يۇۋال نۇھ ھارارىنىڭ «ساپىيانس: ئىنسانلارنىڭ قىسقىچە تارىخى» ناملىق كىتابى ھەققىدە

ئىسرائىلىيەنىڭ ئوتتۇرا ئەسىر تارىخچىسى، ھەربىي تارىخچى ۋە پەننى ئومۇملاشتۇرۇش يازغۇچىسى نۇۋال نۇھ ھارارى (1976__) 2011-يىل نەشىر قىلغان «ساپىيانس: ئىنسانلارنىڭ قىسقىچە تارىخى» ناملىق كىتابىدا ئىنسانلارنىڭ مەيدانغا كېلىش ۋە تەرەققىي قىلىش تارىخىنى ئىخچام، قىزىقارلىق بايان قىلىدۇ. كىتابتا ئىنسانلارنىڭ ھايۋانات دۇنياسىدىن ئادەمزات دۇنياسىغا، ئاندىن بۈگۈنكى تەرەققىيات ھالىتىگە كېلىش جەريانى تۆۋەندىكى باسقۇچلار بويىچە بايان قىلىنغان.:

1. ئەقىل-ئىدراك ئىنقىلابى (70,000 يىل بۇرۇن)

  بۇ باسقۇچتا مۇرەككەپ تىل ۋە مەدەنىيەت پەيدا بولغان، بۇ ھومو ساپىيېنسنىڭ باشقا تۈرلەر ۋە مۇھىتلار ئۈستىدىن ھۆكۈمرانلىق قىلىشىغا ئىمكانىيەت ياراتقان. ئىنسانلار ئەرزىمەس ھايۋان دەۋرىدىن ھالقىپ (بۇنىڭ قانداق يۈز بەرگەنلىكى تېخىچە سىر)،  تىل ئارقىلىق ئىجتىمائىي ھەمكارلىق ۋە بىلىمدىن ئورتاق پايدىلىنىشقا قادىر بولغان مەخلۇقلارغا ئايلانغان.

2. يېزا ئىگىلىك ئىنقىلابى (12,000 يىل بۇرۇن)

  بۇ باسقۇچتا ئىنسانلار ئوۋچى-غەنىمەتچى  ھاياتىدىن تېرىقچىلىققا، كۆچمەنلىك ھاياتىدىن مەھەللىشىشكە (ئاندىن شەھەرلىشىشكە) ئۆتكەن بولۇپ ، دۇنيادا تۇراقلىق ماكان ۋە ئاھالىنىڭ كۆپىيىشىگە تۈرتكە بولغان. گەرچە بۇ تارىخىي ئىلگىرىلەش دەپ قارالسىمۇ، ئاپتور ئۇنداق قارىمىغان. ئۇنىڭ بايان قىلىشىچە، يېزا ئىگىلىك دەۋرى ئىنسانلارغا تېخىمۇ مۇشەققەتلىك ھايات، ناچار ئوزۇقلىنىش ۋە ئىجتىمائىي تەڭسىزلىك ئېلىپ كەلگەن.

3. ئىنسانلارنىڭ بىر گەۋدىلىشىشى

  ئىنسانلارنىڭ چوڭ جەھەتتە قوشۇلۇشى، جەمئىيەتلىشىشى  ئىمپېرىيىلەر، ساماۋى دىنلار ۋە پۇلنىڭ كۈچى بىلەن ئەمەلگە ئاشقان. جاھانگىر دۆلەتلەر، تەسىرى چوڭ دىنلار، ئالتۇن-كۈمۈشنى بىرلىك قىلغان پۇل ۋە باشقا ئىقتىسادىي قوراللار  ئىنسانلار ئارىسىدىكى بىرلىك، ھەمكارلىقنى ئاسانلاشتۇرۇش ئۈچۈن خىزمەت قىلغان.  

ئاپتورنىڭ قارىشىچە، ئىمپېرىيىلەر ھەر خىل خەلقلەرنى بىر سىياسىي سىستېما ئاستىدا بىرلەشتۈرگەن، بۇ كۆپىنچە يەرلىك ئاھالىلەرنىڭ قۇربان بېرىشى، ئاسسسىمىلاتسىيە قىلىنىشى بەدىلىگە بولغان. دىنلار بولسا ئىنسانلارنى بىر ئېتىقاد سىستېمىسى ئىچىدە بىرلەشتۈرۈشتە غايەت زور رول ئوينىغان؛   پۇل بولسا ئۆز-ئارا ئىشەنچكە ئاساسلانغان ئورتاق «ساختا» غايىگە ئايلانغان.

4. پەن-تېخنىكا ئىنقىلاۋى ۋە زامانىۋىلىق

  كىتابتا پەن- تېخنىكا  بىلەن كاپىتالىزمنىڭ زامانىۋى دۇنيانى قانداق شەكىللەندۈرگەنلىكى، تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن ئىلگىرىلەش ياراتقانلىقى، شۇنداقلا يېڭى تەھدىتلەرنىمۇ كەلتۈرگەنلىكى بايان قىلىنىدۇ.

 ئاپتور  بۇ تارىخىي جەريانلارنىڭ مەدەنىي ۋە ئىجتىمائىي نەتىجىلىرىنى، جۈملىدىن داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان تەڭسىزلىكلەرنىڭ تارىخىي يىلتىزىنى تەكشۈرىدۇ، سەۋەبىنى كۆرسىتىدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇ، بۈگۈنكى جەمئىيەتكە كۈچلۈك سوئاللارنى قويىدۇ.

5. تەسەۋۋۇردىكى تەرتىپلەر ۋە ئورتاق ئەپسانىلەر

 كىتابنىڭ مەركىزىي ئىدىيەسى شۇكى، ھومو ساپىيانسنىڭ، يەنى بىز ئىنسانلارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى چوڭ كۆلەملىك ھەمكارلىقنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئىقتىدارىمىزدىن، بولۇپمۇ   تەسەۋۋۇرىمىزدىكى تەرتىپلەر، يەنى دىن، دۆلەت ۋە ئىقتىسادىي سىستېما قاتارلىق نەرسىلەرنى يارىتىش ۋە ئۇلارغا ئىشىنىش تەبىئىتىمىزدىن كەلگەن.

6.تارىخقا تەنقىدىي نەزەردە قاراش

  ئاپتور تارىختا ھېچقاچان ھەقىقىي ئادالەت بولمىغانلىقىنى تەكىتلەپ،  ئەنئەنىۋى تارىخ چۈشەنچىلىرىگە جەڭ ئېلان قىلىدۇ. نۇرغۇن مەدەنىيەتلەر كۈچلۈكلەر تەرىپىدىن چەتكە قېقىلغان ياكى يوقىتىلغان؛ ئىجتىمائىي تەرتىپلەر (مەسىلەن، ئىرق ياكى جىنسقا ئاساسلانغان ئىجتىمائىي چۈشەنچىلەر، تۈزۈملەر، قائىدىلەر ) تەبىئىي ئەمەس، بەلكى ئىنسانلار ئۆزى پەيدا قىلغان دەپ قارايدۇ.

  يۇۋال نۇھ ھارارىنىڭ بۇ كىتابى  نەشىر قىلىنغاندىن كېيىن ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ ئاكادېمىك ساھەسىدىلا ئەمەس، ئاممىۋى پىكىر دۇنياسىدىمۇ  داڭ قازانغان بولۇپ،  پۈتكۈل دۇنيادا 23 مىليوندىن ئارتۇق نۇسخا سېتىلغان ۋە 60 دىن ئارتۇق تىلغا تەرجىمە قىلىنغان، شۇنداق قىلىپ بۇ كىتاب يېقىنقى يىللاردىكى ئەڭ كۆپ سېتىلغان ئەسەر بولۇپ قالغان. باراك ئوباما، بىل گېيتس ۋە مارك زۇكەربېرگ قاتارلىق مەشھۇر شەخسلەر ئۇنى تەۋسىيە قىلىپ، ئۇنىڭ داڭقىنى ۋە ئوقۇلۇش نىسبىتىنى تېخىمۇ ئاشۇرغان. باراك ئوباما ئۇنى «كاللىدىكى ئۆمۈچۈك تورىنى (چىگىشلەرنى) سۈپۈرۈپ تاشلايدىغان كىتاب» دەپ ماختىغان.

  بۇ كىتاب يەنە جەمئىيەت قۇرۇلمىسى ۋە ئىنسانلارنىڭ كېلەچىكى ھەققىدە  بەس- مۇنازىرىلەرنى قوزغىغان.  كىتابتا پەن-تېخنىكا، يەر شارىلىشىش ۋە تەڭسىزلىك قاتارلىق مەسىلىلەرمۇ دىققەت نۇقتىسى قىلىنغان بولۇپ، بۈگۈنكى ئوقۇرمەنلەر ئۈچۈن كۈچلۈك جەلبكارلىققا ئىگە.  

  كىتابتا تارىخ، گىئولوگىيە، ئىنسانشۇناسلىق، جەمئىيەتشۇناسلىق، دىنشۇناسلىق، تىلشۇناسلىق،  مەدەنىيەتشۇناسلىق… قاتارلىق  كۆپ خىل پەنلەر گىرەلىشىپ كەتكەن بولۇپ، ھەقىقىي مەنىدىكى پەننى ئومۇملاشتۇرۇش كىتابىغا ئايلانغان؛ ئۇسلۇب جەھەتتىن ئىلمىيلىك بىلەن ئەدەبىيلىك گىرەلىشىپ كەتكەن. كىتابتىكى  تارىخىي سانلىق-مەلۇماتلار ئادەتتىكى ئوقۇرمەنلەر ۋە ئالىملارنىڭ ھەر ئىككىسىنىڭ چۈشەنچىسىگە ماس كېلىدۇ. كىتابنى ئوقۇغان ئادەم ئىلمىي ئەسەرنى ئەمەس، بىرسىنىڭ مەدداھلىق قىسسەسىنى، جەڭنامىسىنى، تارىخىي يۇمۇرلىرىنى ئاڭلاۋاتقاندەك تۇيغۇغا كېلىدۇ. گاھى يېرىدە ئەدەبىي تەسۋىر قوللىنىلغان بولۇپ، ئىنسانلارنىڭ قەدىمدىن باشلانغان ھاياتى ھەققىدە ئىشلەنگەن بىر ھۆججەتلىك فىلىمنى كۆرۈۋاتقاندەك تۇيغۇ بېرىدۇ. گاھى يېرىدە ئۆتمۈش بىلەن بۈگۈننى باغلاپ سوئال قويۇشلىرى بار ئاپتورنىڭ ، مەسىلەن، بىز ئاتا-بوۋىلىرىمىزدىن بەختلىكمۇ؟ دېگەندەك. بۇمۇ ئادەمنى قىزىقتۇرىدۇ ھەم ئويلاندۇرىدۇ. شۇڭا بۇ كىتاب ئىلمىي مۇھىتلار، كىتاب سۆھبەت گۇرۇپپىلىرى ۋە شەخسلەرنىڭ كىتاب ئوقۇش تىزىملىكىدە ئەڭ ئالدىنقى ئورۇننى ئىگىلىگەن.

خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، «ساپىيانس: ئىنسانلارنىڭ قىسقىچە تارىخى» ناملىق بۇ كىتابنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى شۇكى، ئۇ ئىنسانلار تارىخىنى يېڭى ۋە تەنقىدىي نۇقتىدا يورۇتۇپ بەرگەن؛ كۆپ خىل پەنلەرنى تارىخ ئوقىدا بىرلەشتۈرگەن؛ ئاپتور كىتابنى ساپ ئىلمىي ئەسەر، يەنى ئادەتتىكى ئوقۇرمەن ئاسانلىقچە چۈشەنمەيدىغان ئاكادېمىك ئۇسلۇبتا ئەمەس، ھەممە ئادەم چۈشىنەلەيدىغان  ئاممىباپ، چۈشىنىشلىك، قىزىقارلىق  ئۇسلۇبتا بايان قىلغان. ئوقۇرمەنلەرنى ئىنسانىيەتنىڭ ئۆتمۈشى ۋە كېلەچىكىگە باشقىچە نەزەردە قاراشقا ئېلىپ بارالىغان.

بۇ كىتابنى 2014-يىل تۈركچىدىن ئوقۇپ چىقىپ قىزىقىپ قالغان ھەم ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىشنى ئويلاپ يۈرگەنىدىم، ئارىلىقتا ئوقۇش، خىزمەت، تۇرمۇش ھەلەكچىلىكىدە يۈرۈپ، 2024-يىلنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە، ئىنگىلىزچە بىلەن تۈركچىسىنى سېلىشتۇرغاچ  تەرجىمە قىلىشنى باشلىدىم. ئۇزۇن ۋە مۇشەققەتلىك بولغان بۇ تەرجىمە ئىشىنىڭ ئۈچتىن بىرى تامام بولغاندا، فېسبوكتا بۇ كىتابنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنىڭ نەشر قىلىنغانلىقى خەۋەر قىلىندى. بۇنداق مۇھىم كىتاب ئەسلىدە بۇرۇنلا تەرجىمە قىلىنىپ نەشىر قىلىنىشى كېرەك ئىدى، چىققىنى ياخشى بولدى دەپ ئويلىدىم. شۇنداقتىمۇ ئۆزەمنىڭ تەرجىمىسىنى تاشلاپ قويغۇم كەلمىدى،  ھەممەيلەنگە مەلۇم بولغىنىدەك، ھەر قانداق داڭلىق ئەسەرنىڭ بىر ياكى بىر نەچچە خىل تەرجىمىسى بولىدۇ، ئوقۇرمەنگەن كۆپ خىل تاللاش ئىمكانىيىتى سۇنۇلىدۇ.   تەرجىمىنىڭ سۈپەت-ساپاسىغا ئوقۇرمەنلەر ئۆزى باھا بېرىدۇ. دوستلارنىڭ ئىلھام-مەدەت بېرىشى بىلەن تەرجىمىنى داۋاملاشتۇرۇپ ئاخىر مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملىدىم.  ئەسلى كىتابتىكى سۈرەتلەرنى ئەينەن ئالدىم، زۆرۈر يەرلىرىگە ئىزاھات بېرىپ ماڭدىم. مەن بۇ ئەمگىكىم ئارقىلىق، دۇنيادا خېلىدىن بېرى گېپى بولۇۋاتقان بىر كىتابنى تىلىمىزغا ئۆرۈش مەقسىتىگە يەتكەن بولسام، بىر ئادەم بولسىمۇ ئۇنى ئوقۇپ بەھرىمەن بولۇپ، ئىنسانلارنىڭ تارىخى بىلەن گىرەلەشكەن دۇنيا تارىخىدىن، جاھانگىرلاردىن، دىنلاردىن، كاپىتالىزمدىن، دۇنيادىكى تەڭسىزلىكنىڭ كېلىش مەنبەسىدىن مەلۇم چۈشەنچە ھاسىل قىلسا، مەن ئۈچۈن كۇپايە.

.

كىتابنىڭ تەرجىمىسى

(مۇندەرىجە قىسقارتىلدى)

بىرىنچى قىسىم: ئەقىل-ئىدراك ئىنقىلاۋى  

1. ئەرزىمەس بىر ھايۋان

1. تەخمىنەن 30 مىڭ يىل ئىلگىرى فرانسىيەنىڭ جەنۇبىدىكى كاۋېت پونت قەدىمىي غارىنىڭ دىۋارىغا قالدۇرۇلغان ئادەمزات ئىزى، بىرسى گويا «مەن بۇ يەردە!» دېمەكچى بولغان.

تەخمىنەن 13.5 مىليارد يىل ئاۋۋال بىگ باڭ (بۈيۈك پارتىلاش) ھادىسىسى بىلەن ماددا، ئېنىرگىيە، زامان ۋە ئالەم ئوتتۇرىغا چىقتى. ئالەمىمىزنىڭ بۇ خىل شەكىللىنىش ھېكايىسىنى فىزىكا دەپ ئاتايمىز.

