تۇنجى نۇسخىلىرى ياسالغاندا، كىشىلەردە بۇنداق ئىشەنچ يوق ئىدى، شۇڭا ھەقىقىي ئىچكى قىممىتى بار نەرسىلەرنى «پۇل» دەپ بېكىتىش زۆرۈر ئىدى. تارىختىكى تۇنجى مەلۇم پۇل – سۇمېر ئارپا پۇلى – بۇنىڭغا ياخشى مىسال. ئۇ سۇمېردا مىلادىدىن بۇرۇنقى 3000-يىللاردا، يېزىق بىلەن ئوخشاش ۋاقىت ۋە جايدا، ئوخشاش شارائىتتا پەيدا بولغان. ئۆز ۋاقتىدا كۈچەيگەن مەمۇرىي پائالىيەتلەرنىڭ ئېھتىياجىغا جاۋاب بېرىش ئۈچۈن يېزىق تەرەققىي قىلغاندەك، ئارپا پۇلىمۇ كۈچىيىۋاتقان ئىقتىسادىي پائالىيەتلەرنىڭ ئېھتىياجىغا جاۋاب بېرىش ئۈچۈن تەرەققىي قىلغان.

ئارپا پۇلى پەقەت ئارپا، يەنى باشقا بارلىق مال-مۈلۈك ۋە مۇلازىمەتلەرنى باھالاش ھەم ئالماشتۇرۇش ئۈچۈن ئۇنىۋېرسال ئۆلچەم سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن بەلگىلىك مىقداردىكى ئارپا ئىدى. ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلگەن ئۆلچەم سىلا بولۇپ، تەخمىنەن بىر لىتىرغا تەڭ كېلەتتى. كىشىلەر بىرەر نەرسە سېتىۋالماقچى ياكى ساتماقچى بولغاندا كېرەكلىك ئارپا مىقدارىنى ئاسانلا ئۆلچىيەلىشى ئۈچۈن، بىر سىلا سىغىدىغان ئۆلچەملەشتۈرۈلگەن قاچىلار كۆپلەپ ئىشلەپچىقىرىلغان. مائاشلارمۇ ئارپا سىلاسى بىلەن بەلگىلىنەتتى ۋە تۆلىنەتتى. بىر ئەر ئىشچى ئايدا ئاتمىش سىلا، بىر ئايال ئىشچى ئوتتۇز سىلا ئالاتتى. بىر ئەمەلدار 1,200 دىن 5,000 سىلاغىچە ئالالايتتى. ئەڭ ئاچكۆز ئەمەلدارمۇ ئايدا 5,000 لىتىر ئارپىنى يەپ بولالمايتتى، ئەمما ئۇ يېمىگەن سىلالىرىنى باشقا ھەر خىل مال-مۈلۈكلەرنى— ماي ، ئۆچكە، قۇل ۋە ئارپىدىن باشقا يېمەكلىكلەرنى سېتىۋېلىشقا ئىشلىتەلەيتتى.

ئارپىنىڭ ئىچكى قىممىتى بولسىمۇ، كىشىلەرنى ئۇنى يەنە بىر خىل مال-مۈلۈك سۈپىتىدە ئەمەس، پۇل سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە قايىل قىلىش ئاسان ئەمەس ئىدى. بۇنى چۈشىنىش ئۈچۈن، بىر خالتا ئارپىنى يەرلىك سودا مەركىزىڭىزگە ئېلىپ بېرىپ، كۆينەك ياكى پىسسا سېتىۋالماقچى بولسىڭىز نېمە بولىدىغانلىقىنى ئويلاپ بېقىڭ. ساتقۇچىلار چوقۇم بىخەتەرلىك خادىملىرىنى چاقىراتتى. شۇنداقتىمۇ، ئارپىنىڭ تەبىئىي بىئولوگىيەلىك قىممىتى بولغاچقا، ئۇنىڭغا تۇنجى پۇل تۈرى سۈپىتىدە ئىشەنچ قۇرۇش بىرقەدەر ئاسان ئىدى. ئىنسانلار ئۇنى يېيەلەيتتى. يەنە بىر تەرەپتىن، ئارپىنى ساقلاش ۋە يۆتكەش قىيىن ئىدى. پۇل تارىخىدىكى ھەقىقىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى كىشىلەر ئىچكى قىممىتى يوق، ئەمما ساقلاش ۋە يۆتكەش تېخىمۇ ئاسان بولغان پۇلغا ئىشەنچ باغلىغاندا يۈز بەردى.

 بۇنداق پۇل قەدىمكى مېسوپوتامىيەدە مىلادىدىن بۇرۇنقى ئۈچىنچى مىڭ يىللىقنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا پەيدا بولدى. بۇ كۈمۈش پۇل ئىدى.

كۈمۈش پۇل تەڭگە ئەمەس، بەلكى 8.33 گرام كۈمۈش ئىدى. خاممۇرابى قانۇنىدا يۇقىرى تەبىقىلىك بىر ئادەم دېدەك ئايالنى ئۆلتۈرۈپ قويسا، ئۇنىڭ ئىگىسىگە يىگىرمە سەر كۈمۈش تۆلىشى كېرەك دېيىلگەندە، بۇ يىگىرمە تەڭگە ئەمەس، 166 گرام كۈمۈش دېگەنلىك ئىدى. تەۋراتتىكى كۆپ پۇل ئاتالغۇلىرى تەڭگە ئەمەس، كۈمۈش بىلەن ئىپادىلەنگەن. يۈسۈپنىڭ ئاكىلىرى ئۇنى ئىسمائىللارغا يىگىرمە سەر كۈمۈشكە، يەنى 166 گرام كۈمۈشكە ساتقان (دېدەك ئايال بىلەن ئوخشاش باھا، چۈنكى ئۇ ياش ئىدى).

ئارپا سىلاسىنىڭ ئەكسىچە، كۈمۈش پۇلنىڭ ئۆزىدە قىممەت يوق ئىدى. كۈمۈشنى يېگىلى، ئىچكىلى ياكى كىيگىلى بولمايدۇ، قورال ياساي دېسە بەك يۇمشاق (كۈمۈشتىن ياسالغان ساپان ياكى قىلىچ خۇددى ئاليۇمىن قەغىزىدىن ياسالغاندەك تېزلا ئىگىلىپ كېتىدۇ). كۈمۈش بىلەن ئالتۇندىن پەقەت زىننەت بۇيۇملىرى، تاج ۋە باشقا مەرتىۋە-سالاھىيەت بەلگىلىرىنى ياساشقا بولىدۇ،  بۇلار مەلۇم مەدەنىيەتتىكى كىشىلەر ئېسىلزادىلىك بىلەن باغلايدىغان يۇقىرى ئىستېمال مالللىرىدۇر. ئۇلارنىڭ قىممىتى پۈتۈنلەي مەدەنىيەتكە باغلىق.

قىممەتلىك مېتاللارنىڭ بەلگىلەنگەن ئېغىرلىقى ئاخىرى تەڭگىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. تارىختىكى تۇنجى تەڭگىلەر مىلادىدىن بۇرۇنقى 640-يىلى غەربىي ئاناتولىيەدىكى لىدىيە پادىشاھى ئالياتتېس تەرىپىدىن سوقۇلغان. بۇ تەڭگىلەرنىڭ ئۆلچەملەشتۈرۈلگەن ئالتۇن ياكى كۈمۈش ئېغىرلىقى بار بولۇپ، ئۈستىگە ئايرىم بەلگىسى بېسىلغان. بۇ بەلگە ئىككى نەرسىنى ئىسپاتلايتتى. بىرىنچىسى، تەڭگىدە قانچىلىك قىممەتلىك مېتال بارلىقىنى كۆرسىتەتتى؛ ئىككىنچىسى، تەڭگىنى چىقارغان ۋە ئۇنىڭ قىممىتىگە كاپالەتلىك قىلغان ھۆكۈمراننى كۆرسىتەتتى. بۈگۈنكى كۈندە ئىشلىتىلىۋاتقان تەڭگىلەر ئاساسەن لىدىيە تەڭگىلىرىنىڭ ئەۋلادىدۇر.