بۇلار ئوتتۇرىغا چىقىپ تەخمىنەن 300 مىڭ يىلدىن كېيىن ماددا، ئېنىرگىيە، ئاتوم دەيدىغان تېخىمۇ مۇرەككەپ نەرسىلەر ئوتتۇرىغا چىقتى، بۇلار ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن بىرلىىشپ مالىكولىلارنى شەكىللەندۈردى. ئاتوملار، مالىكولىلار ۋە ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى تەسىرلەرنىڭ ھېكايىسىنى خىمىيە دەپ ئاتايمىز.

تەخمىنەن، 3.8 مىليارد يىل ئاۋۋال، دۇنيا دەپ ئاتالغان سەييارىدە بەزى مالىكولىلار ئورگانىزم دەپ ئاتىلىدىغان تېخىمۇ كەڭ ۋە مۇرەككەپ بىرىكمىلەرنى-جانلىقلارنى  شەكىللەندۈردى، بۇلارنىڭ ھېكايىسىنى بىئولوگىيە دەپ ئاتايمىز.

تەخمىنەن 70 مىڭ يىل ئاۋۋال ھومو ساپىيانىسقا مەنسۇپ جانلىقلار كۈلتۈر دەپ ئاتىلىدىغان تېخىمۇ مۇرەككەپ سىستېما شەكىللەندۈردى، شۇنىڭدىن باشلاپ داۋاملاشقان مەدەنىيەت تەرەققىياتىنى تارىخ دەپ ئاتايمىز.

تۆۋەندىكى ئۈچ مۇھىم ئىنقىلاب تارىخنىڭ جەريانىنى شەكىللەندۈردى: تەخمىنەن 70 مىڭ ئاۋۋال باشلانغان ئەقىل-ئىدراك ئىنقىلابى، 12 مىڭ يىل ئاۋۋال بۇنى تېزلەشتۈرگەن يېزا ئىگىلىك ئىنقىلابى ۋە بۇ تارىخنى ئاياغلاشتۇرۇپ يىپيېڭى بىر دەۋرنى مەيدانغا كەلتۈرگەن، 5 مىڭ يىل ئاۋۋال باشلانغان بىلىم ئىنقىلابى. بۇ كىتاب بۇ ئۈچ ئىنقىلابنىڭ ئىنسانلار ۋە باشقا جانلىقلارغا قانداق تەسىر كۆرسەتكەنلىكى ھېكايىسىنى بايان قىلىدۇ.

*****

تارىختىن كۆپ يىللار ئىلگىرى ئىنسانلار مەۋجۇت ئىدى. ھازىرقى ئىنسانلارغا ئوخشايدىغان ھايۋانلار تۇنجى بولۇپ تەخمىنەن 2.5 مىليون يىل ئاۋۋال مەيدانغا كەلدى. ئەمما ئۇلار ئەۋلادمۇ ئەۋلاد نۇرغۇن يىللار ياشاپمۇ، شۇ جايدا ياشىغان باشقا جانلىقلاردىن ئايرىلىپ چىقالمىدى.

2 مىليون يىل ئاۋۋال شەرقىي ئاڧرىقىنى ساياھەت قىلغان بولسىڭىز، كۆپلىگەن تونۇش ئىنسان تىپلىرىنى—بالىلىرىنى  قۇچاقلاپ ئولتۇرغان ئەنسىز ئانىلارنى، پاتقاقتا ئويناۋاتقان بالىلارنى ، قۇلاقنىڭ تىنچلىقىنى خالايدىغان قېرىلارنى، جامائەت نىزامىغا بويسۇنمايدىغان ياشلارنى، ئادەم باشقۇرۇپ كۆنۈپ كەتكەن كاتىۋاشلارنى، مەھەللە گۈزەللىرىنى جەلپ قىلىش ئۈچۈن مۇسكول چىقىرىپ يۈرگەن پالۋانلارنى ئۇچراتقان بولاتتىڭىز. بۇ قەدىمىي ئىنسانلار بىرلىرىگە ئاشىق بولدى، بىر-بىرى بىلەن دوستلاشتى، ئويۇن-تاماشا قىلدى، ھوقۇق-مەرتىۋە ئۈچۈن سوقۇشتى. ئەمما بۇلارنى شىمپانزىلار، ئىتباش مايمۇنلار ۋە پىللارمۇ قىلاتتى. ئىنسانلارنىڭ ھېچقانداق ئۆزگىچە ئالاھىدىلىكى يوق ئىدى. ئىنسان نەسلىدىن بولغانلارنىڭ بىر كۈنى ئايغا چىقىپ ماڭىدىغانلىقىنى، ئاتومنى پارچىلايدىغانلىقىنى، گېن شېڧرىسىنى يېشىدىغانلىقىنى ۋە تارىخ كىتابىنى يازىدىغانلىقىنى ھېچكىم ئويلاپ باقمىغانىدى. تارىختىن بۇرۇنقى ئىنسانلارغا ئائىت بىلىشكە تېگىشلىك ئەڭ مۇھىم نەرسە شۇكى، ئۇلار ئۆز ئەتراپىدا گورىللا، پارقىراق قوڭغۇز ۋە دېڭىزدىكى مېدوزىلاردىن ئۆتە تەسىر پەيدا قىلالمايدىغان ئادەتتىكى ھايۋانلار ئىدى.

بىئولوگلار جانلىقلارنى تۈرلەرگە بۆلىدۇ. ئەگەر ھايۋانلار بىر-بىر بىلەن جۈپلىشىپ نەسىل قالدۇرالىسا، بىر تۈرگە مەنسۇپ دەپ قارىلىدۇ. كېلىپ چىقىش جەھەتتىن، ئات بىلەن ئېشەكنىڭ ئەجدادى بىر ھېسابلىنىدۇ ھەمدە بۇ ئىككى ھايۋان كۆپ جەھەتتىن بىر-بىرىگە ئوخشايدۇ. شۇنداقتىمۇ ئۇلار بىر-بىرى بىلەن جۈپلىشىشكە قىزىقمايدۇ. ئەگەر قىزىقتۇرۇلسا، بىر-بىرى بىلەن جۈپلىشىدۇ-دە، ئۇنىڭدىن قېچىر دېگەن قىسىر ئەۋلادى تۇغۇلىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئېشەكنىڭ DNA سىدىكى مۇتاسيونلار (توساتتىن ئۆزگىرىشلەر) ئاتلارغا ئەسلا ئۆتمەيدۇ، ئاتنىڭمۇ ئېشەكلەرگە ئۆتمەيدۇ. شۇڭا بۇ ئىككى تىپ ھايۋان ئايرىم تۈرلەر بولۇپ تەرەققىي قىلغان دەپ قارىلىدۇ.     

بۇنىڭغا باققاندا، بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغان بۆرە ئىت بىلەن تايغان بىر تۈرگە مەنسۇپ ۋە ئوخشاش DNA غا ئىگە. ئۇلار بىر-بىرى بىلەن جۈپلىشىدۇ ۋە كۈچۈكلىرىمۇ باشقا ئىتلار بىلەن جۈپلىشىپ، باشقا كۈچۈكلەرنى تۇغىدۇ.

ئەجدادى بىر بولغان تۈرلەر «ئۇرۇقداش» نامى ئاستىدا جەملىنىدۇ. شىرلار، قاپلانلار، يىلىپىزلار، ئامېرىكا يولۋىسى قاتارلىقلار يىلپىز ئۇرۇقدىشىغا تەۋە تۈرلەر ھېسابلىنىدۇ. بىئولوگلار جانلىقلارنى ئىككى تەركىپتىن تۈزۈلگەن لاتىنچە ئىسىم بىلەن ئاتىغان بولۇپ، ئالدىنقىسى ئۇرۇق، كېيىنكىسى تۈر. مەسىلەن، شىرلارنى Panthera leo ، يەنى يىلپىز ئۇرۇقدىشىنىڭ شىر تۈرى دەپ ئاتىغان. بۇ كىتابنى ئوقۇغانلارنى ھومو ساپىيانس (Homo sapians) دېسەك، ئۇلار ھومو (ئىنسان) ئۇرۇقدىشىنىڭ ساپىيانس (ئەقىللىق) تۈرى ھېسابلىنىدۇ.

ئۇرۇقداشلارمۇ ئۆز ئىچىدە ئائىلەلەرگە ئايرىلىدۇ، مەسىلەن شىرلار، قاپلانلار، ئۆي مۈشۈكلىرى مۈشۈك ئائىلىسىگە كىرىدۇ؛ پىللار، ئۇزۇن تۈكلۈك پىللار (ماموتلار)، ئۇزۇن چىشلىق پىللار (ماستودونلار) پىل ئائىلىسىگە كىرىدۇ. بىر ئائىلىنىڭ بارلىق ئەزالىرىنىڭ قانداشلىقى ئۇلارنى بارلىققا كەلتۈرگەن  بىر ئاتا ياكى ئانىغا تايىنىدۇ. مەسىلەن، ئەڭ كىچىك ئۆي مۈشۈكىدىن تارتىپ ئەڭ ۋەھشى ئارسلانغىچە ھەممىسى 25 مىڭ يىل ئاۋۋال ياشىغان بىر مۈشۈك ئاتىدىن كەلگەن.

ھومو ساپىيانىسمۇ بىر ئائىلىگە مەنسۇپ. بۇ بىلىم تارىختىن بېرى سىر بولۇپ ساقلانغان ئەڭ ئادەتتىكى بىلىم ئىدى. ھومو ساپىيانس ئۇزۇن مەزگىلگىچە ئۆزىنى باشقا ھايۋانلاردىن ئايرىم، ئائىلىسىز ( قەۋم-قېرىندىشى، ھەتتا ئاتا-ئانىسى يوق) بىر يېتىمدەك كۆردى.  ئەمما ئەھۋال ئۇنداق ئەمەس ئىدى. نېمىلا بولسا بولسۇن، بىز ئىنسانلار چوڭ مايمۇنلار دەپ ئاتالغان غەۋغاچى بىر توپنىڭ ئەزالىرى. ھازىرغىچە ياشاۋاتقان ئۇرۇق-تۇغقانلىرىمىز ئارىسىدا شىمپانزا، گورىللا ۋە ئورانگوتانلار بار؛ شىمپانزىلار بولسا بىزگە ئەڭ يېقىنلىرىدۇر. 6 مىليون يىل ئىلگىرى بىر چىشى مايمۇننىڭ ئىككى قىزى تۇغۇلدى، بۇلاردىن بىرى بارلىق شىمپانزىلارنىڭ ئاتىسىنى تۇغدى، يەنە بىرى بولسا بىزنىڭ چوڭ ئانىمىز بولدى.

ئىشكاپتىكى ئىسكېلىتلار

ھومو ساپىيانس بىزنى تېخىمۇ بىئارام قىلىدىغان بىر سىر ساقلاۋاتاتتى. بىر زامانلاردا باشقا كۆپلىگەن تاغىلىرىمىز بىلەن بىرلىكتە، بىزنىڭ بىر قانچە ئوغۇل ۋە قىز قېرىندىشىمىز بار ئىدى؛ ئۆزىمىزنى بىردىنبىر ئىنسان تۈرى دەپ بىلەتتۇق، چۈنكى ئاخىرقى 10 مىڭ يىلدا تۈرىمىز ھەقىقەتەن دۇنيادىكى بىردىنبىر ئىنسان تۈرى ئىدى. ئەسلىدىمۇ «ئىنسان» دېگەن سۆز ھەقىقەتەن «ھومو ئۇرۇقدىشىغا مەنسۇپ بىر ھايۋان» دېگەنلىك بولاتتى ۋە قەدىمدە بۇ ئۇرۇقداش تەۋەلىكىدە ھومو ساپىيانستىن باشقا كۆپلىگەن تۈرلەر مەۋجۇت ئىدى. كىتابنىڭ كېيىنكى بابلىرىدا، ساپىيانس بولمىغان ئىنسانلار بىلەن ئۇچرىشىپ قالىمىز. بۇ ئىككىسىنى ئېنىق ئايرىش ئۈچۈن، «ساپىيانس» ئاتالغۇسىنى ھومو ساپىيانس (ئىنسانلارنىڭ ئەقىللىق تۈرى) ئەزالىرىنى ئاتاش ئۈچۈن قوللىنىمەن، «ئىنسان» ئاتالغۇسىنى بولسا، ھومو ئۇرۇقدىشىنىڭ قەدىمكى ئەزالىرىنى ئاتاش ئۈچۈن قويۇپ قويىمەن.

ئىنسانلار تۇنجى بولۇپ، 2.5 مىليون ئىلگىرى شەرقىي ئاڧرىقىدا «جەنۇب مايمۇنى» مەنىسىدە كەلگەن ئاۋسترالوپىتىكوس (Australopithecus) نامى بېرىلگەن مايمۇن ئۇرۇقدىشىدىن كېلىپ چىققانىدى. تەخمىنەن 2 مىليون ئىلگىرى بۇ قەدىمقى ئەرلەر ۋە ئاياللاردىن بەزىلىرى يۇرتلىرىنى تەرك ئېتىپ، شىمالىي ئاڧرىقا، ياۋروپا ۋە ئاسىيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا كۆچتى. شىمالىي ياۋروپانىڭ قارلىق ئورمانلىقلىرىدا ھايات ياشاش، ھىندۇنېزىيەنىڭ نەم جاڭگاللىقلىرىدا تىرىك قېلىش ئىقتىدارىنى ھازىرلاش ئۈچۈن، ئىنسان گۇرۇپپىلىرى ئۆزىنى ھەر خىل ئۇسۇلدا ئۆزگەرتىشكە باشلىدى. نەتىجىدە ھەر خىل تۈرلەر مەيدانغا كەلدى، ئالىملار ئۇلارنىڭ ھەر بىرىگە دەبدەبىلىك لاتىنچە ئىسىملار قويدى.

2.قىياسەن سىزىلغان قېرىنداشلىرىمىز (سولدىن ئوڭغا) : ھومو رودولفېنسىس (شەرقىي ئافرىقا)؛ ھومو ئېرىكتوس (شەرقىي ئاسىيا)؛ ھومو نىياندېرتالېنسىس (ياۋروپا بىلەن غەربىي ئاسىيا). ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئىنسان ئىدى.   

ياۋروپا ۋە غەربىي ئاسىيادىكى ئىنسانلار ئاساسەن «نىياندېرتاللار» دەپ ئاتالغان ھومو نىياندېرتاللىقلار (Homo Neandertalensis) ، يەنى «نىياندېرتال ۋادىسى ئىنسانلىرى» غا ئايلاندى. نىياندېرتاللار ساپىيانسلاردىن كۈچلۈك، مۇسكۇللىرى تەرەققىي قىلغان ۋە مۇز ئېراسىنىڭ غەربىي ياۋرو-ئاسىيا ئىقلىمىغا ماسلاشقانىدى. ئاسىيانىڭ يىراق شەرق تەرەپلىرىدە «ئۆرە ئادەم» مەنىسىدىكى ھومو ئېرېكتوس (Homo Erektos) ماكانلاشقانىدى. ئۇلار بۇ جايلاردا 2 مىليون يىلغا يېقىن ياشاپ، بۈگۈنگىچە كۆرۈلگەن ئەڭ چىداملىق ئىنسان تۈرى بولدى. بۇ رېكورتنى بىزنىڭ تۈرىمىزدىكى ئىنسانلارنىڭ بۇزالىشى خېلىلا قىيىن بولسا كېرەك. ھومو ساپىيانىسنىڭ ئۇ جايلاردا مىڭ يىل ياشىيالىشىمۇ ناتايىن. شۇ سەۋەبتىن 2 مىليون يىل ياشاش بىزلەر مۇۋەپپەق بولالايدىغان ئىش ئەمەس.