بەلگىسىز مېتال پارچىلىرىغا قارىغاندا تەڭگىلەرنىڭ ئىككى مۇھىم ئارتۇقچىلىقى بار ئىدى. بىرىنچىسى، مېتال پارچىلىرىنى ھەر قېتىملىق سودىدا تارتىش كېرەك ئىدى. ئىككىنچىسى، تارتىشنىڭ ئۆزىلا يېتەرلىك ئەمەس ئىدى. موزدوز مېنىڭ ئۆتۈكۈم ئۈچۈن بەرگەن كۈمۈش پارچىسىنىڭ ھەقىقەتەن ساپ كۈمۈشتىن ياسالغانلىقىنى، كۈمۈش يالىتىلغان قوغۇشۇن ئەمەسلىكىنى قانداق بىلىدۇ؟ تەڭگىلەر بۇ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشقا ياردەم بېرىدۇ. ئۈستىگە بېسىلغان بەلگە دەل ئۇلارنىڭ قىممىتىنى ئىسپاتلايدۇ، شۇڭا موزدوزنىڭ پۇل ساندۇقىدا تارازا ساقلىشىنىڭ ھاجىتى يوق. تېخىمۇ مۇھىمى، تەڭگىدىكى بەلگە تەڭگىنىڭ قىممىتىگە كاپالەتلىك قىلىدىغان سىياسىي ھاكىمىيەتنىڭ ئىمزاسىدۇر.

بەلگىنىڭ شەكلى ۋە چوڭ-كىچىكلىكى تارىختا زور دەرىجىدە ئۆزگەرگەن بولسىمۇ، ئۇقتۇرۇش ھەمىشە ئوخشاش ئىدى: «مەن، ئۇلۇغ پادىشاھ پالانى-پۇستانى، بۇ تەڭگىنىڭ دەل بەش گرام ئالتۇن ئىكەنلىكىگە شەخسەن كاپالەتلىك قىلىمەن. كىمكى بۇ تەڭگىنىڭ ساختىسىنى ياساشقا پېتىنسا، مېنىڭ ئىمزايىمنى كۆچۈرگەن بولىدۇ، بۇ مېنىڭ نام-شۆھرىتىمگە داغ چۈشۈرىدۇ. مەن بۇنداق جىنايەتنى قاتتىق جازالايمەن.» شۇڭا ساختا پۇل ياساش ھەر دائىم باشقا ئالدامچىلىقلارغا قارىغاندا ئېغىر جىنايەت دەپ قارالغان.

ساختا پۇل ياساش ئالدامچىلىقلا ئەمەس، بەلكى ھۆكۈمرانلىق ھوقۇقىغا خىلاپلىق قىلىش، پادىشاھنىڭ ھوقۇقى، ئىمتىيازى ۋە شەخسىگە قارشى ئىسيان ھەرىكىتىدۇر.  ئۇنىڭ قانۇنىي ئاتالغۇسى  lese-majesty(شاھانە ھۆرمەتنى دەپسەندە قىلىش) بولۇپ، ئادەتتە قىيىن-قىستاق ۋە ئۆلۈم جازاسى بىلەن جازالىناتتى. كىشىلەر پادىشاھنىڭ كۈچى ۋە دۇرۇسلۇقىغا ئىشەنگەن بولسىلا، ئۇنىڭ تەڭگىلىرىگىمۇ ئىشەنگەن. پۈتۈنلەي ناتونۇش كىشىلەر رىم دېنارىئۇس تەڭگىسىنىڭ قىممىتى ئۈستىدە ئاسانلا كېلىشەلەيتتى، چۈنكى ئۇلار تەڭگىگە نامى ۋە رەسىمى چۈشۈرۈلگەن رىم ئىمپېراتورىنىڭ كۈچى ۋە دۇرۇسلۇقىغا ئىشىنەتتى.