ھىندۇنېزىيەدىكى جاۋا ئارىلىدا «سولو ۋادىسىدىكى ئىنسان» مەنىسىدىكى «ھومو سولېنسىس»لار ياشايتتى. بۇ ئىنسانلار تروپىك ئىقلىمغا ماسلاشقانىدى. ھىندۇنېزىيەنىڭ يەنە بىر ئارىلى بولغان فلورىستا ياشىغان قەدىمكى ئىنسانلار كىچىكلەش دەۋرىنى باشتىن كەچۈردى. دېڭىز سۇلىرى تېيىز ۋاقتىدا ئىنسانلار ڧلورېس ئارىلىغا كەلدى، ئۇ چاغدا ئۇلار بۇ ئارالغا چوڭ قۇرۇقلۇقتىن ئاسانلا كېلەلەيتتى. دېڭىز سۇلىرى قايتا ئۆرلىگەندە بەزى ئىنسانلار تەبىئىي شارائىتى ناچار، ئاش-ئوزۇق كەم بولغان ئاراللارغا قامىلىپ قالدى، قورساققا كۆپ يەيدىغان بەستلىك ئىنسانلار ئاۋۋال ئۆلدى، ۋىجىك ئىنسانلار بولسا ئۇزۇنراق جان ساقلاپ قالدى، شۇنداق قىلىپ ڧلورېس ئىنسانلىرى ئەۋلادمۇ ئەۋلاد كىچىكلەپ باردى. ئالىملار «ھومو ڧلورېسېنس» دەپ ئاتىغان بۇ ئىنسانلارنىڭ بويى ئاران بىر مېتىر كېلەتتى، ئېغىرلىقى 25 كلوگرامدىن ئاشمايتتى. شۇنداقتىمۇ ئۇلار تاشتىن قورال ياسىيالايتتى، بەزىدە ھەتتا شۇ ئارالدىكى پىللارنى ئوۋلايتتى. (راستىنى ئېيتقاندا، ئۇ چاغدىكى پىللارمۇ كىچىك ھايۋانلار ئىدى).

2010-يىلى ئالىملار سىبىرىيەدىكى دېنىسوۋا غارىنى قېزىۋاتقاندا، تاشقا ئايلانغان بىر بارماق سۆڭىكىنى بايقىدى-دە، يەنە بىر غايىب قېرىنداشمۇ يوقىلىپ كېتىشتىن قۇتۇلدى. گېن ئانالىزى بۇ بارماقنىڭ ئىلگىرى ھېچ مەلۇم بولمىغان بىر ئىنسان تۈرىگە مەنسۇپ ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى، شۇنىڭ بىلەن بۇ تۈرگە «ھومو دېنىسوۋا» دەپ نام بېرىلدى. كىم بىلىدۇ، يەنە قانچە غايىب قېرىندىشىمىز باشقا غارلاردا، ئاراللاردا، ھەر خىل ئىقلىمدىكى جايلاردا بىزنىڭ بايقىشىمىزنى كۈتۈپ تۇرىدۇ.

بۇ ئىنسانلار ياۋروپا ۋە ئاسىيادا تەدرىجىي تەرەققىي قىلىۋاتقاندا، شەرقىي ئاڧرىقىدىكى تەرەققىياتمۇ داۋاملاشتى. ئىنسانلارنىڭ بۆشۈكى بولغان بۇ جاي «رۇدولف كۆلى ئىنسانى» مەنىسىدىكى «ھومو رۇدولفېنسىس»، «ئىشچان ئىنسان» مەنىسىدىكى «ھومو ئېرگاستېر» ۋە بىز كەمتەرلىك قىلمايلا «ئەقىللىق ئىنسان» دەپ نام بەرگەن ھومو ساپىيانس قاتارلىق كۆپلىگەن تۈرلەرنىڭ ئانا ماكانى بولۇشنى داۋام قىلدى.

بۇ تۈرلەرنىڭ بەزىلىرى دىۋىدەك يوغان بولسا، بەزىلىرى ۋىجىك ئىدى. بەزىلىرى قارام ئوۋچىلار بولسا، بەزىلىرى مېۋە توپلىغۇچىلار ئىدى. بەزىلىرى بىر ئارالدا ياشىسا، كۆپلىرى قىتئەلەرنى ھالقىدى، ئەمما ھەممىسى ھومو ئۇرۇقدىشىغا مەنسۇپ ئىدى، يەنى ھەممىسى ئىنسان ئىدى.

بۇ تۈرلەرنى بىر تۈز سىزىق بويىچە «ئېرگاستېر» دىن «ئېراكتۇس»قا، ئېراكتۇسدىن نىياندېرتاللارغا، نىياندېرتاللاردىن بىزگە تەرەققىي قىلدى دەپ ئويلاش خاتادۇر. بۇنداق تۈز سىزىق مودېلى دۇنيادا مەلۇم دەۋردە پەقەت بىرلا ئىنسان تۈرى ياشىغان ۋە باشقا بارلىق ئىنسان تۈرلىرى بىزنىڭ قەدىمقى مودېللىرىمىز دەيدىغان خاتا چۈشەنچىنى پەيدا قىلىدۇ. ھەقىقەتتە بولسا، تەخمىنەن 2 مىليون يىل بۇرۇنقىدىن 10 مىڭ يىل بۇرۇنغىچە دۇنيا بىرلا ۋاقىتتا بەك كۆپ ئىنسان تۈرىنىڭ ماكانى بولدى.  نېمىشقا ئۇنداق بولمىسۇن؟ بۈگۈن دۇنيادا بەك كۆپ تۈلكە، ئېيىق ۋە چوشقا تۈرى بار. 100 مىڭ يىل بۇرۇنقى دۇنيا ئاز دېگەندە 6 خىل ئىنسان تۈرىنىڭ ماكانى ئىدى. كۆپ تۈرلۈك ئىنسانلار ياشىغان تارىخىمىزغا باققاندا،  بۈگۈنكى يالغۇزلۇقىمىز پەۋقۇلئاددە ئايرىم بىر ھالدۇر، بەلكى تەھدىتكاردۇر. كېيىنكى بابتا شۇنى كۆرىسىلەركى، ساپىيانس تۈرىمىزنىڭ ئۆز قېرىنداشلىرىنى ئۇنتۇشى ئۈچۈن قالتىس سەۋەبلىرى بار.

تەپەككۇرنىڭ بەدىلى

بارلىق ئىنسان تۈرلىرى كۆپلىگەن پەرقلىرىنىڭ بولۇشىغا قارىماي يەنە نۇرغۇن ئوخشاشلىقلارغا ئىگە ئىدى. ئالدى بىلەن، ئىنسانلارنىڭ مېڭىسى باشقا ھايۋانلارغا قارىغاندا پەۋقۇلئاددە چوڭ ئىدى. 60 كىلوگرام ئېغىرلىقتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنىڭ ئوتتۇرىچە مېڭە ھەجمى 200 كۇپ سانتېمېتىر بولسا، زامانىۋى ساپىيانىسنىڭ ئوتتۇرىچە مېڭە ھەجمى 1200 بىلەن 1400 كۇپ سانتېمېتىر ئارىلىقىدا ئىدى.

تەدرىجىي تەرەققىياتتا چوڭ مېڭىلەرنىڭ تاللىنىشى بىزگە ئادەتتىكىچە تۇيۇلۇشى مۇمكىن. ئەقلىمىزگە شۇ قەدەر ئىشىنىمىزكى، مېڭە قانچە چوڭ بولسا شۇنچە ياخشى دەپ ئويلايمىز. ئەگەر ئۇنداق بولسا ئىدى، مۈشۈك ئائىلىسىمۇ ھېساب-كىتاب قىلالايدىغان مۈشۈكلەرنى تۇغاتتى. ھايۋاناتلار پادىشاھلىقىدا نېمىشقا ھومو ئۇرۇقدىشى بۇنچە چوڭ تەپەككۇر ئورگانلىرىنى بارلىققا كەلتۈرەلىگەن بىردىنبىر تۈر بولۇپ قالدى؟

ئەسلىدە چوڭ مېڭە بەدەن ئۈچۈن يۈك دېمەكتۇر، ئۇنى ئېلىپ يۈرۈش، بولۇپمۇ باش سۆڭىكىنىڭ ئىچىدە تۇرغان مېڭىنى ئېلىپ يۈرۈش تېخىمۇ تەس. ھومو ساپىيانىسلارنىڭ  مېڭىسى ئۇلارنىڭ بەدەن ئېغىرلىقىنىڭ ئىككى ياكى ئۈچ پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدۇ، ئەمما ئۇلار ئارام ئالغاندا مېڭىسى بەدەن ئېنىرگىىيەسىنىڭ 25 پىرسەنتىنى سەرپ قىلسا، باشقا مايمۇنلار ئارام ئالغاندا مېڭىسى بەدەن ئېنىرگىيەسىنىڭ 8 پىرسەنتىنى سەرپ قىلىدۇ. قەدىمكى ئىنسانلار يوغان مېڭىلىرىنىڭ بەدىلىنى ئىككى خىل ئۇسۇلدا تۆلىدى، بىرىنچىسى، ئوزۇقلۇق ئىزدەشكە تېخىمۇ كۆپ ۋاقىت سەرپ قىلدى. ئىككىنچىسى، مۇسكۇللىرى يىگىلەشكە باشلىدى. ئىنسانلار خۇددى دۆلەت مۇداپىئەسىگە كېتىدىغان پۇلنى  مائارىپقا سەرپ قىلغان ھۆكۈمەتكە ئوخشاش، ئېنىرگىيەنى ئىككى باشلىق مۇسكۇلدىن مېڭە نېرۋىلىرىغا ماڭدۇردى. تروپىك بەلۋاغ يايلاقلىرىدا ھايات قېلىش ئۈچۈن بۇنىڭ ياخشى ئىستراتېگىيە بولغانلىقى گۇمانلىق. بىر شىمپانزا ھومو ساپىيانس بىلەن مۇنازىرىلىشىپ ئۇنى يېڭەلمەيدۇ، ئەمما بىر مايمۇن بىر ئىنساننى لاتا قوچاقتەك پارچىلىۋېتىشى مۇمكىن.

بۈگۈن چوڭ مېڭىمىز نۇرغۇن ئىشلارغا يارايدۇ، چۈنكى ئۇ شىمپانزىلاردىن نەچچە ھەسسە تېز ھەرىكەت قىلىشىمىزنى ساقلايدۇ ھەمدە بىز بىخەتەر ئارىلىقتا تۇرۇپ ئۇلارغا ئوق ئاتالايدىغان ماشىنا ۋە قوراللارنى ئىشلەپچىقىرالايمىز. ئەمما ماشىنىلار ۋە قوراللار نىسبەتەن يېڭى نەرسىلەر. 2 مىليون يىلدىن كۆپ ۋاقىتتا ئىنسانلارنىڭ نېرۋا سىستېمىسى بارا-بارا تەرەققىي قىلدى، ئەمما چاقماق تېشىدىن بىر قانچە پىچاق، كالتەك ياسىغاندىن باشقا تۈزۈك نەرسە ياسىيالمىدى. ئۇنداقتا، بۇ 2 مىليون يىلدا ئىنسان مېڭىسىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا تۈرتكە بولغان نەرسە نېمە ئىدى؟ راستىنى ئېيتقاندا، بۇنىڭ جاۋابىنى بىلمەيمىز.

ئىنسانلارغا خاس يەنە بىر ئالاھىدىلىك ئىككى پۇتلاپ ئۆرە مېڭىشتۇر. ئۆرە ماڭغاندا تىروپىك بەلۋاغ يايلاقلىرىدا ئوۋ ھايۋانلىرى ياكى دۈشمەننى ئىزدەش تېخىمۇ ئاسان بولىدۇ؛ مېڭىشقا ھاجىتى قالمىغان قوللار تاش ئېتىش ياكى تەرەپنى ئىشارەت قىلىشقا قوللىنىلىدۇ. قوللىرىمىز تېخىمۇ كۆپ ئىشلارنى قىلغانچە، بۇ قولنىڭ ساھىبلىرى تېخىمۇ كۆپ ئىشلارغا مۇۋەپپەق بولۇشقا باشلىدى. بۇنىڭ بىلەن، تەدرىجىي تەرەققىياتنىڭ بېسىمى ئالقانلاردا ۋە بارماقلاردا تېخىمۇ كۆپ نېرۋا شاخلىرى ۋە مۇسكۇللارنىڭ تەرەققىي قىلىشىنى ساقلىدى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، بۈگۈنكى ئىنسانلار قوللىرى بىلەن تېخىمۇ ئىنچكە ئىشلارنى قىلالايدىغان، بولۇپمۇ، مۇرەككەپ قورال-سايمانلارنى ياساپ،  ئۇلارنى ئىشلىتەلەيدىغان بولدى. قورال-سايمان ئىشلەپچىقىرىشقا ئائىت دەسلەپكى دەلىللەر 2.5 مىليون يىل بۇرۇنقىغا تەۋە بولۇپ، قورال-سايمان ياساش ۋە ئۇلارنى ئىشلىتىش ئارخىئولوگلارنىڭ قەدىمكى ئىنسانلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى چۈشەندۈرۈشتىكى ئاساسلىق ئۆلچىمى ھېسابلىنىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۆرە مېڭىشنىڭ پايدىسىز تەرەپلىرىمۇ بار. تۇنجى ئاتا-بوۋىلىرىمىزنىڭ ئۇستىخانلىرى مىليون يىللار بويىچە تۆت پۇتلاپ ماڭغان، قارىماققا مېڭىسى كىچىك بولغان بىر جانلىقتىن تەرەققىي قىلدى. ئۆرە مېڭىشقا ئۆتۈش قىيىن، بولۇپمۇ بەدەن يوغان بىر باشنى كۆتۈرۈشكە مەجبۇر بولغاندا تېخىمۇ قىيىن ئىدى. ئىنسانلار كۆرۈش دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشى ۋە ماھارەتلىك قوللىرىنىڭ بەدىلىنى بەل ئاغرىقى ۋە بويۇن قېتىش ئازابى بىلەن تۆلىدى.

ئاياللار تېخىمۇ كۆپ بەدەل تۆلەشكە مەجبۇر بولدى. ئۆرە مېڭىش ساغرىنىڭ كىچىكلىشىگە ھەم تۇغۇت يولىنىڭ تارىيىشىغا سەۋەب بولدى، يەنە كېلىپ بوۋاقلارنىڭ بېشى بارغانسېرى يوغىنىماقتا ئىدى. تۇغۇتىدا ئۆلۈپ كېتىش ئاياللار ئۈچۈن جىددىي مەسىلىگە ئايلاندى. بوۋاقلارنىڭ بېشى كىچىك ۋاقتىدىلا بالدۇر تۇغۇۋەتكەن ئاياللارنىڭ كۆپىنچىسى ھايات قالدى ۋە كۆپ بالىلىق بولدى؛ تەبىئىي تاللىنىش مانا مۇشۇ ئۇسۇلدا بالدۇر تۇغقانلارغا ھايات قېلىش پۇرسىتى بەردى. شۇنداق قىلىپ، باشقا ھايۋانلارغا قارىغاندا جان ساقلاش ئىقتىدارى تولۇق يېتىلمىگەن بۇ ئىنسانلار بۇرۇن تۇغىدىغان ھالغا كەلدى. بىر تاي تۇغۇلۇپلا ماڭالايدۇ، بىر ئاسلان تۇغۇلۇپ بىر قانچە ھەپتە بولغاندا،  ئانىسى ئوزۇق ئىزدىگىلى كەتكەندە ئۇنى يالغۇز قويالايدۇ. ئىنسان بوۋاقلىرى بولسا نەچچە يىلغىچە ئاتا-ئانىسىنىڭ بېقىشىغا، پەرۋىش قىلىشىغا، تەربىيەلىشىگە مۇھتاجدۇر.

بۇ ئەھۋال ئىنسانلارنىڭ ئىجتىمائىي ئالاقە ئىقتىدارىنىڭ كۈچىيىشى ۋە ئۆزىگە خاس ئىجتىمائىي مەسىلىلىرىنىڭ كۆپىيىشىگە ھەسسە قوشتى. يالغۇز ياشايدىغان ئانىلار ئېتەكلىرىنى ئېچىپ،  ياردەمگە مۇھتاج بالىلىرى ۋە ئۆزلىرى ئۈچۈن ئوزۇق توپلىغىلى چىققاندا كۆپ قىينالدى. بىر بالىنى بېقىش ئۈچۈن ئائىلىنىڭ باشقا ئەزالىرى ۋە قوشنىلاردىن داۋاملىق ياردەم ئېلىش كېرەك ئىدى، شۇ سەۋەبتىن بىر ئىنساننى چوڭ قىلىش ئۈچۈن پۈتۈن بىر قەبىلىگە ئېھتىياج چۈشەتتى. نەتىجىدە، تەدرىجىي تەرەققىيات داۋامىدا كۈچلۈك ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت باغلىيالىغانلار ياردەمگە ئېرىشتى. يەنە كېلىپ، ئىنسانلار تۇغۇلۇشىدىنلا ئانچە تەرەققىي قىلمىغان بولغاچقا، ئۇلارنى باشقا ھايۋانلارغا باققاندا كۆپرەك تەربىيەلەش ھەم ئىجتىمائىي ئالاقىسىنى كۆپەيتىش ئىمكانى بولدى. كۆپلىگەن سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار ئانىسىنىڭ قارنىدىن خۇمداندىن چىققان خىشتەك پىشىپ چىقىدۇ؛ ئۇلارنى يېڭىدىن شەكىللەندۈرۈشكە ئۇرۇنۇش ئۇلارغا زىيان يەتكۈزىدۇ. ئىنسانلار بولسا ئانىسىنىڭ قارنىدىن بىر پېچتىن چىققان ئېرىگەن ئەينەكتەك چىقىدۇ  ھەم ئۇلارنى ھەيران قالارلىق ھالدا ھەر خىل شەكىللەندۈرگىلى بولىدۇ. شۇ سەۋەبتىن بۈگۈن بالىلىرىمىزنى مۇسۇلمان ياكى بۇددىست، كاپىتالىزىمچى ياكى سوتسىيالىزىمچى، ئۇرۇشپەرەس ياكى تىنچلىقپەرۋەر قىلىپ يېتىشتۈرەلەيمىز.

***

چوڭ مېڭە، قورال ئىشلىتىش، يۇقىرى ئۆگىنىش قابىلىيىتى ۋە مۇرەككەپ ئىجتىمائىي تەشكىلنى ناھايىتى مۇھىم ئەۋزەللىك دەپ ئويلايمىز ھەم بۇلارنىڭ ئىنساننى دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك ھايۋان قىلغانلىقى ناھايىتى ئېنىقتۇر. شۇنداقتىمۇ، ئىنسانلار ئاجىز ۋە ئادەتتىكى جانلىقلار بولۇپ ياشىغان 2 مىليون مابەينىدە بۇ ئەۋزەللىكلەرگە ئىگە ئىدى. يەنى 1 مىليون يىل بۇرۇن ياشىغان ئىنسانلار چوڭ مېڭىسى ۋە ئۇچلۇق تاش قوراللىرى بولسىمۇ، ئوۋچى ھايۋنلاردىن قورقۇپ ياشىدى، چوڭ ھايۋانلارنى ئاندا-ساندا ئوۋلىغان بولدى، ئەمما ھايات قېلىش ئۈچۈن ئاساسەن گىياھ توپلىدى، قۇرت-قوڭغۇز يېدى، كىچىك ھايۋانلارنى ئوۋلىدى ياكى چوڭ ھايۋانلاردىن ئېشىپ قالغان تاپلارنى يېدى.

تاش قوراللىرىنىڭ ئەڭ ئەسقاتىدىغان يېرى سۆڭەكلەرنى چېقىپ يىلىكىنى ئېلىش ئىدى. بەزى تەتقىقاتچىلار بۇنى ئىنسانلارنىڭ ئەڭ بۇرۇنقى كەشپىياتى دەپ قارايدۇ. تۆمۈرتۇمشۇقلار دەرەخ قوۋزاقلىرىنى چوقۇپ، ئىچىدىكى قۇرتلارنى ئېلىشقا قانداق ماھىر بولغان بولسا، ئىپتىدائىي ئىنسانلارمۇ سۆڭەكلەرنى چېقىپ يىلىكىنى ئېلىشقا شۇنداق ماھىر بولۇپ كەتكەنىدى. ئۇنداقتا، نېمىشقا سۆڭەك يىلىكى؟ بىر توپ شىرنىڭ زىراپىگە ھۇجۇم قىلىپ ئۇنى يېگەنلىكىنى كۆز ئالدىڭىزغا كەلتۈرۈڭ.  ئۇلار زىراپىنى يەپ بولغىچە بىر ياقتا قاراپ تۇرىسىز. سىزگە تېخى نۆۋەت كەلمىدى، چۈنكى ئارقىدىن بۆرە-تۈلكىلەر كېلىپ، ئاشقان-تاشقاننى يەپ تۈگىتىدۇ، ئۇلارغا ھۇجۇم قىلىشقا جۈرئەت قىلالمايسىز. پەقەت ئۇلارنىڭ ئىشى تۈگىگەندىن كېيىن، ئەتراپىڭىزغا ئوبدان قاراپ، ئولجىغا يېقىنلىشىپ، ئېشىپ قالغان تاپتىن يېگىلى بولىدىغان نەرسىلەرگە ئېرىشىسىز.

بۇ ئەھۋال تارىخىمىز ۋە پىسخىكىمىزنى بىلىش ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىم. ھومو ئۇرۇقدىشىنىڭ ئوزۇقلۇق زەنجىرىدىكى ئورنى تېخى يېقىنقى دەۋرگىچە ئوتتۇرىچە سەۋىيەدە ئىدى. ئىنسانلار مىليونلارچە يىل بويى كىچىك ھايۋانلارنى ئوۋلىدى، نېمە تاپسا شۇنى يېدى، شۇنداقلا يىرتقۇچ ھايۋانلار تەرىپىدىن ئوۋلاندى. پەقەت 400 مىڭ يىل ئاۋۋال ئىنسانلار چوڭ ھايۋانلارنى ئوۋلاشقا باشلىدى، 100 مىڭ يىل ئاۋۋالقى دەۋرگە كەلگەندە ھومو ساپىيانسنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى بىلەن، ئىنسانلارنىڭ ئوزۇقلۇق زەنجىرىدىكى ئورنى كۆتۈرۈلدى. 

ئوزۇقلۇق زەنجىرىدە ئوتتۇرا سەۋىيەدىن يۇقىرى سەۋىيەگە ئۆرلەشنىڭ پايدىسى بولدى. پرامىدانىڭ چوققىسىدىكى شىر ۋە لەھەڭ قاتارلىق ھايۋانلار بۇ ئورۇنغا مىليون يىل بويى قەدەممۇ قەدەم يۈكسەلگەنىدى. بۇ ئۆز نۆۋىتىدە ئىكولوگىيەلىك سىستېمىسىنىڭ كونترول قىلىش ۋە تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئىقتىدارىنى شەكىللەندۈرۈپ، شىر ۋە لەھەڭلەرنىڭ ھەممە يەرگە قورقۇنچ سېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالدى. شىرلار قانچە ۋەھشى بولغانچە، كىيىكلەر تېخىمۇ تېز قېچىشقا، بۆرىلەر تېخمۇ زىچ ھەمكارلىشىشقا، كەركىدانلار تېخىمۇ ھۇجۇمكار بولۇشقا باشلىدى. بۇنىڭ ئەكسىچە، ئىنسانلار ئوزۇقلۇق زەنجىرىنىڭ بىراقلا ئۈستىگە چىقتى-دە، ئىكولوگىيەلىك سىستېمىنىڭ ئۇنىڭغا كېرەكلىك تەڭشەش ئېلىپ بېرىشىغا ۋاقتى بولمىدى،  ئىنسانلارمۇ بۇ ئۆزگىرىشكە ماسلىشالمىدى.  يەر شارىدىكى چوڭ ئوۋچىلارنىڭ كۆپىنچىسى غايەت زور مەخلۇقلار ئىدى؛  مىليونلارچە يىل سۈرگەن ھۆكۈمرانلىقى سايىسىدە ئۆزلىرىگە قالتىس ئىشىنەتتى. ساپىيانس بولسا گويا بانان دۆلىتىنىڭ دىكتاتورى ئىدى، تاكى يېقىنقى دەۋرگىچە بىز تروپىك بەلۋاغ يايلاقلىرىدىكى ئوتتۇرا ھال مەخلۇقلار بولغىنىمىز ئۈچۈن ھازىرمۇ قورقۇنچ ۋە ئەندىشە ئىچىدە ياشايمىز. بۇ بىزنى تېخىمۇ زالىم ۋە خەتەرلىك مەخلۇق قىلدى. قانلىق ئۇرۇشلاردىن تارتىپ مۇھىت بۇزغۇنچىلىقىغا قەدەر كۆپلىگەن تارىخىي قاباھەتلەر ناھايىتى تېز تەرەققىي قىلغان ئىنسانلاردىن چىقتى.

(مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا بىلەن ئەيسا ئالىپتېكىننىڭ 1956-يىل تەيۋەن ھۆكۈمىتىگە يوللىغان مۇھىم ھۆججىتى)

شەرقىي تۈركىستاندا ياشاۋاتقان مىللىتىمىز دۇنيادىكى باشقا مىللەتلەرگە ئوخشاش ھۆر ۋە مۇستەقىل ياشاش ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش، قوشنىلىرى بىلەن سۈلھى ۋە دوستلۇق ھاۋاسى ئىچىدە ياشاش ئۈمىدىدە تۇرماقتا. دۇنيانىڭ، جۇڭگونىڭ (خىتاينىڭ) ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ بۈگۈنكى سىياسىي ۋەزىيىتىنى تەھلىل قىلىپ كۆرگەندىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق مەسىلىسىنى ھېچ كېچىكتۈرمەستىن، دەرھال ھەل قىلىشنىڭ زۆرۈر ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدۇق.

بۇ مىللىي ئارزۇنى خىتاي ھۆكۈمىتىگە بىلدۈرۈش ۋە بۇ ھۆكۈمەتنىڭ مەملىكىتىمىزنىڭ مۇستەقىللىقىنى توغرا چۈشەنگەن ئاساستا ئۆز رازىلىقلىرى بىلەن قوبۇل قىلىپ رەسمىي ئېلان قىلىشىنى تەلەپ قىلىش ئۈچۈن ئانا يۇرتتىكى ۋە مۇھاجىرەتتىكى بارلىق ۋەتەنداشلار تەرىپىدىن تەيىنلەنگەن شەرقىي تۈركىستان مىللىي مەركىزى ئەڭ سەمىمىي ۋە ئوچۇق بايانلىرى بىلەن تەييارلىغان بۇ ئەسلەتمىنى جانابلىرىغا سۇنۇشتىن مەمنۇندۇر.

ئەسلى مەقسىتىمىزنى بىلدۈرۈشتىن ئاۋۋال دەۋايىمىزنىڭ ئەھمىيىتى ۋە تەلىۋىمىزنىڭ مۇھىملىقى ھەققىدە ئەتراپلىق، توغرا پىكىر بېرىش ئۈچۈن تارىخىي ۋەقەلەرنى قىسقىچە بىر ئەسلىتىپ ئۆتۈشنى مۇۋاپىق كۆردۇق:

تەرەپسىز ئالىملارنىڭ چۈشەنچىسىگە كۆرە، شەرقىي تۈركىستان مىلادىيەدىن بۇرۇنلا ئىنسانىيەت مەدەنىيىتى بارلىققا كەلگەن بىر جايدۇر. تۈرلۈك سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن بۇ مەملىكەتتىن كۆچكەن ئىنسانلار دۇنياغا تۇنجى مەدەنىيەتنىڭ نۇرىنى چاچقان. تارىخىي دەۋرلەردە شەرقىي تۈركىستاننىڭ غەرب بىلەن شەرقنىڭ تىجارەت ماللىرى ۋە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش مەركىزى بولغانلىقى مەلۇمدۇر. بۇ جەھەتتىن ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستان قەدىمىي دەۋرلەردىن بېرى دۇنيانىڭ ئەڭ مۇھىم رايونلىرىدىن بىرى بولۇپ تونۇلغان.

شەرقىي تۈركىستان بۇنىڭدىن 2000 يىل ئاۋۋال، يەنى 1-ئەسىردىن 8-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىغىچە بولغان مەزگىلدە خىتايلار تەرىپىدىن بەزىدە قىسمەن، بەزىدە پۈتۈنلەي ئىشغال قىلىنغان. ئەمما خەلقنىڭ ئۆز ئەركىنلىكىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان قاتتىق كۈرەشلىرى ئۇلارنىڭ ھۆرلۈكىنى ساقلاپ كەلگەن، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ بۇ ئىشغالىيەتلەردىن تېزدىن قۇتۇلۇشىغا ۋەسىلە بولغان. شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭمۇ بىر نەچچە قېتىم خىتاينىڭ غەربىي رايونلىرىنى ئىستېلا قىلغان ۋاقىتلىرى بولغان. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئۇ دەۋردىكى ئۆزئارا ئىستېلا قىلىشلارنى قەدىم ۋە ئوتتۇرا ئەسىرلەردە پات-پات يۈز بېرىپ تۇرىدىغان ھەربىي ئۈستۈنلۈك جەڭلىرىنىڭ نامايەندىسى دەپ قارىساق بولىدۇ.

مىلادىيە 762-يىلدىن 1759-يىلغىچە بولغان 1000 يىللىق دەۋردە شەرقىي تۈركىستان بىلەن خىتاي ئارىسىدا ھېچقانداق ئىستېلا ۋەقەلىرى بولغان ئەمەس. تارىختىن بېرى، ئاسىيا مىللەتلىرى ئىچىدە ئۆز ھۆررىيەتىنى ئەڭ سىستېمىلىق شەكىلدە مۇداپىئە قىلغان مىللەت شەرقىي تۈركىستان مىللەتىدۇر. ئەنە شۇ مۇداپىئە سايىسىدە، شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ ياتلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا چۈشۈپ قالمىغان ۋە مۇستەقىل ياشىغان دەۋرى باشقا ئاسىيا مىللەتلىرىگە قارىغاندا ئۇزۇن بولغان.

17-ئەسىر ۋە 18-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا داۋاملىق يۈز بەرگەن ئىچكى ئۇرۇش تۈپەيلىدىن شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۆز ئىچىدىن پارچىلىنىپ، ئىنتايىن زەئىپ ھالغا چۈشۈپ قالغان. مانجۇ ئىمپېراتورى چيەنلۇڭ خان بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ 1755-يىل شەرقىي تۈركىستانغا قوشۇن تارتقان. بۇ ئىستېلاغا قارشى چىققان خەلقنى قورقىتىش ئۈچۈن مانجۇ قوشۇنى بىر مىليوندىن كۆپ شەرقىي تۈركىستانلىقنى قەتلى قىلغان ۋە 12 مىڭدىن كۆپ ئائىلىنى سۈرگۈن قىلغان. بۇ قورقۇنچلۇق پاجىئەلەردىن كېيىن شەرقىي تۈركىستان 1760-يىل مەنچىڭ سۇلالىسى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان.

مەنچىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە شەرقىي تۈركىستاننى ئىدارە قىلغان مەمۇرىي ۋە ھەربىي ئەمەلدارلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە سالغان ھەر تۈرلۈك زۇلۇملىرى ماھىيەتتە قەتلىئامغا ئوخشاشلا پاجىئەلىك ئىدى. بۇ زۇلۇمغا قارشى چىققان شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۆز ھاياتىنى قوغداش ئۈچۈن پات-پات قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ تۇرغان. مەنچىڭ سۇلالىسىنىڭ بىر يېرىم ئەسىرگە يېقىن داۋاملاشقان زۇلۇمىغا قارشى يۈز بەرگەن قوزغىلاڭلار 40 قېتىمدىن ئېشىپ كەتكەن. 1862-يىل پارتلىغان چوڭ قوزغىلاڭدىن كېيىن شەرقىي تۈركىستاندا مۇستەقىل بىر دۆلەت قۇرۇلغان. بۇ دۆلەت تۈركىيە، ئەنگىلىيە ۋە رۇسىيە تەرىپىدىن رەسمىي ئېتىراپ قىلىنغان. مەنچىڭ قوشۇنى 1877-يىل يۈز بەرگەن ئىچكى مالىمانچىلىقتىن پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستاننى قايتا ئىشغال قىلىۋالغان.

مەنچىڭ سۇلالىسىدىكى خىتاي ۋەزىرلەرنىڭ كېڭەيمىچىلىك قارا نىيىتىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان بۇ ئىشغالىيەت خىتاينىڭ جېنى ۋە مېلىنى زىيانغا ئۇچرىتىش بىلەن قالماي، شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭمۇ ئېغىر دەرىجىدە نامراتلىشىپ كېتىشى، نوپۇسىنىڭ ئازىيىپ كېتىشى، قەدىمىي مەدەنىيەتلىرىنىڭ ۋەيران بولۇشى، يېڭى مەدەنىيەتلىرىدىن تامامەن مەھرۇم بولۇشى ۋە باشقا كۆپلىگەن ئاپەتلەرگە دۇچار بولۇشىغا سەۋەب بولغان.

مەنچىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى قانلىق ئۇرۇشلار ۋە ۋەھشىيانە زالىملىقنىڭ يالدامىسى شۇ بولغانكى،  شەرقىي تۈركىستان خەلقى خىتايلارغا چىش-تىرنىغىغىچە ئۆچ بولۇپ كەتكەن.

خىتاينىڭ جۇمھۇرىيەت دەۋرى

 خىتايدا جۇمھۇرىيەت دەۋرى باشلانغاندىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستاندا ھاكىمىيەتنى قولغا كىرگۈزۈۋالغان ھەربىي ۋالىيلار ئۆز ھوقۇقىنى قوغداش ئۈچۈن مەنچىڭ دەۋرىدىكى سىياسىي ۋە مەمۇرىي تۈزۈمنى داۋام قىلدى، خىتايدا يۈز بەرگەن ئۆزگىرىش ۋە يېڭىلىقلارنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا تەسىر قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تۈرلۈك تەدبىرلەرنى قوللاندى. ئۇ چاغدىكى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ۋەزىيىتى مۇنداق ئىدى:

ئا) يېڭى قۇرۇلغان خىتاي جۇمھۇرىيەتى بىر تەرەپتىن يېڭى تۈزۈم ئورنىتىش ئۈچۈن مۇخالىپلىرى بىلەن سوقۇشسا، بىر تەرەپتىن تاشقى دۈشمەنلىرىنىڭ تەھدىتىگە قارشى كۈرەش قىلىۋاتقان بولۇپ، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى مۇھىم مەسىلە دەپ قاراپ كەتمەيتتى.

ب) شەرقىي تۈركىستان خەلقى ھەربىي ۋالىيلارنىڭ ئەسكىرىي كۈچىنىڭ ئاجىزلىقىنى، بىر قوزغىلاڭ بىلەنلا ئۇلارنى ئاغدۇرۇۋېتەلەيدىغانلىقىنى بىلەتتى. ئەمما ئۇ چاغدىكى قورقۇنچلۇق كۈچ خىتاي ھۆكۈمىتى ياكى ھەربىي ۋالىيلار ئەمەس، بەلكى ئەڭ خەتەرلىك دۈشمەن بولغان رۇسلار بولۇپ، شەرقىي تۈركىستاننى پايلاپ تۇراتتى. شەرقىي تۈركىستان خەلقى رۇس ئىشغالىيىتىگە يول ئېچىپ بېرىشتىن ئەنسىرىگەنلىكى ئۈچۈن قوزغىلاڭ كۆتۈرمىگەنىدى.

س) شەرقىي تۈركىستان خەلقى خىتاي جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھامان يېڭى تۈزۈم ئورنىتىپ، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى رازى قىلىدىغان بىر يېڭى سىياسەت يۈرگۈزۈشىنى كۈتكەنىدى ۋە بۇنى تېخىمۇ ئەقىلگە ئۇيغۇن دەپ قارايتتى.

بۇ ۋەزىيەتنى ياخشى بىلىدىغان ھەربىي ۋالىي ياڭ زېڭشىن خىتاي جۇمھۇرىيەتى ھۆكۈمىتىنى ھەر خىل ئۇسۇللار بىلەن ئالدايتتى، بىر ياقتىن شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە بۇ ھۆكۈمەتنىڭ چىرىپ كەتكەن ھۆكۈمەت ئىكەنلىكىنى تەشۋىق قىلىشقا ئۇرۇناتتى. يەنە كېلىپ، شەرقىي تۈركىستان بىلەن خىتاينىڭ يىراقلىقى، شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئۈچۈن ھەر قانداق سىياسىي ھەرىكەتنىڭ ئىمكانسىز بولۇشى بۇ خەلقنىڭ خىتاي جۇمھۇرىيەتى بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە قىلالىشىغا ئىمكان بەرمەيتتى.

1930-يىللاردا شەرقىي تۈركىستاندا خىتاي جۇمھۇرىيەتىنىڭ نوپۇزى كۆرۈلۈشكە باشلىغان زامان شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئەپسۇسلۇق ئىچىدە شۇ ھەقىقەتلەرنى چۈشەندى:

1) خىتاي جۇمھۇرىيەتى شەرقىي تۈركىستاننى بۇرۇنقىدەك بىر خىتاي ئۆلكىسى قىلىشنى داۋاملاشتۇرماقچى.

2) خىتاي جۇمھۇرىيەتى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى خىتاي خەلقى ئىچىدە ئاز سانلىق مىللەت قاتارىدا كۆرىدۇ ۋە بۇ مىللەتنى شەرقىي تۈركىستاندا ھەق ساھىبى بولغان مۇستەقىل بىر مىللەت دەپ تونۇشنى رەت قىلىدۇ.

3) خىتاي دۆلىتى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ مىللىي تەرەققىيات ئىشلىرىغا ھېچ ئەھمىيەت بەرمەي كەلدى.

4) خىتاي جۇمھۇرىيەتى ھەربىي ۋالىينىڭ ئىسيان كۆتۈرگىدەك كۈچى يوقلۇقىنى بىلىدۇ، ئەمما ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلىمايدۇ، شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى سىياسىي، مەمۇرىي ئىشلارغا يېقىن كەلتۈرمەيدۇ.

شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئىگە بولغان بۇ چۈشەنچە ئۇلارنىڭ خىتاي جۇمھۇرىيەتىدىن كۈتكەن ئۈمىدىنى تەۋرىتىپ قويدى. يەنە كېلىپ، ۋالى جىن شۇرېننىڭ تېخىمۇ چىرىكلەشكەن سىياسىتى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ بىراقلا قوزغىلىپ كېتىشىگە سەۋەب بولدى. 1931-يىل پارتلىغان قوزغىلاڭغا بارلىق شەرقىي تۈركىستان خەلقى قاتناشتى ۋە مىللىي مۇستەقىللىق ئېلان قىلىندى.

شەرقىي تۈركىستاننى ئىستېلا قىلىش پۇرسىتىنى كۈتۈپ ياتقان قىزىل رۇسىيە بۇ مىللىي قوزغىلاڭدىن پايدىلىنىش ئۈچۈن مىللىي قوشۇننى ئالدىماقچى بولغان بولسىمۇ، رۇسلارنىڭ نەقەدەر خەتەرلىك دۈشمەن ئىكەنلىكىنى ياخشى بىلىدىغان مىللىي قوشۇن ئۇلارنىڭ تەكلىپىنى رەت قىلدى. بۇنىڭ بىلەن رۇسلار 1931-يىل 1-ئۆكتەبىر كۈنى ۋالى جىن شۇرېن بىلەن مەخپىي كېلىشىم تۈزدى. بۇ كېلىشىمگە ئاساسەن، خىتاي  تەرەپ رۇسلاردىن قورال ۋە بىر قىسىم ئەسكەر ياردىمى ئالغان بولسىمۇ، مىللىي قوشۇننى يېڭەلمىدى ھەمدە رۇسلارغا ۋەدە قىلغان يوشۇرۇن ئىمتىيازلارنى بېرەلمىدى. بۇنىڭدىن نارازى بولغان رۇسلار ئۈرۈمچىدىكى خىتاي ۋە رۇس ئەسكەرلىرىنى جىن شۇرېنغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈشكە كۈشكۈرتتى. جىن شۇرېن قېچىپ كەتكەندىن كېيىن رۇسلار خىتايغا ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە ئاسىيلىق قىلىشقا تەييار تۇرىدىغان ھىيلىگەر شىڭ شىسەينى يۆلەپ تەختكە چىقاردى. 1933-يىل 1-ئاپرېل كۈنى رۇسلار ئۆزلىرى تەييارلىغان مەخپىي كېلىشىمنامىگە شېڭ شىسەينى قول قويدۇردى. بۇ كېلىشىم بويىچە، رۇسلارنىڭ ھاۋا ئارمىيەسى ۋە ماشىنىلاشقان قىسمى شەرقىي تۈركىستانغا كىرىپ، بۇ خىل قوراللاردىن مەھرۇم بولغان مىللىي قوشۇننى مەغلۇب قىلدى، شۇنىڭ بىلەن شەرقىي تۈركىستان 1934-يىلدىن1937-يىلغىچە داۋاملاشقان بىر مۇنچە جەڭلەردىن كېيىن رۇسلارنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىغا كىردى. رۇس ئارمىيەسى ۋە رۇس مەسلىھەتچىلىرىنىڭ سىزىقىدىن چىقمىغان شېڭ شىسەينىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە قىلغان قانلىق كوممۇنىست زۇلۇملىرى ھەممىگە مەلۇم بولغىنىدەك، خىتاي دۆلىتىگە قىلغان خىيانەتلىرىمۇ ھەممىگە ئايان.

ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى پارتىلاپ، رۇسلار گېرمانلارغا يېڭىلگەن چاغدا ئۆز ئاقىۋىتىدىن قورققان شېڭ شىسەي رۇسلاردىن يۈز ئۆرۈپ، خىتاي ھۆكۈمىتىگە ئىتائەت قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئېغىر ئەھۋالدا قالغان رۇسلار بۇ ۋەزىيەتتە شەرقىي تۈركىستاندىكى قوشۇنى ۋە مەمۇرىي ئەمەلدارلىرىنى قايتۇرۇپ كەتتى.

1943-يىل خىتاي ھۆكۈمىتى شېڭ شىسەينى باشقا بىر ۋەزىپىگە تەيىنلەپ، ئۇنىڭ ئورنىغا مەركىزىي ھۆكۈمەتكە ۋەكىللىك قىلىدىغان تۇنجى ۋالىينى شەرقىي تۈركىستانغا ئەۋەتتى.

ئۇ چاغدا خىتاي ھۆكۈمىتىدە شەرقىي تۈركىستان مىللەتچىلىرىگە ۋەكىل بولۇپ تۇرۇۋاتقان بىز ۋە سەپداشلىرىمىز شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى ئۇ مەملىكەتتىكى خەلقنىڭ ئارزۇسىغا قىسمەن بولسىمۇ ئۇيغۇن بىر شەكىلدە ھەل قىلىشنى ئۈمىد قىلىپ، خىتاي دۆلەت ئەربابلىرىغا كۆپ قېتىم مۇراجىئەت قىلدۇق. ئەپسۇسكى، مۇراجىئەتلىرىمىز قوبۇل قىلىنمىدى. خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستاننى ئىدارە قىلىشقا ئەۋەتىلگەن ھەربىي ۋە مەمۇرىي ئەمەلدارلارنىڭ بارلىق قىلمىشلىرى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى قاتتىق نارازى قىلدى ۋە خەلقتە ئېغىر ئۈمىدسىزلىك، قورقۇنچ پەيدا قىلدى. نەتىجىدە مۇنەۋۋەر خەلق قاتلىمى خىتايغا قارشى ھەرىكەتكە كەلدى ۋە 1944-يىل ئىلى قوزغىلىڭى پارتىلىدى. سوۋېت رۇسلىرى بۇ قوزغىلاڭنى ئۆزىنىڭ جاھانگىرلىك غايىسى ئۈچۈن پايدىلىنىشنى پۇرسەت دەپ بىلىپ، بۇ قوزغىلاڭغا قورال ۋە ھەربىي كۈچى بىلەن ئارىلاشتى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، شەرقىي تۈركىستاننىڭ شىمالىدىكى ۋىلايەتلەر ئەمەلىيەتتە رۇسلارنىڭ ئىشغالىيىتى ۋە ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا كىرگەن بولدى.

ئۇ چاغدا خىتايدا تۇرۇۋاتقان بىزلەر رۇسلارنىڭ مۇداخىلىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ كەلگۈسى ۋە خىتاينىڭ ئابرۇيىغا ئېغىر تەھدىت پەيدا قىلىدىغانلىقىنى ھېس قىلدۇق. خىتاي دۆلەت ئەربابلىرىغا يەنە مۇراجىئەت قىلدۇق. بۇ مۇراجىئاتىمىز مۇنۇ مەقسەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى:

1. شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ھۆررىيەت دەۋاسىنى قىسمەن بولسىمۇ قانائەتلەندۈرۈش ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستانغا مۇختارىيەت بېرىلسە؛

2. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداش ئۈچۈن تاشقى سىياسەت ۋە مىللىي مۇداپىئە ئىشلىرى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قولىدا بولسا.

بىزنىڭ بۇ مۇراجىئاتىمىز قوبۇل قىلىنغان بولسىدى، رۇسلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئوينىغان ئويۇنلىرى تامامەن بۇزۇلغان بولاتتى. ئەپسۇسكى، بۇ مۇراجىئاتىمىز قوبۇل قىلىنمىدى ۋە سوۋېتنىڭ تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى بۇنىڭدىن ناھايىتى ياخشى پايدىلاندى. رۇسلار شەرقىي تۈركىستاندىكى بىر قىسىم ياشلارنى خىتاينىڭ جاھانگىر دۆلەت ئىكەنلىكىگە، سوۋېت رۇسلىرىنىڭ بولسا قۇتقۇزغۇچى ئىكەنلىكىگە ئىشەندۈردى. بۇنىڭغا يۇقىرىقى رەت قىلىنىشنى دەلىل قىلىپ كۆرسەتتى ۋە قىسمەن مۇۋەپپەقىيەت قازاندى. شۇ سەۋەبتىن شەرقىي تۈركىستاندا خىتاينىڭ تەسىر كۈچى بىلەن مىللەتچىلەرنىڭ ھۆررىيەت كۈرىشى ئوتتۇرىسىدىكى سۈركىلىش ۋە مۇقىمسىزلىق 4 يىلغا يېقىن داۋاملاشتى، ئاقىۋەتتە كوممۇنىستلار بۇ مەملىكەتنى بىر پاي ئوق ئاتماي تۇرۇپ ئىشغال قىلدى.

شەرقىي تۈركىستان خەلقى ھۆر خىتاينىڭ (تەيۋەن گومىنداڭ ھۆكۈمىتىنىڭ) ئىشغالچى كوممۇنىستلارغا قارشى كۆرسىتىۋاتقان تەۋرەنمەس ئىرادىسى ۋە غەيرىتىگە ئاپىرىن ئېيتىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ غەلىبە قازىنىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ. ئەمما، ھۆر خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ھۆررىيەت دەۋاسىغا يەنىلا بۇرۇنقىدەك مۇئامىلە قىلىپ، كونا سىياسىتىدە چىڭ تۇرۇۋالغانلىقىدىن قاتتىق ئەپسۇسلىنىدۇ.