مىلادىدىن بۇرۇنقى 7-ئەسىرگە تەۋە لىدىيە تەڭگىلىرى تارىختىكى ئەڭ بۇرۇنقى تەڭگىلەردىن بىرى،

ئۆز نۆۋىتىدە، ئىمپېراتورنىڭ كۈچى دېنارىئۇسقا تايىناتتى. رىم ئىمپېرىيەسىنى تەڭگىسىز ساقلاشنىڭ قانچىلىك قىيىن بولىدىغانلىقىنى ئويلاپ بېقىڭ. ئەگەر ئىمپېراتور باج يىغىش ۋە مائاش تۆلەش ئۈچۈن ئارپا-بۇغداي ئىشلەتكەن بولسا. سۈرىيەدىن ئارپا بېجى يىغىپ، بۇ مال-مۈلۈكنى رىمدىكى مەركىزىي خەزىنىگە يۆتكەپ، ئاندىن يەنە برىتانىيەدىكى رىم ئەسكەرلىرىگە مائاش تۆلەش ئۈچۈن ئۇ يەرگە يۆتكەش مۇمكىن بولمايتتى. ئەگەر رىم شەھىرىنىڭ ئاھالىسى ئالتۇن تەڭگىگە ئىشەنگەن، ئەمما بويسۇندۇرۇلغان خەلقلەر بۇ ئىشەنچنى رەت قىلىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا قۇلۇلە قېپى، پىل چىشى مونچاق ياكى توپ رەختلەرگە ئىشەنگەن بولسا، ئىمپېرىيەنى ساقلاش ئوخشاشلا قىيىن بولاتتى.

ئالتۇن ئىنجىلى

رىمنىڭ تەڭگىلىرىگە بولغان ئىشەنچ شۇنچىلىك كۈچلۈك ئىدىكى، ھەتتا ئىمپېرىيە چېگرىسىنىڭ سىرتىدىمۇ، كىشىلەر دېنارىئۇس تەڭگىسى بىلەن تۆلەم قوبۇل قىلىشقا خۇشال ئىدى. مىلادىيە بىرىنچى ئەسىردە، رىم قوشۇنى مىڭلىغان كىلومېتىر يىراقلىقتا بولسىمۇ، رىم تەڭگىلىرى ھىندىستان بازارلىرىدا قوبۇل قىلىنغان ئالماشتۇرۇش ۋاسىتىسى ئىدى. ھىندىستانلىقلارنىڭ دېنارىئۇس تەڭگىسى ۋە ئىمپېراتورنىڭ سۈرىتىگە بولغان ئىشەنچى شۇنچىلىك كۈچلۈك ئىدىكى، يەرلىك ھۆكۈمرانلار ئۆز تەڭگىلىرىنى سوققاندا، ھەتتا رىم ئىمپېراتورىنىڭ پورترېتىگىچە دېنارىئۇسنى ئەينەن دورىغان! «دېنارىئۇس» ئىسمى تەڭگىلەرنىڭ ئومۇمىي نامىغا ئايلاندى. مۇسۇلمان خەلىپىلەر بۇ نامنى ئەرەبلەشتۈرۈپ «دىنار» چىقاردى. دىنار ھازىرمۇ ئىئوردانىيە، ئىراق، سېربىيە، ماكېدونىيە، تۇنىس ۋە باشقا بىر قانچە دۆلەتنىڭ رەسمىي پۇل بىرلىكىنىڭ نامىدۇر.

لىدىيە ئۇسلۇبىدىكى تەڭگە ئوتتۇرا دېڭىزدىن ھىندى ئوكيانغا تارقىلىۋاتقاندا، خىتاي تۇچ تەڭگە ۋە بەلگىسىز كۈمۈش-ئالتۇن پارچىلىرىغا ئاساسلانغان سەل پەرقلىق پۇل سىستېمىسىنى تەرەققىي قىلدۇردى. شۇنداقتىمۇ، بۇ ئىككى پۇل سىستېمىسىنىڭ (بولۇپمۇ ئالتۇن-كۈمۈشكە تايىنىش جەھەتتە) يېتەرلىك ئورتاقلىقى بولغاچقا، خىتاي رايونى بىلەن لىدىيە رايونى ئارىسىدا زىچ پۇل ۋە سودا مۇناسىۋەتلىرى ئورنىتىلدى. مۇسۇلمان ۋە ياۋروپا سودىگەرلىرى ھەم ئىستىلاچىلىرى لىدىيە سىستېمىسى ۋە ئالتۇن ئىنجىلىنى دۇنيانىڭ چەت ياقىلىرىغىچە تەدرىجىي تارقاتتى. كېيىنكى زامانلارغا كەلگەندە، پۈتۈن دۇنيا دەسلەپتە ئالتۇن-كۈمۈشكە، كېيىن ئەنگىلىيە فوند سىتېرلىڭى ۋە ئامېرىكا دوللىرى قاتارلىق بىر قانچە ئىشەنچلىك پۇلغا تايىنىدىغان يەككە پۇل رايونىغا ئايلاندى.