شۇنىڭغا ئاساسەن، تۆۋەندىكى ماددىلار بويىچە بېكىتىلگەن ئەسلەتمىنى شەرقىي تۈركىستان خەلقى نامىدا ئالىيلىرىغا سۇنۇشتىن مەمنۇنمىز ۋە بۇ ماددىلارنى سەمىمىيىتىمىزگە ئىشەنگەن ئاساستا ئەتراپلىق مۇھاكىمە قىلىشلىرىنى ھەمدە پات ئارىدا بىزنى سۆيۈندۈرىدىغان بىر جاۋاب بېرىشلىرىنى كۈتمەكتىمىز.

1949-يىلنىڭ ئاخىرقى ئايلىرىدىن بېرى، شەرقىي تۈركىستان كوممۇنىست خىتاي بىلەن سوۋېت رۇسلىرىنىڭ زۇلۇمى ئاستىدا ئېزىلمەكتە. شەرقىي تۈركىستان خەلقى قىزىل كوممۇنىستلارنىڭ قانلىق باستۇرۇشلىرىغا قارشى جاپالىق كۈرەشلىرىنى داۋام قىلماقتا. كوممۇنىست جاللاتلاردىن جانلىرىنى قۇتقۇزۇپ، ئەجنەبى مەملىكەتلەرگە پاناھلىق تىلەپ بارغان شەرقىي تۈركىستانلىقلارمۇ ھۆر دۇنيادا قولغا كەلتۈرگەن بارلىق ئىمكانلىرىدىن پايدىلىنىپ، ئۆز ۋەتىنىنىڭ ئازادلىققا ئېرىشىشى يولىدا كۈرەش قىلماقتا.

مەقسەت

1-ماددا:

 ھۆر خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلىش ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ۋاقتىنىڭ كەلگەنلىكىنى بىلدۈرسە دەيمىز.

ئىنسانلارنىڭ ئەركىنلىكىنى دەپسەندە قىلىش ئۈچۈن پۈتۈن دۇنيا ئىنسانلىرىغا قارشى سوقۇشۇۋاتقان كوممۇنىستلارنىڭ خەتىرى كۈندىن كۈنگە كۈچەيمەكتە. بۇ خەتەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا مەجبۇر بولغان ھۆر دۇنيا دۆلەتلىرىنىڭ «سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى» دەپ ئاتىغان كۈرەش ئۇسۇلىنىڭ كوممۇنىستلارنىڭ كۈرەش ئۇسۇلىغا تەڭ كېلەلمەيۋاتقانلىقىنى ھەممىمىز كۆرۈۋاتىمىز. ھۆر دۇنيا دۆلەتلىرى كوممۇنىستلارغا ئەسىر بولغان مىللەتلەرنىڭ مۇستەقىللىق دەۋالىرىنى قوبۇل قىلمىغان ۋە ئۇلارنىڭ ئەركىنلىك كۈرەشلىرىنى رەسمىي قوللىمىغان مۇددەتچە كوممۇنىزمغا قارشى ھەمكارلىقنىڭ يېڭى سەۋىيە يارىتىشى مۇمكىن ئەمەس. شۇنىڭ ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى ھېچ كېچىكتۈرمەستىن ئېلان قىلىش ھۆر خىتاي ئۈچۈن، شۇنداقلا پۈتۈن دۇنيا ئۈچۈن ئىنتايىن پايدىلىق.

شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ يىگانە غايىسى پۈتۈنلەي مۇستەقىل بولۇشتۇر، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان ۋە خىتاي ھۆكۈمىتىمۇ ئىمزا قويغان «كىشىلىك ھوقۇق باياننامەسى»گە ئاساسەن، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈرۈشتۇر.

2-ماددا:

شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلىشنىڭ بىزنىڭچە تۆۋەندىكىدەك مەنپەئەتلىرى بار:

ئا) شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئۆتكەن ئىككى ئەسىر بويىچە خىتايغا شەكىللەنگەن غەزەپ-نەپرىتى يوقايدۇ.

ب) ھەر ئىككى تەرەپ ئارزۇ قىلغان ياخشى مۇناسىۋەت ئەڭ سەمىمىي ھالەتكە كېلىدۇ.

س) ھۆر دۇنيادا ھۆر خىتايغا بولغان ھۆرمەت ۋە ھېسداشلىق تېخىمۇ كۈچىيىدۇ.

3-ماددا:

شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىق ھۆر خىتاي تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنغان تەقدىردە، ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ كوممۇنىزمغا قارشى پائالىيەتلىرى مىللىي ھەم رەسمىي تەشكىلاتقا باغلىنىدۇ ھەمدە تېخىمۇ مۇھىم ۋە پايدىلىق باسقۇچقا قەدەم قويىدۇ. بۇنداق بولغاندا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ھۆر خىتاي بىلەن سەمىمىي ھەمكارلىق ئورنىتىش ئۈچۈن پائالىيەت قىلىشى تېخىمۇ ئاسانلىشىدۇ. شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن ئورتاق دۈشمەنگە قارشى ھۆر خىتاي بىلەن تولۇق ھەمكارلىشىش ئۈچۈن كېرەك بولغان پىلان ۋە پروگراممىلارنى بىرلىكتە تۈزۈشكە ھازىردىن باشلاپ ھازىر ئىكەنلىكىمىزنى سەمىمىيەت بىلەن بىلدۈرىمىز.

4-ماددا:

شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقى ھۆر خىتاي دۆلىتى تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنغاندىن كېيىن، بۇنىڭغا پاراللېل ھالدا، بىرلىكتە پائالىيەت قىلىشقا ئۇيغۇن كۆرۈلگەن بىر دوست دۆلەتنىڭ زېمىنىدا بىر مۇساپىر شەرقىي تۈركىستان دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇشىنى زۆرۈر دەپ قارايمىز.

5-ماددا:

شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ غايىسى شەرتسىز مۇستەقىللىقتىن ئىبارەت. شۇ مۇناسىۋەت بىلەن، ئۆتكەن يىلنىڭ ئوتتۇرىسىدا كوممۇنىست خىتاي تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان مۇختارىيەت(ئاپتونومىيە) ھوقۇقىنى رەت قىلىدىغانلىقىمىزنى ئالىيلىرىغا بىلدۈرۈپ قويماقچىمىز ھەمدە ھۆر خىتاينىڭمۇ بۇنى تەشەببۇس قىلماسلىقىنى ئۈمىد قىلىمىز.

6-ماددا:

كوممۇنىستلار ئۆز ئىشغالىيىتىدىكى مىللەتلەرنى ئالداش ئۈچۈن ئۇلارغا جۇمھۇرىيەت ياكى مۇختارىيەت ھوقۇقى بېرىش ھىيلىسىنى قوللانماقتا. ئۇلار ئۆزىنىڭ سىياسىي قۇرۇلمىسىنىمۇ جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى دەپ تونۇشتۇرماقتا. كوممۇنىستلار بۇ تاكتىكىسى ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ ھۆررىيەت تەرەپدارى ئىكەنلىكىنى ۋە قول ئاستىدىكى مىللەتلەرنىڭ سىياسىي ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلمايدىغان دۆلەتلەردىن بۇ جەھەتتە ئەۋزەل ئىكەنلىكىنى تەشۋىق قىلماقتا.

ھۆر خىتاي شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى ئېتىراپ قىلغان تەقدىردە دېموكراتىك دۇنياغا ئەڭ پارلاق بىر ئۆرنەك بولىدۇ، شۇنداقلا كوممۇنىستلارنىڭ يۇقىرىقى تاكتىكىلىرىنىڭ يالغانچىلىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ، ئۇلارنىڭ تەشۋىقاتىغا ئەجەللىك زەربە بەرگەن بولىدۇ.

1956-يىل 10-ئاينىڭ 16-كۈنى

شەرقىي تۈركىستان مىللىي مەركىزى رەئىسى مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا

شەرقىي تۈركىستان مىللىي مەركىزى مۇئاۋىن رەئىسى ئەيسا ئالپتېكىن

(تۈركچە «ئۇنتۇلغان ۋەتەن شەرقىي تۈركىستان» ناملىق كىتابتىن تەرجىمە قىلىندى)     

ئىشەنچلىك تارىخىي خاتىرىلەردىن بىلىشىمىزچە، ئاپئاق خوجىنىڭ ئەسلى ئىسمى ھىدايىتۇللا خوجا بولۇپ، مىلادى 1626 – يىلى قۇمۇلدا ئەسلى پۇشتى – ھىراتلىق خوجا ئەھمەدنىڭ نەۋرىسى خوجا مۇھەممەد يۈسۈپ ئىشاندىن تۆرەلگەن. ئانىسى قەشقەرلىك مىرسەىد جېلىل قەشقىرى دېگەن كىشىنىڭ قىزى _ زۇلەيخان ئىسىملىك خوتۇندۇر. ئاپئاق خوجا قەشقەردە يېڭىدىن دادىسىنىڭ ئىزىنى بېسىپ ئۆزىنى « ئىشقىيە » سۈلۈكىنىڭ « داھىي » سى دەپ يۈرگەن چاغلاردا بۇ مەزلۇمەمۇ ئۆز ئىسمى – شېرىپىنى « زۇلەيخا بىكىم » دەپ قوللانغان. مىلادى 1664 – يىلى قەشقەردە ئالەمدىن ئۆتكەن. ئاپئاق خوجىنىڭ دادىسى مۇھەممەد يۈسۈپ ئىشان بولسا مىلادى 1644 – ، 1645 – يىللىرى ئەتراپىدا قەشقەردە ئۆزىنىڭ نەۋرە ئەۋلادى خوجا ئابدۇللا ئىشان تەرىپىدىن ھوقۇق ئاداۋىتى تۈپەيلى قەستلەپ ئۆلتۈرۈلگەن. جەسىتى قەشقەر نۇرباغ   يەنى ياغدۇ ( ھازىرقى ھەزرەت ئاپئاق ) مازىرىغا دەپنە قىلىنغان.

ئاپئاق خوجا مىلادى 1640 – يىلىدىن 1670 – يىللىرىغىچە قەشقەر، سېرىققول، يەكەنلەردە مەدرىسە، خانىقا بىلىملىرى ئۆگىنىش، مۇتالىە قىلىش ۋە تىل بىلىش بىلەن مەشغۇل بولۇپ، خۇددى « تەزكىرى ھىدايەت » تە تەكىتلەنگەندەك: « تاجىك، پارس، تۈرك تىللىرىدا يازىدىغان، تەلىم بېرەلەيدىغان مۇرەتتەپ بىلىم ئىگىسى… » بولۇپ يېتىشكەن. قۇمۇل، تۇرپان، قارا شەھەر، كۇچا، ئاقسۇ، ئۇچتۇرپان، بۇخارا، سەمسەرقەنت، ئەنجان، پەرغانە، نەمەنگان، قوقان، قەشقەر، يەكەن، خوتەن، قاغىلىق، يېڭىسار، ئىلى قاتارلىق جايلارنى كېزىپ بەزى جايلاردا « ئىشقىيە » سۈلۈك تورلىرىنى شەكىللەندۈرگەن ياكى « تەزكىرە ھىدايەت » تە تەكىتلەنگەندەك: « 30 مىڭدىن 100 مىڭچە… » مۇرىت – ياران قوبۇل قىلغان. يۇقىرىقى جايلارنىڭ بەزىلىرىدە « ئىشقىيە » پىرىملىرى خانىقالىرىنى چۆرىگەن، خالايىققا مازارلارنى تاۋاپ قىلىشنى تەرغىب ۋە ئىشارە قىلغان. مىلادى 1671 – يىلى 8 – ئايلاردا سەىدىيە ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ شۇ چاغلاردىكى خانى ئىسمائىلخان ھاكىمىيىتى تەرىپىدىن بۆلگۈنچىلىك، خۇنخورلۇق جىنايەتلىرى ئارتىلىپ، قەشقەرىيىدىن بىر قىسىم شېرىكى بىلەن ھەيدەپ چىقىرىلغان. 1676 – يىلىغىچە بەدەخشان، خۇراسان، كەشمىر، راجىدان، ۋاخان، پەرغانە، كاسان، ھىرات، تىبەت، ھازىرقى گەنسۇ، چىڭخەي، نىڭشيا قاتارلىق جايلاردا سۈرگۈن « خۇدايى ئىسلامنى جانلاندۇرۇش » مۇرىت ئېلىش، كۆپەيتىش، يېتەكلەش ھەرىكەتلىرى بىلەن شۇغۇللانغان. ئاپئاق خوجىنىڭ گەنسۇ، چىڭخەي، نىڭشيا قاتارلىق جايلاردا مۇساپىر بولۇپ يۈرۈپ « دىن » تارقاتقانلىقى توغرىسىدا تارىخچى خۇيزۇ ئەدىب ماتۇڭ ئەپەندى تەرىپىدىن 1982 – يىلى يېزىلغان « مۇفتى مەزھىپى ۋە ھىدايىتۇللا » دېگەن ئەسەردە مۇنداق يېزىلىدۇ: « كاڭشىنىڭ 11 – يىلى ( مىلادى 1672 – يىلى ) مۇھەممەدنىڭ 25 – ئەۋلادى خوجا ھىدايىتۇللا ئىسىملىك دىن تارقاتقۇچى ئۇستاز ئوتتۇرا ئاسىيادىن چىقىپ شىنجاڭ ئارقىلىق چىڭخەينىڭ خۇاڭجۇڭ، فېڭخۇاڭشەن دېگەن يېرىگە كېلىپ دىن تارقاتقان… مۇھەممەدنىڭ 25 – ئەۋلاد نەۋرىسى _ ھىدايىتۇللا چىڭخەينىڭ شىنىڭ دېگەن يېرىدە ئىسلام دىنىنىڭ سوپىلىق تەلىماتىنى تارقىتىپ، شۇ جايدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ھۆرمىتى ۋە ھىمايىسىگە ئېرىشكەنىدى… ماشۇجىن شەنشىنىڭ شىكاڭ دېگەن يېرىدىن گەنسۇنىڭ خېجۇ دېگەن يېرىگە چاي سېتىش ئۈچۈن بارغاندا يول ئۈستىدە مۇھەممەدنىڭ 25 – ئەۋلاد نەۋرىسى ھەزرىتى ھىدايەت خوجىنىڭ خېخۇاڭ رايونىغا دىن تارقىتىش ئۈچۈن كېلىۋاتقانلىقىنى ئۇچراتقان… ھىدايەت خوجىنىڭ چىڭخەيدە دىن تارقىتىۋاتقان چاغدا مۇشۇجىن خۇاڭجۇڭغا بېرىپ ئۇنىڭ بىلەن كۆرۈشكەن… »
« قادىرىيە چوڭ گۈمبىزىنىڭ تەزكىرىسى » دە يەنە مۇنداق دېيىلگەن: « كاڭشىنىڭ 11 – يىلى مۇھەممەدنىڭ 25 – ئەۋلاد نەۋرىسى ھىدايىتۇللا ئاسىيانىڭ بۇخارا شەھىرىدىن شىزاڭ ئارقىلىق چىڭخەينىڭ شىنىڭ شەھىرىگە كېلىپ دىن تارقاتقان… سالا شەھىرىدە ئالتە ئاي تۇرغان. خانىقا سالدۇرۇپ مەخسۇس دەرس ئۆتۈپ دىن تارقاتقان؛ سالالىقلارنىڭ ھەممىسى ئۇنىڭغا قايىل بولۇپ بەيئەت قىلغان. بىرنەچچە كىشى مىسىتېتىزم يولى ئارقىلىق ئاللاھقا يېقىنلىشىپ يۇقىرى مەرتىۋىلىك كىشىلەردىن بولۇپ قالغان. بەزىلىرى بەگ بولغان. ئالتە ئاي تۇرغاندىن كېيىن ئۇ بىر كىشىنى ئۆز ئورنىدا خەلىپە بولۇشقا تەيىنلىگەن. ئۇ كىشىنىڭ ئىسمى < ۋېكايتۇللا > ئاخۇن بولۇپ لەقىمى ئالتۇنباش ئاخۇننۇم… ئىدى… »، « خۇفىيە مەزھىبىنىڭ تەزكىرىسى » دىمۇ: « … شاڭ ئېرچى مەسچىتىنىڭ ئاخۇنى تاي بابا، خۇاسى مەسچىتىدىكى مالەيچىنىڭ ئاتىسى ماشۇەن، چېئەرتەي، چوڭ گۈمبەزدىكى چىجىڭيې ۋە ليۇ ھەزرەت قاتارلىق كىشىلەر… ھىدايىتۇللادىن تەلىم ئالغان… قايتىپ بارغاندىن كېيىن چېدىر تىكىپ دەرس ئۆتۈپ < خۇفىيە > مەزھىبىنىڭ كۆز قارىشىنى تارقاتقان… »

ئاپئاق خوجا مىلادى 1677 – يىلى سىياسىي مەقسەتلەر بىلەن تىبەتنىڭ ھازىرقى لىخاسا شەھىرىگە بېرىپ « بۇددا لاگۇڭ » ئىبادەتخانىسىدا دالاي لاما 5 بىلەن باش ئۇرۇپ كۆرۈشۈپ سەىيدىلەر خانلىرىدىن ئۇيغۇر ئىسمائىلخان ھاكىمىيىتىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاشقا ياردەم سوراپ، ئىلتىپاتقا ئېرىشكەن. مىلادى 1677 – يىلنىڭ ئاخىرى 1679 – يىلنىڭ بېشىدا، شۇ ئىلتىپاتنىڭ تەسىرى بىلەن جۇڭغارلارنىڭ ھەربىي كۈچلىرىنى باشلاپ كېلىپ ئىسمائىلخان، مۇھەممەد ئىمىن خانلار ھاكىمىيەتلىرىنى تەلتۆكۈس يوقاتقان ھەم جۇڭغارلارغا بېقىنىدىغان قەشقەرىيە ئاپئاق خوجا « خان » لىقىنى قۇرغان. مىلادى 1694 – يىلىغىچە 15 يىل « خان » لىق قىلىپ، شۇ يىلى 2 – ئاينىڭ 10 – كۈنى ئۆزىنىڭ 3 – ئەجداد تاغىسى خوجا ئىسھاقى ۋەلى تەرەپتارلىرى – « ئىسھاقىيە » كۈچلىرى تەرىپىدىن يەكەندىكى « ئوردا » سىدا 68 يېشىدا زەھەرلەپ ئۆلتۈرۈلگەن. ئاپئاق خوجا ئۆلۈمىدىن كېيىن خوتۇن – بالىلىرى ھوقۇق تالىشىپ 1697 – يىلىغا كەلگەندە ئاپئاق خوجا ۋە ئاپئاق خوجا ۋارىسلىرى نامىدىكى « ئىشقىيە
.چىلەر « ئىسلام ھاكىمىيىتى » تەلتۆكۈس گۇمران بولغان
ئاپئاق خوجىنىڭ تارىختىكى نام – ئىسىم سۈپەتلىرىنى بىز ھازىرغىچىلىك ھەر يەردە ھەر خىل ئاتاقلار بىلەن ئۇچرىتىپ كەلمەكتىمىز. بۇنىمۇ ئاپئاق خوجىنىڭ تارىخىدىن تۆكۈلۈپ كەلگەن غەلىتە نىقاب، غەلىتە پەردازلار دېيىشكە توغرا كېلىدۇ. مەسىلەن: ئاپئاق خوجا ھازىرقى گەنسۇ، چىڭخەي، نىڭشيا قاتارلىق جايلارغا ھىجرەت قىلىپ، ئۆزىنىڭ « ئىشقىيە » دىنىي تەرىقىتىنى خۇيزۇ مۇسۇلمانلار ئارىسىدا تارقاتماقچى، يايماقچى بولۇپ ھەرىكەتلەنگەندە ئۆزىنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ 25 – ئەۋلادى، « قۇتبىل ئەقتاب ۋەلىۇللا » دەپ ئېلان قىلغان. ئۆزىگە ئىخلاس قىلغان بىر قىسىم خۇيزۇ مۇرىتلارنى ئۆزىنى « ھەزرەت ھىدايىتۇللا خوجا مەسئۇل » دەپ ئاتاشنى ئادەتلىنىشكە دەۋەت قىلغان ھەم ئۇلار ئارىسىدا ئۆزىنىڭ « مۇفتى » سۈلۈكۈنى پەيدا قىلغان.
بۇ يەردىكى « ھەزرەت»، « ھىدايەت »، « تۇللاھ »، « مەسئۇل » دېگەن بەش دىنىي سۈپەت ئاتالغۇسى – ئاساسەن تارىختا ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام قوللانغان ياكى زات شەرىپىگە باشقا ساھابىلەر ئىشلەتكەن خاس ئاتالغۇلاردۇر. ئاپئاق خوجا بۇ ئاتالغۇنى ئۆزىنىڭ « مەزھەپ ئۇستازىمەن »، « ئەۋلىيا مەن » دېگەن قارىشىنى باشقىلارغا بېشارەت قىلىش نىيىتىدە گەۋدىلەندۈرۈپ چىققان.
ئۇنىڭ ئۆز ۋاقتىدا ھازىرقى سوۋېت ئوتتۇرا ئاسىياسى، شىنجاڭ، ئافغانىستان، كەشمىر… لەردە قوللانغان ناملىرى: « ئەۋلىيا خوجام »، « سەىد خوجام »، « ئاپئاق خوجام »، « ھىدايىتۇللا خوجام »، « ئاللاھ خوجام »، « پېشۋاھى ھەزرەت »، « ھىدايىتۇللا بۇرھانەھۇ» دېگەندەك ناملارنى قوللانغان، قوبۇل قىلغان. تاڭغۇت، موڭغۇللار ئارىسىدا « ئاباخ خوجا »، « تورلوگ ئاباخ »، « قۇن ئاباخ » دېگەندەك ئاتاقلار بىلەن شەرەپلەنگەن. ئەجدادلىرىمىز ئارىسىدا بولسا، ئادەتتە بىردەك « ئاپئاق خوجا » دېيىلىپ كەلگەن.
ئاپئاق خوجا 1660 – يىلى 34 يېشىدا يەكەندە ئوبۇل ھادى بەگ دېگەن كىشىنىڭ قىزىغا، 1679 – يىلى مۇھەممەد ئىمىن خاننىڭ سىڭلىسى مۆھنەرەم خېنىمغا ئۆيلەنگەن. « تەزكىرە ھىدايەت » تە: « ھەزرىتى ئىشاننىڭ خوتۇنلىرى بولسا موڭغۇل قەبىلىسىنىڭ پادىشاھلىرىنىڭ قىزلىرى ئىدى. ھېچ كىشى كۆز تىكىپ قارىيالمايتتى. قاراپ قالسا كۆزلىرى ئېقىپ كېتەر ئىدى… تۆت ئوغۇل، ئىككى قىز پەرزەنت كۆرگەنىدى… » دەپ يېزىلغان. بىلىشىمىزچە، ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى ھەزرىتى مۇھەييىددىن خوجا يەھيا خوجىدۇر. « تەزكىرە ھىدايەت » نىڭ مۇئەللىپى ئۇ كىشى توغرىسىدا: « ئۆز زامانىسىدىكى 18 شەھەرنىڭ ئەركەك شىرى ئىدى. ئىشانلىقى يەتتە ئىقلىمغا تونۇلغانىدى. پەلەكنىڭ نەزەر ئاپىتىگە ئۇچراپ ئۆگەي ئانىسىنىڭ قولىدا شېھىد بولدى… » دېيىلگەن. ئىككىنچى ئوغلى ھەزرىتى خوجا ھەسەن خوجىدۇر. « تەزكىرە ھىدايەت » تە كۆرسىتىلىشىچە، ئاپئاق خوجا قازاغا ئۇچراپ ئۆلۈشتىن ئازراق ئىلگىرى 15 ياشلىق بۇ ئوغلىغا: « … پادىشاھلار ئولتۇرغان تەختتە پادىشاھلاردىن كېيىن شاھزادىلەر ئولتۇرىدۇ. بۇ تەختتە سەن ئولتۇرۇپ دەۋران سۈرگىن… » دەپ ۋەسىيە قىلغانمىش. بۇ ئوغۇل ئانىسى مۆھتەرەم خېنىم بىلەن بىرەر يىلدەك « پادىشاھ » لىق قىلغاندىن كېيىن، ئۆز رەقىبلىرى تەرىپىدىن ئەمىن تاپالماي قەشقىرىيەدىن ھىندىستانغا قېچىپ كەتكەن. بەزى خاتىرىلەردە شىك روھانىيلىرىنىڭ قېشىدا پاناھلىنىپ، ئالەمدىن ئۆتكەنلىكىمۇ قەيت قىلىنىدۇ. ئاپئاق خوجىنىڭ ئۈچىنچى ئوغلى ئىنايىتۇللا خوجا كارامىتۇللا خوجىدۇر. « تەزكىرە ھىدايەت » تە: « ئۇ كىشى ئۈچ ياش چاغدا شاراب ئېچىدىغان شارابخانىنىڭ ئالدىدىن ئۆتۈپتىكەن. نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ شاراب ئىچكىنىنى كۆرۈپ، بىر دۇئا بىلەنلا ئۇلارنى ھىدايەت يولىغا باشلىۋەتكەن… » دېيىلىدۇ. بۇ كىشى دادىسىدىن قېلىپ گەنسۇ، چىڭخەي، سەمەرقەنت، تاشكەنتلەردە خۇدايى ئىشان بولۇپ يۈرۈپ، 10 مىڭلىغان مۇرىت ئەگەشتۈرگەن. مىلادى 1730 – يىللىرى ئەتراپىدا خۇراساننىڭ ھىندىۋان دېگەن يېرىدە ئالەمدىن ئۆتكەن.
ئاپئاق خوجىنىڭ ئىككى قىزى – بۈۋى پاتىمە، بۈۋى ئائىشەلەر ئاپئاق خوجا پەرزەنتلىرىنىڭ بىرىنچى، ئۈچىنچىلىرى بولۇپ، ياتلىق بولۇپ ھەر ئىككىلىسى قاياشلىرى بىلەن كېيىنكى چاغلاردا « ئىسھاقىيە » چىلەر تەرىپىدىن قەشقەردىن ئىلىغا سۈرگۈن قىلىۋېتىلگەن.

جاھالەت تىرىلگەن دەۋر:ئاپئاق غوجا دەۋرى

1682-يىلى ئاق تاغلىقلار مەزھىپىنىڭ باشلىقى ئاپئاق خوجا (خوجا ھىدايىتۇللا) جۇڭغار خانلىقىنىڭ خانى غالداننىڭ ياردىمىدە يەكەن سەئىدىيە خانىدانلىقىنىڭ پايتەختى يەكەننى ئىگىلەپ،ئىسمائىل خاننى تەختتىن چۈشۈرۈپ، خوجىلار ھاكىمىيىتىنى تىكلىدى.شۇنىڭ بىلەن چاغاتاي ئەۋلادلىرىدىن سۇلتان سەئىدخان قۇرغان يەكەن سەئىدىيە خانلىقى(1514-1682)گۇمران بولدى يەكەن سەئىدىيە خانلىقىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلدە ،يەكەن سەئىدىيە خانلىقىدا قار تاغلىق خوجىلارنىڭ تەسىرى كۈچەيگەن. سۇلتان ئىسمائىل خان قارا تاغلىقلارنى قوللاپ ،ئاق تەاغلىقلارنىڭ كاتتىۋېشى ئاپئاق خوجىنى شىنجاڭدىن قوغلاپ چىقارغان. 1670- يىلى ئاپئاق خوجا جەنۇبى شىنجاڭدىن قوغلىۋېتىلگەندىن كېيىن،دەسلەپتە ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە مەملىكىتىمىزنىڭ ئىچكىرى ئۆلكىللىرىدە دىنى پائالىيەت ئېلىپ بارغان.كېيىن تىبەتكە بېرىپ دالاي لاما دىن مەدەت تىلىگەن. دالاي لاما ئاپئاق خوجىنىڭ تەلۋىگە ئاساسەن،شۇ چاغدىكى جۇڭغار خانى غالدانغا ئاپئاق خوجىغا ياردەم بېرىش توغرىسىدا خەت يازغان. ئاپئاق خوجا تىبەتتىن قايتىشىدا چىڭخەي، گەنسۇدىن ئۆتكەن. گەنسۇنىڭ سۇجۇ رايوندىكى راھىپىمۇ ئاپئاق خوجىنى غالدانغا تونۇشۇترۇپ خەت يېزىپ بەرگەن. ئاپئاق خوجا بۇ خەتلەرنى ئېلىپ بىر مىڭ ئالتە يۈز يەتمىش توققۇزىنچى يىلى جۇڭغار خانلىقى ئوردىسىغا بارىدۇ.بۇ چاغدا جۇڭغار خانلىقى خېلى قۇدرەت تاپقان،ئالدىنقى يىلى ياز ئايلىرىدا تۇرپان بىلەن قۇمۇلنى ھۆكۈمرانلىق دائىرىسىگە ئالغان ئىدى.ئاپئاق خوجا غالدان بىلەن كۆرۈشۈپ،ئۇنىڭغا قەشقەر،يەكەنلەردە مۇرۇتلىرى ناھايىتى كۆپ ئىكەنلىكىنى،ياردەمگە ئېرىشسىلا ئاسانلا غەلىبە قىلىشقا ئىشەنجىسى كامىل ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ.ئۇنىڭ ئۈستىگە جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرىمۇ جەنۇبى شىنجاڭنى تەسىر دائىرىسىگە كىرگۈزۈۋېلىشنى ئاللىبۇرۇنلا پىلانىغا كىرگۈزگەن ۋە پۇرسەت كۈتۈپ تۇرغان ئىدى. يەنەشۇنىمۇ كۆرسىتىپ ئۆتۈش ھاجەتكى،غالدان ياش ۋاقتىدا دالاي لاما غا