دۆلەت ۋە مەدەنىيەت ھالقىغان پۇل بىرلىكى رايونىنىڭ پەيدا بولۇشى ئاسىيا-ئافرىقىنىڭ، ئاخىرىدا پۈتۈن دۇنيانىڭ يەككە ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي سەھنىدە بىرلىشىشىگە ئاساس سالدى. كىشىلەر يەنىلا بىر-بىرىنىڭ تىلىنى چۈشەنمەيتتى، ئوخشىمىغان ھۆكۈمرانلارغا بويسۇناتتى ۋە باشقا-باشقا ئىلاھلارغا چوقۇناتتى، ئەمما ھەممىسى ئالتۇن-كۈمۈشكە ۋە ئالتۇن-كۈمۈش تەڭگىلەرگە ئىشىنەتتى. بۇ ئورتاق ئىشەنچ بولمىغان بولسا، دۇنياۋى سودا تورى ئاساسەن مۇمكىن بولمايتتى. 16-ئەسىردىكى ئىسپان ئىستىلاچىلىرى ئامېرىكىدىن تاپقان ئالتۇن-كۈمۈش ياۋروپا سودىگەرلىرىنىڭ شەرقىي ئاسىيادىن يىپەك، چىنە-قاچا ۋە دورا-دەرمەك سېتىۋېلىشىغا ئىمكان يارىتىپ، ياۋروپا بىلەن شەرقىي ئاسىيانىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈردى. مېكسىكا ۋە ئاندېستا قېزىپ چىقىرىلغان ئالتۇن-كۈمۈشنىڭ كۆپ قىسمى ياۋروپىلىقلارنىڭ قولىدىن ئۆتۈپ، خىتايدىكى يىپەك ۋە چىنە-قاچا ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ ھەميانلىرىدا ئۆز ئورنىنى تاپتى. ئەگەر خىتايلار كورتېس ۋە ئۇنىڭ ھەمراھلىرىنى مەپتۇن قىلغان «يۈرەك كېسىلى»گە گىرىپتار بولمىغان ھەمدە ئالتۇن-كۈمۈش بىلەن تۆلەشنى رەت قىلغان بولسا، دۇنيا ئىقتىسادىغا نېمە بولار ئىدى؟

ئەمما خىتايلار، ھىندىستانلىقلار، مۇسۇلمانلار ۋە ئىسپانلار تامامەن  ئوخشىمىغان مەدەنىيەتلەرگە تەۋە ھەم خېلى كۆپ ئىشلاردا كېلىشەلمەيدىغان تۇرۇقلۇق نېمە ئۈچۈن ئالتۇنغا بولغان ئىشەنچتە ئورتاقلىققا ئىگە بولدى؟ نېمە ئۈچۈن ئىسپانلار ئالتۇنغا، مۇسۇلمانلار ئارپىغا، ھىندىستانلىقلار قۇلۇلە قېپىغا، خىتايلار توپ يىپەككە ئىشىنىدىغان ئەھۋال يۈز بەرمىدى؟ ئىقتىسادشۇناسلارنىڭ تەييار جاۋابى بار. سودا ئىككى رايوننى تۇتاشتۇرغاندا، تەلەپ-تەمىنات كۈچى يۆتكىلىشچان ماللارنىڭ باھاسىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا مايىل بولىدۇ. بۇنى چۈشىنىش ئۈچۈن بىر مىسالنى پەرەز قىلىپ باقايلى. ھىندىستان بىلەن ئوتتۇرا دېڭىز ئارىسىدا مۇنتىزىم سودا باشلانغاندا، ھىندىستانلىقلار ئالتۇنغا قىزىقمىغاچقا، ئۇنىڭ قىممىتى يوق دېيەرلىك ئىدى دەيلى. ئەمما ئوتتۇرا دېڭىزدا ئالتۇن سالاھىيەت بەلگىسى بولغاچقا، قىممىتى يۇقىرى ئىدى. كېيىن نېمە بولار ئىدى؟

ھىندىستان بىلەن ئوتتۇرا دېڭىز ئارىسىدا قاتناۋاتقان سودىگەرلەر ئالتۇننىڭ قىممىتىدىكى پەرقنى بايقايتتى. پايدا ئېلىش ئۈچۈن، ئۇلار ئالتۇننى ھىندىستاندىن ئەرزان ئېلىپ، ئوتتۇرا دېڭىزدا قىممەت ساتاتتى. نەتىجىدە، ھىندىستاندا ئالتۇنغا بولغان تەلەپ ۋە ئۇنىڭ قىممىتى ئۆرلەيتتى. شۇ ۋاقىتتا ئوتتۇرا دېڭىز رايونى ئالتۇننىڭ كۆپلەپ كىرىشىگە دۇچ كېلىپ، ئۇنىڭ قىممىتى تۆۋەنلەيتتى. قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ھىندىستان بىلەن ئوتتۇرا دېڭىزدىكى ئالتۇننىڭ قىممىتى تەڭلىشىپ قالاتتى. ئوتتۇرا دېڭىز خەلقىنىڭ ئالتۇنغا ئىشىنىشى ھىندىستانلىقلارنىڭمۇ ئۇنىڭغا ئىشىنىشىگە سەۋەب بولاتتى. ھەتتا ھىندىستانلىقلارنىڭ ئالتۇنغا ھېچقانداق ئەمەلىي ئېھتىياجى بولمىسىمۇ، ئوتتۇرا دېڭىز خەلقىنىڭ ئۇنى خالىشى ھىندىستانلىقلارنىڭ ئۇنىڭغا قىممەت بېرىشى ئۈچۈن يېتەرلىك بولاتتى.

شۇنىڭغا ئوخشاش، باشقا بىر كىشىنىڭ قۇلۇلە قېپى، دوللار ياكى ئېلېكترونلۇق سانلىق مەلۇماتلارغا ئىشىنىشى، گەرچە ئۇ ئادەمنى بىز ئۆچ كۆرگەن، كەمسىتكەن ياكى مەسخىرە قىلغان تەقدىردىمۇ، بىزنىڭ ئۇ نەرسىلەرگە بولغان ئىشەنچىمىزنى كۈچەيتىشكە يېتەرلىك. دىنىي ئېتىقادتا كېلىشەلمەيدىغان خرىستىيانلار بىلەن مۇسۇلمانلار پۇل ئېتىقادىدا كېلىشەلەيدۇ، چۈنكى دىن بىزنى بىر نەرسىگە ئىشىنىشكە چاقىرسا، پۇل بىزنى باشقىلارنىڭ بىر نەرسىگە ئىشىنىدىغانلىقىغا ئىشىنىشكە چاقىرىدۇ.

نەچچە مىڭ يىللار داۋامىدا، پەيلاسوپلار، مۇتەپەككۇرلار ۋە پەيغەمبەرلەر پۇلنى قارىلاپ، ئۇنى بارلىق يامانلىقنىڭ يىلتىزى دەپ ئاتىغان. شۇنداق بولسىمۇ، پۇل يەنىلا ئىنسانىي كەڭچىللىكنىڭ يۇقىرى پەللىسىدۇر. پۇل تىل، دۆلەت قانۇنلىرى، مەدەنىيەت ئۆلچەملىرى، دىنىي ئېتىقادلار ۋە ئىجتىمائىي ئادەتلەرگە قارىغاندا كەڭ قورساق. پۇل ئىنسانلار ياراتقان بىردىنبىر ئىشەنچ سىستېمىسى بولۇپ، ئۇ مەدەنىيەتلەر ئارىسىدىكى بوشلۇقنى تولدۇرىدۇ ھەمدە دىن، جىنس، ئىرق، ياش ياكى جىنسىي مايىللىق تۈپەيلىدىن باشقىلارنى كەمسىتمەيدۇ. پۇل تۈپەيلىدىن، ھەتتا بىر-بىرىنى تونۇمايدىغان ۋە بىر-بىرىگە ئىشەنمەيدىغان كىشىلەرمۇ ئۈنۈملۈك ھەمكارلىشالايدۇ.