ئېتىقاد قىلىپ، بۇددا ئەقىدىلىرىنى ئۆگەنگەن،تىبەتتە چېچىنى چۈشۈرۈپ راھىب بولغان. دالاي لاما ئۇنىڭغا «بوش خۇتۇغتۇ»دېگەن ئۇنۋاننى بەرگەن. شۇڭا ئۇ دالاي لاما نىڭ خېتى بويىچە ئاپئاق خوجىغا ياردەم قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ ھەمدە بىر يىل تىيانشاننىڭ جەنۇبىغا يۈرۈش قىلىشقا تەييارلىق قىلىدۇ.
1680- يىلى غالدان 12مىڭ ئاتلىق قۇشۇننى باشلاپ،ئاپئاق خوجىنىڭ يول باشلىشى بىلەن ئاقسۇ،ئۈستۈن ئاتۇش قاتارلىق جايلاردىن ئۆتۈپ،ئالدى بىلەن قەشقەرگە ھۇجۇم قىلىدۇ.يەكەن خانلىقىنىڭ قەشقەردىكى ھۆكۈمرانى باباق سۇلتان بىر مەھەل قارشىلىق كۆرسەتكەن بولسىمۇ،ئاخىر مەغلۇپ بولۇپ جەڭدە ئۆلىدۇ.جۇڭغار قوشۇنى قەشقەرنى ئىشغال قىلغاندىن كېيىن يەكەنگە يۈرۈش قىلىدۇ.يەكەندىكى مۇھاپىزەتچى قوشۇن قوماندانى ئىۋەر بەگ تاقابىل تۇرۇپ باققان بولسىمۇ،ئاخىرى ھوجۇمنى توسالماي ئۆزىمۇ جەڭدە شېھىت بولىدۇ.شۇنىڭ بىلەن يەكەن سەئىدىيە خانلىقىنىڭ خانى ئىسمائىل خان مادارا قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ.قارا تاغلىقلارنىڭ باشلىقى ئابدۇللا خوجا ھىندىستانغا كېتىدۇ.ئىسمائىل خان شەھەر دەرۋازىسىنى ئېچىپ تەسلىم بولىدۇ.جۇڭغار قوشۇنى يەكەننى ئىشغال قىلغاندىن كېيىن،ئىسمائىل خان ۋە ئۇنىڭ ئائىلە-تابەتلىرىنى ئىلىغا سۈرگۈن قىلىپ،ئىلىدىكى ئىرەن قابۇرغا دېگەن جايغا نەزەربەنىت قىلىدۇ. غالدان دەسلەپتە تۇرپاندىن كەلگەن ئابدىرشىتنى يەكەن خانى قىلىدۇ.ئۇنىڭ ئوغلى ئېرىك ئاقسۇغا ھاكىم بولىدۇ. ئاپئاق خوجا بولسا دىنى ھوقۇقنى ئۆز قولىغا ئالىدۇ.لېكىن ئابدىرشىت بىلەن ئاپئاق خوجا ھوقۇق تالىشىپ قالىدۇ.ئاپئاق خوجا جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرىگە ياخشىچاق بولۇپ،دىنى كۈچكە تايىنىپ ئابدىرشىت خاننى چەتكە قېقىپ، 1682- يىلى ئوردىدا يۈز بەرگەن توقۇنۇشتا ئابدىرشىت خاننى يەكەندىن قېچىپ كېتىشكە مەجبۇر قىلىدۇ.ئەركنىمۇ غالدان ئىلىغا ئالداپ ئاپىرىپ تەقىب ئاستىغا ئالىدۇ.شۇنىڭ بىلەن ئاپئاق خوجا جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرىنىڭ قوللىشى ئارقىسىدا،ئاقسۇ،قەشقەر،يەكەن ۋە خوتەن قاتارلىق تۆت شەھەرنىڭ ھۆكۈمرانى بولىدۇ.ئاپئاق خوجا ئۆزى يەكەندە تۇرۇپ، چوڭ ئوغلى يەھيانى قەشقەرنى باشقۇرۇشقا ئەۋەتىدۇ. باشقا شەھەرلەرنىڭ ھاكىملىرىنىمۇ ئاپئاق خوجا ئۆزى تەيىنلەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن فېئودال خوجىلارنىڭ ھاكىمىيەت بىلەن دىن بىرلەشتۈرۈلگەن ھۆكۈمرانلىقى باشلىنىدۇ.بۇ ھۆكۈمرانلىق 77 يىل داۋام قىلىدۇ.

ئاپئاق خوجا ھۆكۈمرانلىق تەخىتكە چىققاندىن كېيىن،جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرى ئۈچۈن كەتمەن چېپىپ، جەنۇبى شىنجاڭ خەلقىنى تالان-تاراج قىلىشنى كۈچەيتىدۇ، جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرىگە ياخشىچاق بولىدۇ.غالدان ئەسكەرلىرىنى قايتۇرۇپ كېتىش ئالدىدا،ئاپئاق خوجا ئۇلارغا نۇرغۇن مال-دۇنيا سوغا قىلىدۇ.يا لغۇز غالداننىڭ ئۆزىگە تۆت مىڭ سەر تەڭگە ھەدىيە قىلىدۇ ۋە ھەر ئايدا شۇنچىلىك تەڭگە ئەۋەتىپ تۇرماقچى بولىدۇ.بۇنىڭدىن باشقا جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرىگە100مىڭ سەر تەڭگە،15مىڭ چارەك بۇغداي ۋە باشقا نەرسە-كېرەكلەرنى تاپشۇرىدىغانلىقى توغرىسىدا ۋەدە بېرىدۇ. ئاپئاق خوجا شىزاڭدىكى دالاي لاما نىڭ قوللىشىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن،لاسا غىمۇ تارتۇق يوللاپ تۇرىدۇ .غالدان ئۇنىڭدىن مىننەتدار بولۇپ قىزىنى ئۇنىڭغا ياتلىق قىلىدۇ.
ئاپئاق خوجا جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرىنىڭ قوللىشى ئارقىسىدا ،يەكەن سەئىدىيە خانىدانلىقىنىڭ ئەسلىدىكى قانۇن-تۈزۈملىرىنى بىكار قىلىپ،دىنى قانۇن تۈزۈپ ھاكىمىيەت سورايدۇ.«قازى قۇززات»،«مىر ئادىل».«مۇھتەسىب» قاتارلىق ئەمەل-مەنسەپلەرنى تەسىس قىلىپ،«شەرىئەت»،«تەرىقەت» ئاساسىدىكى فېئودال ھۆكۈمرانلىقنى يۈرگۈزىدۇ.
ئاپئاق خوجا تەسەۋۇپچىلىقنى كۈچەپ تەرغىب قىلىپ،سۇپىزىمنى ئەۋجىگە كۆتۈرىدۇ.مازارغا تاۋاپ قىلىشنى يۇقىرى دولقۇنغا چىقىرىدۇ. قەشقەر،يەكەن ،خوتەن،ئاقسۇ قاتارلىق جايلاردا ئىسھاقىيە مەزھىپىدىكىلەرگە زىيانكەشلىك قىلىدۇ.ئىسھاقىيە مەزھىپىدىكىلەر بۇ قىرغىنچىلىقتىن پانالىنىش ئۈچۈن ،ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە كەشمىر قاتارلىق جايلارغا قېچىپ كېتىشكە مەجبۇر بولىدۇ.
ئاپئاق خوجا جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرىگە ئولپان-سېلىق تۆلەش ئۈچۈن،جەنۇبى شىنجاڭ خەلقىنى ئىكىسپۇلاتتاتسىيە قىلىش ۋە ئېزىشنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ.مەسىلەن:يەر بېجى،چارۋا بېجى، باغ بېجى، ئوت-چۆپ بېجى،سۇ بېجى قاتارلىق 20نەچچە تۈرلۈك باج-سېلىق ئەمگەكچى خەلقنى كۈن كەچۈرەلمەيدىغان ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ. خوجىلارنىڭ فېئوداللىق ھۆكۈمرانلىقى ۋە تەسەۋۇپچىلىقنىڭ ئاسارىتى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت تەرەققىياتىغىمۇ زور توسقۇن بولىدۇ.يەكەن خانلىقى دەۋرىدە ئۇيغۇرلارنىڭ پەن-مەدەنىيىتى خېلى روناق تاپقان.قەشقەر،يەكەن قاتارلىق جايلاردا «خانلىق مەدرىسە» گە ئوخشاش ئىلىم-پەن يۇرۇتلىرى،دىن،ئەدەبىيات،تارىخ،ئىلمى نۇجۇم(ئاستىرۇنۇميە) ،ماتېماتىكا ۋە باشقا پەنلەرنى تەھسىل قىلىش مەركىزىگە ئايلانغان ئىدى.ئىستانبۇل،ئىراق،ئىران ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دىن بىر مۇنچە كىشىلەر بۇ يەرگە كېلىپ ئىلىم تەھسىل قىلغان.قەشقەردىكى تۈشۈكتاغ رەسەتخانىسمۇ خېلى داڭ چىقارغان ئىدى. ئاپئاق خوجا ھۆكۈمرانلىق تەخىتكە چىققاندىن كېيىن، بۇ رەسەتخاننى بۇزدۇرۋەتكەن. ئىلىم-پەن يۇرۇتلىرىنى سۇپىزىمنىڭ ئىستىقامەت سورۇنىغا ئايلاندۇرغان.«خانلىق مەدرىسە»تە ساقلىنىۋاتقان نەچچە 10مىڭ پارچە كىتاب ۋە قوليازمىلارغا ئوت يېقىپ ئۈچ كېچە -كۈندۈز كۆيدۈرگەن .نۇرغۇن ئالىملار،مەشھۇر زاتلار باشقا يۇرۇتقا قېچىپ كېتىشكە مەجبۇر بولغان.تارىخچى ئەنۋەر بايتۇر «ئاپئاق خوجا توغرىسىدا» ناملىق ماقالىسىدە ئېيتقاندەك ،شۇنىڭ بىلەن «شىنجاڭ جەميىتىنڭ مەدەنىيەت تەرەققىياتى بىر ئەسىرگە يېقىن ۋاقىت بىر ئىزىدا توختاپ قالغان»خوجىلار ھۆكۈمرانلىق قىلغان دەۋردە ،مىللىي زىددىيەت،سىنىپى زىددىيەت تېخىمۇ كەسكىنلەشكەن.جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرىنىڭ بۇلاڭچىلىقى،فېئودال خوجىلارنىڭ زۇلۇمى ۋە ئىكىسپۇلاتاتسىيەسى دەستىدىن خەلقنىڭ غەزپى چېكىگە يەتكەن. مەزھەپلەر ۋە تۈرلۈك سىياسىي كۈچلەرنىڭ كۈرىشى ئەۋجىگە كۈتۈرۈلگەن. 1692- يىلى قارا تاغلىقلار جۇڭغارلارنىڭ ئىچكى يېغلىغىدىن
پايدىلىنىپ قاغىلىق،پوسكام،يېڭىسار قاتارلىق جايلاردا ئىسيان كۆتۈرگەن.بۇ ئىسيان تېزلىكتە قەشقەر قاتارلىق جايلارغا كېڭەيگەن. يەكەندىن باشقا جايلار ئاپئاق خوجىغا بو سۇنمايدىغان بۆلىۋالغان. بۇ چاغدا غالدانغا بەيئەت قىلمىغانلىقى تۈپەيلى ئامما ئارىسىدا شۆھرەت قازانغان مەمەت ئىمىن(ئاپئاق خوجىنىڭ خوتۇننىڭ ئاكىسى) ئاپئاق خوجىنى تەختتىن چۈشۈشكە مەجبۇر قىلغان.شۇنىڭ بىلەن ئاپئاق خوجا جۇڭغارلار كونترول قىلىپ تۇرغان قۇمۇل رايۇننىغا قېچىپ كېتىدۇ.لېكىن مۇھەممەت ئىمىن ئاق تاغلىقلار بىلەن غالدان قۇشۇننىڭ زەربىسىدىن مەغلۇپ بولىدۇ. ئاپئاق خوجا يەنە تەخىتكە چىقىپ قارا تاغلىقلاردىن رەھىمسىزلىك بىلەن
ئىنتىقام ئالىدۇ.ئەمما دىنى مەزھەپ كۈرىشى يەنىلا بېسىقمايدۇ. قارا تاغلىقلاردىن شادى جوجا يەكەندە ئىسيان كۆتۈرۈپ ئوردىغا بېسىپ كىرىپ، ئاپئاق خوجىنى ئۆلتۈرىدۇ.ئاپئاق خوجىنىڭ خوتۇنى خانىم پادىشاھ ئىسيانچىلار ئارىسىغا بۆلگۈنچىلىك سېلىپ شادى خوجىنى قەتلى قىلىدۇ.ئۇ يەكەندە، ئاپئاق خوجىنىڭ چوڭ ئوغلى يەھيا خوجا قەشقەردە تۇرۇپ ھاكىمىيەت سورايدۇ.لېكىن ئۇزاق ئۆتمەي خانىم پادىشاھ بىلەن توقۇنۇشۇپ قالىدۇ.خانىم پادىشاھ جۇڭغارلارنىڭ ياردىمىگە تايىنىپ يەھيا خوجا ۋە ئۇنىڭ ئىككى ئوغلىنى ئۆلتۈرگۈزىدۇ.

1696- يىلى ئابدىرشىتخاننىڭ ئىككىنچى ئىنىسى ئاقباشخان ئاق تاغلىقلارنىڭ يېغلىقىدىن پايدىلىنىپ يەكەنگە بېسىپ كىرىپ خانىم پادىشاھنى ئۆلتۈرىدۇ ۋە ئاق تاغلىقلاردىن قىساس ئالىدۇ.
1697- يىلى قەشقەردىكى ئەھمەت خوجا قىرغىزلار بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈپ ،يەكەندىكى ئاق باش خاننى مەغلۇپ قىلىدۇ.لېكىن ئۇزاق ئۆتمەي دانىيال خوجا قازاقلارنىڭ ياردىمىگە تايىنىپ يەكەندە تەخىتكە چىقىدۇ.
، 1693-يىلى جۇڭغار خانى سېۋان ئارابتان قوشۇن باشلاپ كېلىپ جەنۇبى شىنجاڭغا يۈرۈش قىلىدۇ.يەكەندىكى دانىيال خوجا جۇڭغار قۇشۇنىغا تەسلىم بولىدۇ ۋە جۇڭغار قۇشۇنىنىڭ قەشقەرگە يۈرۈش قىلىشىغا يول باشلاپ بېرىدۇ.قەشقەردىكى ئەخمەت خوجىنىڭ قوشۇنى بىر نەچچە كۈن قارشىلىق كۆرسىتىپ باققان بولسىمۇ ،ئاخىرى مەغلۇپ بولىدۇ.ئەخمەت خوجا ئەسىر ئېلىنىپ تۈرمىگە تاشلىنىدۇ.دانىيال خوجا ئائىلە-تاباتلىرى بىلەن ئىلىغا كۆچۈرلىدۇ.شۇنىڭدىن كېيىن 1720-يىلغىچە مەخدۇم ئەزەمنىڭ ئەۋلادى ئىك خوجا ھاكىمىيەت باشقۇرىدۇ. 1720-يىلى جۇڭغارلار دانىيال خوجىنى جەنۇبى شىنجاڭنى ئىدارە قىلىشقا ئەۋەتىدۇ.ئۇ جۇڭغارلارغا ھەر يىلى يۈز مىڭ تەڭگە يوللاپ تۇرىدۇ. 1735- يىلى دانىيال خوجا كېسەل بىلەن ئۆلىدۇ.دانىيال خوجا ئۆلگەندىن كېيىن جۇڭغار خانى غالدان سېرىن دانىيالنىڭ چوڭ ئوغلى خوجا جاھاننى يەكەن ھاكىمى،ئۈچىنچى ئوغلى خوجا يۈسۈپنى قەشقەر ھاكىمى،تۆتىنچى ئوغلى خوجا خامۇشنى ئاقسۇ ھاكىمى،كىچىك ئوغلى خوجا ئابدۇللانى خوتەن ھاكىمى قىلىپ تەيىنلەيدۇ. ئەمما ئۇزۇن ئۆتمەي غالدان سېرىن ئۇلارنى ۋەزىپىدىن قالدۇرۇپ باشقىلارنى مەنسەپكە قويىدۇ.كېيىن خوجا يۈسۈپ كۈچ توپلاپ جۇڭغارلارغا قارشى چىققان بولسىمۇ،خانلىق تەخىتكە چىقىش نىيىتىنى ئىشقا ئاشۇرالمايدۇ. بەزى جايلار جۇڭغار خانلىقىغا بەيئەت قىلسا ،بەزى جايلار چىڭ سۇلالىسىگە نەيئەت قىلىدۇ. يەكەن ،خوتەنلەردە بولسا ئۆز ئالدىغا ھاكىمىيەت سورايدۇ.شۇنداق
قىلىپ خوجىلارنىڭ جەنۇبى شىنجاڭدىكى فېئودال ھۆكۈمرانلىقى ئاساسەن ئاخىرلىشىدۇ.
خوجىلار ھۆكۈمرانلىقىنىڭ زاۋال تېپىشىنى ئاساسان خوجىلارنىڭ جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرىگە بېقىنىپ خەلققە ئېغىر زۇلۇم سالغانلىقى؛ھۆكۈمرانلار گۇرۇھىنىڭ ئىچكى قىسمىدا پايدا-مەنپەت ۋە دىنى مەزھەپ كۈرىشى كەسكىنلەشكەنلىكى؛سىنىپى زىددىيەت كۈچەيگەنلىكى كەلتۈرۈپ چىقارغان.