پۇلنىڭ باھاسى

 پۇل ئىككى ئومۇمىي پرىنسىپقا ئاساسلانغان:

بىرىنچىسى، پۇل ھەممە نەرسىنى ئالماشتۇرالايدۇ: پۇل بىر سېھىرگەرگە ئوخشايدۇ، سىز ئۇنى ئىشلىتىپ يەر-زېمىننى سادىقلىققا، ئادالەتنى ساغلاملىققا، قارام كۈچنى بىلىمگە ئايلاندۇرالايسىز.

ئىككىنچىسى، ئومۇمىي ئىشەنچ: پۇل ۋاسىتىچى بولغاندا، ئىككى كىشى ھەرقانداق تۈردە ھەمكارلىشالايدۇ.

 بۇ پرىنسىپلار مىليونلىغان ناتونۇش كىشىلەرنىڭ سودا ۋە سانائەتتە ئۈنۈملۈك ھەمكارلىشىشىغا ئىمكان ياراتتى. ئەمما ياخشى كۆرۈنگەن بۇ پرىنسىپلارنىڭ قاراڭغۇ تەرىپىمۇ بار. ھەممە نەرسىنى ئالماشتۇرغىلى بولغاندا ۋە كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ نامسىز تەڭگە-پۇللار ۋە قۇلۇلە قاپلىرىغا باغلانغاندا، ئۇ يەرلىك ئەنئەنىلەر، يېقىن مۇناسىۋەتلەر ۋە ئىنسانىي قىممەت قاراشلارنى چىرىتىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا تەلەپ-تەمىناتنىڭ رەھىمسىز قانۇنلىرىنى تىكلەپ قويىدۇ.

جەمئىيەتلەر ۋە ئائىلىلەر ھەمىشە ئىززەت-ھۆرمەت، سادىقلىق، ئەخلاق ۋە مۇھەببەت قاتارلىق «باھاسىز» نەرسىلەرگە بولغان ئېتىقادقا ئاساسلانغان. بۇ نەرسىلەر بازار دائىرىسىنىڭ سىرتىدا تۇرىدۇ ۋە پۇلغا سېتىلماسلىقى كېرەك. بازار ياخشى باھا بەرگەن تەقدىردىمۇ، بەزى ئىشلارنى قىلىشقا بولمايدۇ. ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنى قۇللۇققا سېتىۋەتمەسلىكى، خرىستىيان مۇخلىسى ئېغىر گۇناھ سادىر قىلماسلىقى، سادىق رىتسار ھەرگىزمۇ خوجايىنىغا ساتقۇنلۇق قىلماسلىقى؛ ئەجدادلاردىن قالغان زېمىنلىرى ھەرگىز چەتئەللىكلەرگە سېتىلماسلىقى كېرەك.

 پۇل ھەمىشە توسمىدىكى يوچۇقلاردىن سىزىپ كىرگەن سۇغا ئوخشاش بۇ توسالغۇلارنى بۆسۈشكە تىرىشقان. ئاتا-ئانىلار قالغان بالىلىرىغا يېمەكلىك ئېلىش ئۈچۈن بەزى بالىلىرىنى قۇللۇققا سېتىشقا مەجبۇر بولغان. سادىق خرىستىيانلار ئادەم ئۆلتۈرگەن، ئوغرىلىق قىلغان ۋە ئالدامچىلىق قىلغان، ئاندىن ئولجىلىرىنى چېركاۋدىن كەچۈرۈم سېتىۋېلىشقا ئىشلەتكەن. ئەمەلپەرەس رىتسارلار ئۆز سادىقلىقىنى ئەڭ يۇقىرى باھا بەرگۈچىگە ساتقان، شۇنداقلا ئۆز ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ سادىقلىقىنى نەق پۇل تۆلەش ئارقىلىق ساقلىغان. ئاتا مىراس زېمىنلىرى دۇنيانىڭ ئۇ چېتىدىن كەلگەن چەتئەللىكلەرگە دۇنياۋى ئىقتىسادقا كىرىش بېلىتى ئۈچۈن سېتىلغان.

 پۇلنىڭ تېخىمۇ قاراڭغۇ تەرىپى بار. چۈنكى پۇل ناتونۇشلار ئارىسىدا ئۇنىۋېرسال ئىشەنچ قۇرغان بولسىمۇ، بۇ ئىشەنچ ئىنسانلارغا، جەمئىيەتلەرگە ياكى مۇقەددەس قىممەت قاراشلارغا ئەمەس، بەلكى پۇلنىڭ ئۆزىگە ۋە ئۇنى قوللايدىغان سىستېمىلارغا قويۇلغان. بىز ناتونۇش ئادەمگە ياكى قوشنىمىزغا ئەمەس، ئۇلارنىڭ قولىدىكى تەڭگىگە ئىشىنىمىز. ئۇلارنىڭ تەڭگىسى تۈگىسە، بىزنىڭ ئىشەنچىمىزمۇ تۈگەيدۇ. پۇل جەمئىيەت، دىن ۋە دۆلەتنىڭ توسمىلىرىنى يىقىتقاندا، دۇنيا چوڭ ۋە رەھىمسىز بازارغا ئايلىنىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ.

 شۇڭا ئىنسانىيەتنىڭ ئىقتىسادىي تارىخى نازۇكلۇق بىلەن ئوينىلىپ كەلگەن بىر مەيدان ئۇسسۇلدۇر. كىشىلەر ناتونۇشلار بىلەن ھەمكارلىشىش ئۈچۈن پۇلغا تايانسىمۇ، ئۇنىڭ ئىنسانىي قىممەت قاراشلار ۋە يېقىن مۇناسىۋەتلەرنى چىرىتىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. كىشىلەر بىر تەرەپتىن پۇل ۋە سودىنىڭ ھەرىكىتىنى ئۇزۇن ۋاقىت چەكلەپ تۇرغان ئاممىۋى توسمىلارنى ئۆز ئىختىيارى بىلەن بۇزسا، يەنە بىر تەرەپتىن جەمئىيەت، دىن ۋە مۇھىتنى بازار كۈچلىرىنىڭ ئاسارىتىگە چۈشۈرۈپ قويماسلىق ئۈچۈن يېڭى توسمىلارنى قۇرىدۇ.

 ھازىر كىشىلەر ئومۇميۈزلۈك ھالدا «بازار ھامان غەلىبە قىلىدۇ، پادىشاھلار، روھانىيلار ۋە جامائەتلەر قۇرغان توسمىلار پۇلنىڭ دولقۇنلىرىنى ئۇزۇن توسۇپ تۇرالمايدۇ» دەپ قارايدۇ. بۇ ساددىلىقتۇر. رەھىمسىز جەڭچىلەر، مۇتەئەسسىپ دىندارلار ۋە دەردمەن پۇقرالار ھېسابخۇمار سودىگەرلەرنى قايتا-قايتا مەغلۇپ قىلالىغان، ھەتتا ئىقتىسادنى قايتا شەكىللەندۈرەلىگەن. شۇڭا ئىنسانىيەتنىڭ بىرلىككە كېلىشىنى پەقەت ئىقتىسادىي جەريان دەپ چۈشىنىش مۇمكىن ئەمەس. مىڭلىغان ئايرىم مەدەنىيەتلەرنىڭ بارا-بارا بۈگۈنكى دۇنياۋى كەنتكە بىرلىشىش جەريانىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئالتۇن-كۈمۈشنىڭ رولىنى نەزەردە تۇتۇشىمىز كېرەك، ئەمما پولات-تۆمۈرنىڭمۇ بۇنىڭدا مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلالمايمىز.