باشقا بىر ھايات

ھايات قانۇنىيەتلىرىنى ئۆزگەرتىشنىڭ ئۈچىنچى يولى پۈتۈنلەي ئورگانىك بولمىغان مەۋجۇداتلارنى ياساشتۇر. ئەڭ ئوچۇق مىساللار مۇستەقىل تەرەققىي قىلالايدىغان كومپيۇتېر پروگراممىلىرى ۋە كومپيۇتېر ۋىرۇسلىرىدۇر.

پروگراممىلاش ساھەسى بۈگۈنكى كومپيۇتېر دۇنياسىدىكى ئەڭ قىزىقارلىق نۇقتىلارنىڭ بىرى. ئۇ گېنېتىك تەرەققىيات ئۇسۇللىرىنى دوراشقا ئۇرۇنىدۇ. نۇرغۇن پروگراممىستلار ياراتقۇچىسىدىن پۈتۈنلەي مۇستەقىل ھالدا ئۆگىنەلەيدىغان ۋە تەرەققىي قىلالايدىغان پروگرامما يارىتىشنى ئارزۇ قىلىدۇ. بۇ ئەھۋالدا، پروگراممىست تۇنجى ھەرىكەتلەندۈرگۈچى بولىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ ياراتقىنى ياراتقۇچىسى ياكى باشقا ھەر قانداق ئىنسان تەسەۋۋۇر قىلالمايدىغان يۆنىلىشلەردە ئەركىن تەرەققىي قىلالايدۇ.

بۇنداق پروگراممىنىڭ دەسلەپكى نۇسخىسى ئاللىقاچان مەۋجۇت، ئۇ كومپيۇتېر ۋىرۇسى دەپ ئاتىلىدۇ. ئىنتېرنېت ئارقىلىق تارقىلىۋاتقاندا، ۋىرۇس ئۆزىنى مىليونلارچە قېتىم كۆپەيتىدۇ، شۇ جەرياندا ئانتىۋىرۇس پروگراممىلىرىنىڭ ئوۋلىشىغا ئۇچراپ، تور بوشلۇقىدىكى ئورۇن ئۈچۈن باشقا ۋىرۇسلار بىلەن رىقابەتلىشىدۇ. بىر كۈنى ۋىرۇس ئۆزىنى كۆپەيتكەندە خاتالىق يۈز بېرىدۇ،  كومپيۇتېرلاشقان مۇتاتسىيە دېگىنىمىز ئەنە شۇ. بەلكىم بۇ مۇتاتسىيە ئىنسان ئىنژېنېرىنىڭ ۋىرۇسنى ئارىلاپ تاساددىپىي كۆپىيىش خاتالىقى ئۆتكۈزۈشكە پروگراممىلىغانلىقىدىن بولۇشى مۇمكىن. بەلكىم مۇتاتسىيە تاساددىپىي خاتالىقتىن كېلىپ چىققان بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر تاساددىپىي ھالدا، ئۆزگەرتىلگەن ۋىرۇس باشقا كومپيۇتېرلارغا كىرىش ئىقتىدارىنى يوقاتماي تۇرۇپ، ئانتىۋىرۇس پروگراممىلىرىدىن قېچىشتا تېخىمۇ ئۇستا بولسا، ئۇ تور بوشلۇقىدا تارقىلىدۇ. شۇنداق بولغاندا، مۇتانتلار ھايات قالىدۇ ۋە كۆپىيىدۇ. ۋاقىت ئۆتكەنسېرى، تور دۇنياسى ھېچكىم ياسىمىغان ۋە ئورگانىك بولمىغان تەدرىجىي تەرەققىياتقا ئۇچرايدىغان يېڭى ۋىرۇسلار بىلەن تولىدۇ.

بۇلار جانلىق مەخلۇقلارمۇ؟ بۇ سىزنىڭ «جانلىق مەخلۇقلار» دېگەننى قانداق چۈشىنىشىڭىزگە باغلىق. ئۇلار شۈبھىسىزكى ئورگانىك تەرەققىياتنىڭ قانۇن ۋە چەكلىمىلىرىدىن پۈتۈنلەي مۇستەقىل بولغان يېڭى بىر تەرەققىيات جەريانىدا مەيدانغا كەلگەن.

يەنە بىر ئىمكانىيەتنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ – مېڭىڭىزنى كۆچمە قاتتىق دىسكىغا زاپاسلاپ، ئاندىن ئۇنى كومپيۇتېرىڭىزدا ئىشلىتەلەيدىغان بولسىڭىز قانداق بولار؟ سىزنىڭ كومپيۇتېرىڭىز خۇددى ساپىيانسقا ئوخشاش ئويلىيالامدۇ ۋە ھېس قىلالامدۇ؟ ئۇنداق بولسا، ئۇ سىزمۇ ياكى باشقا بىرىمۇ؟ ئەگەر كومپيۇتېر پروگراممىستلىرى پۈتۈنلەي يېڭى ئەمما رەقەملىك، كومپيۇتېر كودىدىن تەركىب تاپقان، ئۆزلۈك تۇيغۇسى، ئاڭ-سەزگۈسى ۋە خاتىرىسى بار مېڭە يارىتالىسىچۇ؟ ئەگەر سىز پروگراممىنى كومپيۇتېرىڭىزدا ئىجرا قىلسىڭىز، ئۇ بىر ئادەم بولامدۇ؟ ئەگەر ئۇنى ئۆچۈرۈۋەتسىڭىز، سىزگە قاتىللىق جىنايىتى ئارتىلامدۇ؟

بىز بۇنداق سوئاللارنىڭ جاۋابىنى پات يېقىندا بىلەلىشىمىز مۇمكىن. 2005-يىلى قۇرۇلغان ئىنسان مېڭىسى لايىھەسى كومپيۇتېردىكى ئېلېكترونلۇق زەنجىرلەرنىڭ مېڭىدىكى نېرۋا تورلىرىنى دورىشى ئارقىلىق، كومپيۇتېر ئىچىدە تولۇق بىر ئىنسان مېڭىسىنى قايتا يارىتىشنى ئۈمىد قىلىدۇ. لايىھە باشلىقى، «ئەگەر مۇۋاپىق مەبلەغ بىلەن تەمىنلەنسە، ئون ياكى يىگىرمە يىل ئىچىدە كومپيۇتېر ئىچىدە خۇددى ئىنساندەك سۆزلىيەلەيدىغان ۋە ھەرىكەت قىلالايدىغان سۈنئىي ئىنسان مېڭىسىگە ئىگە بولالايمىز» دەپ جاكارلىدى. ئەگەر مۇۋەپپەقىيەتلىك بولسا، بۇ 4 مىليارد يىل ئورگانىك بىرىكمىلەرنىڭ كىچىك دۇنياسىدا ئايلىنىپ يۈرگەن ھاياتنىڭ تۇيۇقسىز ئورگانىك بولمىغان كەڭ ساھەگە چىقىپ، بىزنىڭ ئەڭ ئىپتىدائىي خىياللىرىمىزدىنمۇ ھالقىغان شەكىللەرنى ئېلىشقا تەييار بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بارلىق ئالىملار مېڭىنىڭ بۈگۈنكى رەقەملىك كومپيۇتېرلارغا ئوخشاش ئۇسۇلدا ئىشلەيدىغانلىقىغا قوشۇلمايدۇ، ئەگەر شۇنداق بولمىسا، ھازىرقى كومپيۇتېرلار ئۇنى تەقلىد قىلالمايدۇ. شۇنداقتىمۇ، سىناپ كۆرۈشتىن بۇرۇن بۇ ئىمكانىيەتنى قەتئىي رەت قىلىش ئەخمىقانىلىك بولىدۇ. 2013-يىلى بۇ لايىھە ياۋروپا ئىتتىپاقىدىن 1 مىليارد ياۋرو مەبلەغ ئالدى.

يالغۇزلۇق

2014-يىلىدىكى دۇنيا ئاللىقاچان مەدەنىيەتلەر بىئولوگىيەنىڭ كىشەنلىرىدىن ئۆزىنى قۇتۇلدۇرۇۋاتقان دۇنيا بولۇپ قالدى. بىزنىڭ پەقەت ئەتراپىمىزدىكى دۇنيانىلا ئەمەس، ئاساسلىقى تېنىمىز ۋە مېڭىمىز ئىچىدىكى دۇنيانى لايىھەلەش ئىقتىدارىمىز تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلماقتا. بارغانسېرى كۆپ پائالىيەت ساھەلىرى ئۆزلىرىنىڭ كونا ئۇسۇللىرىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇر بولماقتا. ئادۋوكاتلار شەخسىي مەخپىيەتلىك ۋە كىملىك مەسىلىلىرىنى قايتا ئويلىنىشقا؛ ھۆكۈمەتلەر ساقلىقنى ساقلاش ۋە تەڭلىك مەسىلىلىرىنى قايتا ئويلىنىشقا؛ تەنتەربىيە جەمئىيەتلىرى ۋە مائارىپ ئورۇنلىرى ئادىل مۇسابىقە ۋە نەتىجىلەرنى قايتا ئېنىقلاشقا؛ پېنسىيە فوندلىرى ۋە ئەمگەك بازارلىرى 60 ياش يېڭى 30 ياش بولۇپ قالغان دۇنياغا ماسلىشىشقا توغرا كېلىۋاتىدۇ. ئۇلارنىڭ ھەممىسى بىئو-قۇرۇلۇش، سايبورگلار ۋە ئورگانىك بولمىغان ھايات قاتارلىق چىگىش مەسىلىلەر بىلەن شۇغۇللىنىشى كېرەك.

تۇنجى ئىنسان گېنومىنى خەرىتىلەش 15 يىل ۋە 3 مىليارد دوللار تەلەپ قىلغان. بۈگۈن سىز بىر ئادەمنىڭ DNA سىنى بىر قانچە ھەپتە ئىچىدە ۋە بىر قانچە يۈز دوللار خىراجەت بىلەن خەرىتىلىيەلەيسىز. شەخسىيلەشتۈرۈلگەن مېدىتسىنا – داۋالاشنى DNA غا ماسلاشتۇرىدىغان مېدىتسىنا دەۋرى باشلاندى. ئائىلە دوختۇرى پات يېقىندا سىزگە جىگەر راكى خەۋپىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى، يۈرەك كېسەللىكىدىن ئانچە ئەنسىرىمىسىڭىزمۇ بولىدىغانلىقىنى تېخىمۇ ئىشەنچلىك ئېيتالايدۇ. ئۇ 92 پىرسەنت كىشىگە پايدىلىق بولغان مەشھۇر دورىنىڭ سىزگە پايدىسىز ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ ئورنىغا نۇرغۇن كىشىگە ئۆلۈم ئېلىپ كېلىدىغان ئەمما سىزگە ماس كېلىدىغان باشقا بىر دورىنى ئىچىشىڭىز كېرەكلىكىنى ئېنىقلىيالايدۇ. مۇكەممەلگە يېقىن مېدىتسىنا يولى ئالدىمىزدا تۇرماقتا.

شۇنداقتىمۇ، مېدىتسىنا بىلىملىرىنىڭ ياخشىلىنىشى بىلەن يېڭى ئەخلاقىي چىگىش مەسىلىلەر كېلىپ چىقىدۇ. ئەخلاقشۇناسلار ۋە قانۇن مۇتەخەسسىسلىرى ئاللىقاچان DNA غا مۇناسىۋەتلىك شەخسىي مەخپىيەتلىك مەسىلىسى بىلەن جىددىي كۈرەش قىلماقتا. توغۇلۇشتىن بۇرۇنقى DNA تەكشۈرۈشى ئارقىلىق، ئاتا-ئانىلار پەرزەنتىنىڭ جىنسى، بويى ۋە ئەقلىي ئىقتىدارىنى بىلەلەيدۇ. ئەمما بۇ ئۇچۇرلارنى قانداق ئىشلىتىش كېرەك؟ سۇغۇرتا شىركەتلىرى بىزنىڭ DNA تەسۋىرىمىزنى تەلەپ قىلىپ، خەتەرلىك ھەرىكەتلەرگە نىسبەتەن گېنېتىك مايىللىقنى بايقىسا، سۇغۇرتا تۆلىمىنى ئۆستۈرۈش ھوقۇقىغا ئىگە بولامدۇ؟ پوتېنسىيال خىزمەت بەرگۈچىلەرگە خىزمەت تەرجىمىھالىمىزنىڭ ئورنىغا DNA مىزنى يوللىشىمىز تەلەپ قىلىنامدۇ؟ خىزمەت بەرگۈچى DNA سى ياخشىراق كۆرۈنگەنلىكى ئۈچۈن بىر نامزاتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويالامدۇ؟ ياكى بۇنداق ئەھۋاللاردا «گېنېتىك كەمسىتىش» دەپ دەۋا قىلالامدۇ؟ يېڭى بىر مەخلۇق ياكى يېڭى بىر ئەزانى ياراتقان شىركەت ئۇنىڭ DNA زەنجىرىگە پاتېنت تىزىملىتالامدۇ؟ مەلۇم بىر توخۇغا ئىگىدارچىلىق قىلغىلى بولىدىغانلىقى ئېنىق، ئەمما پۈتۈن بىر تۈرگە ئىگىدارچىلىق قىلغىلى بولامدۇ؟

بۇنداق چىگىش مەسىلىلەر گىلگامېش لايىھەسى ۋە بىزنىڭ كامىل ئىنسانلارنى يارىتىش كۈچىمىزنىڭ ئەخلاقىي، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي تەسىرلىرى ئالدىدا كىچىك مەسىلە بولۇپ قالىدۇ. خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسى، ھۆكۈمەت مېدىتسىنا پروگراممىلىرى، دۆلەت ساغلاملىق سۇغۇرتا پروگراممىلىرى ۋە دۆلەت ئاساسىي قانۇنلىرى جەمئىيەتنىڭ بارلىق ئەزالىرىغا ئادىل مېدىتسىنا مۇئامىلىسى قىلىشى ۋە ئۇلارنى نىسبەتەن ياخشى ساغلاملىق ھالىتىدە ساقلىشى كېرەكلىكىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. مېدىتسىنا ئاساسلىقى كېسەللىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە كېسەللەرنى داۋالاش بىلەن شۇغۇللانغان مەزگىلدە بۇ ياخشى ئىدى. ئەمما مېدىتسىنا ئىنسان ئىقتىدارلىرىنى كۈچەيتىش بىلەن مەشغۇل بولۇپ كەتسە نېمە بولىدۇ؟ بارلىق ئىنسانلار بۇنداق كۈچەيتىلگەن ئىقتىدارلارغا  ئېرىشىشكە تېگىشلىك بولامدۇ، ياكى يېڭى بىر كامىل ئىنسان قوشۇنى شەكىللىنەمدۇ؟

كېيىنكى زامانىۋى دۇنيايىمىز تارىختا تۇنجى قېتىم بارلىق ئىنسانلارنىڭ تەڭ باراۋەرلىكىنى ئېتىراپ قىلغانلىقى بىلەن پەخىرلىنىدۇ، ئەمما ئۇ تارىختىكى ئەڭ تەڭسىز جەمئىيەتنى يارىتىشقا تەييارلىنىۋاتقان بولۇشى مۇمكىن. تارىخ بويىچە، يۇقىرى تەبىقىلەر ھەمىشە تۆۋەن تەبىقىدىكىلەردىن ئەقىللىقراق، كۈچلۈكرەك ۋە ئومۇمەن ياخشىراق ئىكەنلىكىنى دەۋا قىلغان بولۇپ، ئۆزلىرىنى ئالداپلا كەلگەن. نامرات دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان بوۋاقمۇ شاھزادىلەرگە ئوخشاش ئەقىللىق بولالايدۇ.  يېڭى مېدىتسىنا ئىقتىدارلىرىنىڭ ياردىمى بىلەن، يۇقىرى تەبىقىلەرنىڭ دەۋالىرى پات يېقىندا ئوبيېكتىپ رېئاللىققا ئايلىنىشى مۇمكىن.

بۇ ئىلمىي فانتازىيە ئەمەس. كۆپىنچە ئىلمىي فانتازىيە ھېكايىلىرى بىزگە ئوخشاش ساپىيانسلار يورۇقلۇق تېزلىكىدىكى ئالەم كېمىلىرى ۋە لازېر قوراللىرىغا ئوخشاش ئۈستۈن تېخنىكىلاردىن بەھرىمەن بولىدىغان دۇنيانى تەسۋىرلەيدۇ. بۇ ھېكايىلەردىكى ئەخلاقىي ۋە سىياسىي مەسىلىلەر بىزنىڭ دۇنيايىمىزدىن ئېلىنغان بولۇپ، ئۇلار پەقەت ھېسسىي ۋە ئىجتىمائىي زىددىيەتلىرىمىزنى كەلگۈسىدىكى ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا قايتا ئىجرا قىلىدۇ. ئەمما كەلگۈسى تېخنىكىنىڭ ھەقىقىي كۈچى قوراللىرىمىزنىلا ئەمەس، بەلكى ھومو ساپىيېننىڭ ئۆزىنى، جۈملىدىن بىزنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرىمىز ۋە ئىستەكلىرىمىزنى ئۆزگەرتىشتە كۆرۈلىدۇ. قېرىمايدىغان، كۆپەيمەيدىغان، جىنسىي ئىستەكلىرى يوق، باشقا مەۋجۇداتلار بىلەن ئوي-پىكىرلەرنى بىۋاسىتە ئورتاقلىشالايدىغان، دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرۈش ۋە ئەسلەش ئىقتىدارى بىزنىڭكىدىن مىڭ ھەسسە كۈچلۈك، غەزەپلەنمەيدىغان ياكى قايغۇرمايدىغان، ئەمما بىز تەسەۋۋۇر قىلالمايدىغان ھېس-تۇيغۇ ۋە ئىستەكلەرگە ئىگە سايبورگقا سېلىشتۇرغاندا، ئالەم كېمىسى ھېچنېمە ئەمەس.

ئىلمىي فانتازىيە بۇنداق كەلگۈسىنى كام تەسۋىرلەيدۇ، چۈنكى توغرا تەسۋىر ئېنىقلىما بويىچە چۈشىنىكسىز. دەرىجىدىن تاشقىرى ئىنسان مودېلى بولغان سايبورگنىڭ ھاياتى ھەققىدە فىلىم ئىشلەش نېئاندېرتال تاماشىبىنلار ئۈچۈن «ھاملېت»نى قويۇشقا ئوخشايدۇ. دەرۋەقە، كەلگۈسىدىكى دۇنيانىڭ خوجايىنلىرى بىز بىلەن نېئاندېرتاللار ئوتتۇرىسىدىكى پەرقتىنمۇ بەكرەك بىزدىن پەرقلىق بولۇشى مۇمكىن. بىز ۋە نېئاندېرتاللار ھېچ بولمىغاندا ئىنسان بولساق، بىزنىڭ ۋارىسلىرىمىز ئىلاھقا ئوخشاش بولىدۇ.

فىزىكا ئالىملىرى چوڭ پارتلاشقا يەككە ھادىسە دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ. بۇ بىزگە مەلۇم بولغان بارلىق تەبىئەت قانۇنلىرى مەۋجۇت بولمىغان نۇقتا. ۋاقىتمۇ مەۋجۇت ئەمەس ئىدى. شۇڭا چوڭ پارتلاشتىن «ئىلگىرى» بىرەر نەرسە مەۋجۇت ئىدى دېيىشمۇ ئاقمايدۇ. بىز يېڭى بىر يالغۇزلۇققا تېز يېقىنلىشىۋاتقان بولۇشىمىز مۇمكىن، بۇ چاغدا دۇنيايىمىزغا مەنە بېرىدىغان بارلىق ئۇقۇملار−مەن، سىز، ئەرلەر، ئاياللار، مۇھەببەت ۋە نەپرەت – مۇناسىۋەتسىز بولۇپ قالىدۇ. بۇ نۇقتىدىن كېيىن يۈز بېرىدىغان ھەر قانداق ئىش بىزگە مەنىسىز تۇيۇلىدۇ.

فرانكېنستېين پەيغەمبەرلىكى

1818-يىلى مارى شېللېي «فرانكېنستېين» نى نەشر قىلدى. بۇ بىر سۈنئىي مەۋجۇداتنى ياراتقان، ئەمما ئۇ كونتروللۇقتىن چىقىپ ۋەيرانچىلىق كەلتۈرگەن بىر ئالىمنىڭ ھېكايىسى. كېيىنكى ئىككى ئەسىردە، ئوخشاش ھېكايە سانسىز نۇسخىلاردا قايتا-قايتا سۆزلەندى. ئۇ بىزنىڭ يېڭى ئىلمىي ئەپسانىلىرىمىزنىڭ تايانچ نۇقتىسىغا ئايلاندى. دەسلەپتە، فرانكېنستېين ھېكايىسى بىزنى ئەگەر خۇدا بولۇشقا ئۇرۇنۇپ ھاياتنى قايتا لايىھەلىسەك قاتتىق جازالىنىدىغانلىقىمىز توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرغاندەك كۆرۈنىدۇ. ئەمما ھېكايىنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر مەنىسى بار.

فرانكېنستېين ئوبرازى ھومو ساپىيانسنى ئاخىرقى كۈنلەرنىڭ تېز يېقىنلىشىۋاتقانلىقى بىلەن يۈزلەشتۈرىدۇ. ئەگەر يادرو ياكى ئېكولوگىيەلىك ئاپەت يۈز بەرمىسە، ھېكايە شۇنداق داۋاملىشىدۇ، تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ سۈرئىتى پات يېقىندا ھومو ساپىيانسنىڭ پەقەت جىسمانىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈنلەي باشقىچە تونۇش ۋە ھېسسىي دۇنياغا ئىگە بولغان مەۋجۇداتلار بىلەن ئالمىشىشىغا ئېلىپ بارىدۇ. بۇ كۆپىنچە ساپىيانسلارنى ئىنتايىن بىئارام قىلىدىغان بىر ئىش. بىز كەلگۈسىدە بىزگە ئوخشاش كىشىلەرنىڭ تېز ئۇچىدىغان ئالەم كېمىلىرىدە سەييارىدىن سەييارىغا ساياھەت قىلىدىغانلىقىغا ئىشىنىشنى ياقتۇرىمىز. بىز كەلگۈسىدە بىزگە ئوخشاش ھېس-تۇيغۇ ۋە كىملىكلەرگە ئىگە مەخلۇقلارنىڭ مەۋجۇت بولىدىغانلىقىنى، ئېھتىمال بىزنىڭ ئورنىمىزنى ئىقتىدارلىرىمىزنى كىچىك كۆرسىتىدىغان ماددىي ھايات شەكىللىرىنىڭ ئالىدىغانلىقىنى ئويلاشنى ياقتۇرمايمىز.

بىز دوكتور فرانكېنستېيننىڭ قورقۇنچلۇق بىر ئالۋاستى ياراتقانلىقى، ئۆزىمىزنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئۇنى يوقىتىشىمىز كېرەكلىكى ئىدىيەسىدىن قانداقتۇر تەسەللى تاپىمىز. بىز ھېكايىنى شۇنداق سۆزلەشنى ياقتۇرىمىز، چۈنكى ئۇ بىزنىڭ بارلىق مەۋجۇداتلارنىڭ ئەڭ ياخشىسى ئىكەنلىكىمىزنى، بىزدىن ياخشىراق جانلىق تۈرى بولمىغانلىقى ۋە بولمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىزنى ياخشىلاشقا قىلىنغان ھەر قانداق ئۇرۇنۇش چوقۇم مەغلۇپ بولىدۇ، چۈنكى ئىنسان تېنىنى ياخشىلىغىلى بولسىمۇ، ئۇنىڭ روھىغا تەگكىلى بولمايدۇ.

ئالىملارنىڭ روھلارنى تەنلەرگە ئوخشاشلا لايىھەلىيەلەيدىغانلىقى، كەلگۈسىدىكى دوكتور فرانكېنستېينلارنىڭ روھىنىڭ بىزدىن ھەقىقەتەن ئۈستۈن ئىكەنلىكى، بىزگىمۇ خۇددى بىز نېئاندېرتاللارغا قارىغاندەك كەمسىتىش بىلەن قارايدىغان بىر نەرسە يارىتالايدىغانلىقىنى قوبۇل قىلىش بىزگە قىيىن بولىدۇ.

بۈگۈنكى فرانكېنستېينلارنىڭ بۇ پەيغەمبەرلىكنى ئەمەلگە ئاشۇرالايدىغان-ئاشۇرالمايدىغانلىقىغا جەزم قىلالمايمىز. كەلگۈسى نامەلۇم، شۇنداقتىمۇ ئاخىرقى بىر قانچە بەتتىكى مۆلچەرلەر تولۇق ئەمەلگە ئاشسا ھەيران قالارلىق بولاتتى. تارىخ بىزگە شۇنى ئۆگىتىدۇكى، كۆز ئالدىمىزدىلا تۇرغاندەك كۆرۈنگەن نەرسىلەر كۆزدە تۇتۇلمىغان توسالغۇلار تۈپەيلىدىن ئەمەلگە ئاشماسلىقى مۇمكىن، ۋە باشقا تەسەۋۋۇر قىلىنمىغان سېنارىيەلەر ئەمەلىيەتتە يۈز بېرىدۇ. 1940-يىللاردا يادرو دەۋرى پارتلىغاندا، 2000-يىلدىكى كەلگۈسى يادرو دۇنياسى ھەققىدە نۇرغۇن مۆلچەرلەر قىلىنغان. سپۇتنىك ۋە ئاپوللو 11 دۇنيانىڭ خىيالىنى قوزغىغاندا، ھەممەيلەن ئەسىرنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە كىشىلەر مارس ۋە پلۇتوندىكى ئالەم مۇستەملىكىلىرىدە ياشايدۇ دەپ مۆلچەرلىگەن. بۇ مۆلچەرلەرنىڭ ئاز بىر قىسمىلا ئەمەلگە ئاشتى. يەنە بىر تەرەپتىن، ھېچكىم ئىنتېرنېتنى ئالدىن كۆرەلمىگەن.

شۇڭا رەقەملىك مەۋجۇداتلار تەرىپىدىن ئەرز قىلىنىشقا قارشى جاۋابكارلىق سۇغۇرتىسى سېتىۋېلىشقا ئالدىرىماڭ. يۇقىرىقى خىياللار  (ياكى قورقۇنچلۇق چۈشلەر)  پەقەت خىيالىڭىزنى قوزغايدىغان تۈرتكىلەردۇر. بىزنىڭ جىددىي قارىشىمىز كېرەك بولغىنى، تارىخنىڭ كېيىنكى باسقۇچىنىڭ پەقەت تېخنىكىلىق ۋە تەشكىلىي ئۆزگىرىشلەرنىلا ئەمەس، بەلكى ئىنسان ئېڭى ۋە كىملىكىدىكى ئاساسىي ئۆزگىرىشلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقى ئىدىيەسىدۇر. بۇلار «ئىنسان» دېگەن ئاتالغۇنىڭ ئۆزىگە سوئال قويىدىغان  ئاساسىي ئۆزگىرىشلەر بولۇشى مۇمكىن. يەنە قانچىلىك ۋاقتىمىز بار؟ ھېچكىم راستىنلا بىلمەيدۇ. ئاللىقاچان تىلغا ئېلىنغاندەك، بەزىلەر 2050-يىلىغا كەلگەندە بىر قىسىم ئىنسانلار ئاللىقاچان ئۆلمەس بولىدۇ دەيدۇ. تېخىمۇ كونسېرۋاتىپ مۆلچەرلەر كېيىنكى ئەسىر ياكى كېيىنكى مىڭ يىلنى تىلغا ئالىدۇ. ئەمما 70،000 يىللىق ساپىيانس تارىخى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بىر قانچە مىڭ يىل ھېچنېمە ئەمەس.

ئەگەر ساپىيانس تارىخىنىڭ پەردىسى راستىنلا چۈشەي دەپ قالغان بولسا، بىز ئۇنىڭ ئاخىرقى ئەۋلادلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە ئاخىرقى بىر سوئالغا جاۋاب بېرىشكە بىرئاز ۋاقىت ئاجرىتىشىمىز كېرەك: بىز نېمىگە ئايلىنىشنى خالايمىز؟ بەزىدە «ئىنساننى كۈچەيتىش» سوئالى دەپ ئاتىلىدىغان بۇ سوئال، ھازىر سىياسىيونلار، پەيلاسوپلار، ئالىملار ۋە ئاددىي خەلقنى مەشغۇل قىلىۋاتقان مۇنازىرىلەردىن كۆپ مۇھىم. ئاخىرى كېلىپ، بۈگۈنكى دىنلار، ئىدېئولوگىيەلەر، دۆلەتلەر ۋە سىنىپلار ئوتتۇرىسىدىكى بۈگۈنكى مۇنازىرىلەر ئېھتىمال ھومو ساپىيانس بىلەن بىللە يوقىلىدۇ. ئەگەر بىزنىڭ ۋارىسلىرىمىز راستىنلا باشقىچە بىر ئاڭ سەۋىيەسىدە ئىش قىلسا (ياكى بەلكىم بىز تەسەۋۋۇر قىلالمايدىغان ئاڭدىن ھالقىغان بىر نەرسىگە ئىگە بولسا)، خرىستىئان دىنى ياكى ئىسلامنىڭ ئۇلارغا قىزىقارلىق تۇيۇلۇشى، ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي تەشكىلاتىنىڭ كوممۇنىستىك ياكى كاپىتالىستىك بولالىشى، ياكى ئۇلارنىڭ جىنسىنىڭ ئەر ياكى ئايال بولالىشى گۇمانلىق.

شۇنداقتىمۇ تارىختىكى چوڭ مۇنازىرىلەر مۇھىم، چۈنكى ھېچ بولمىغاندا بۇ ئىلاھلارنىڭ تۇنجى ئەۋلادى ئۇلارنىڭ ئىنسان لايىھىلىگۈچىلىرىنىڭ مەدەنىي ئىدىيەلىرى بىلەن شەكىللىنىدۇ. ئۇلار كاپىتالىزم، ئىسلام ياكى فېمىنىزمنىڭ ئوبرازىدا يارىتىلامدۇ؟ بۇ سوئالنىڭ جاۋابى ئۇلارنى پۈتۈنلەي ئوخشىمىغان يۆنىلىشلەرگە ئېلىپ بېرىشى مۇمكىن.

كۆپىنچە كىشىلەر بۇ ھەقتە ئويلاشنى خالىمايدۇ. ھەتتا بىئوئېتىكا ساھەسىمۇ باشقا بىر سوئالنى، يەنى «نېمىنى قىلىش چەكلىنىدۇ؟» دېگەن سوئالنى مۇھاكىمە قىلىشنى ياقتۇرىدۇ. ھايات ئىنسانلار ئۈستىدە گېنېتىكىلىق تەجرىبىلەر ئېلىپ بېرىش قوبۇل قىلىنامدۇ؟ چۈشۈپ كەتكەن ھامىلىلەردىچۇ؟ كۆپىيىش ھۈجەيرىلىرىدىچۇ؟ قوي كلونلاش ئەخلاقىچۇ؟ شىمپانزىلارچۇ؟ ئىنسانلارچۇ؟ بۇلارنىڭ ھەممىسى مۇھىم سوئاللار، ئەمما ھومو ساپىيانسنى باشقىچە بىر مەۋجۇداتقا كۆتۈرۈۋاتقان ئىلمىي لايىھەلەرنى پەقەت توختىتىپ قويالايمىز دەپ ئويلاش ساددىلىق. چۈنكى بۇ لايىھەلەر گىلگامېش لايىھەسى بىلەن چىرمىشىپ كەتكەن. ئالىملاردىن نېمە ئۈچۈن گېنومنى تەتقىق قىلىدىغانلىقىنى، مېڭىنى كومپيۇتېرغا تۇتاشتۇرۇشقا ئۇرۇنىدىغانلىقىنى ياكى كومپيۇتېر ئىچىدە ئەقىل يارىتىشقا ئۇرۇنىدىغانلىقىنى سوراڭ. ئون قېتىمنىڭ توققۇزىدا سىز ئوخشاش ئۆلچەملىك جاۋابنى ئالىسىز: بىز كېسەللەرنى داۋالاش ۋە ئىنسان ھاياتىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن بۇنى قىلىۋاتىمىز. كومپيۇتېردا ئەقىل يارىتىشنىڭ تەسىرلىرى پسىخىكىلىق كېسەللەرنى داۋالاشتىن كۆپ دراماتىك بولسىمۇ، ئۇ يەنىلا ئاقلىنىدۇ، چۈنكى ھېچكىم ئۇنىڭغا قارشى چىقالمايدۇ. شۇڭا گىلگامېش لايىھەسى پەننىڭ بايراق كېمىسى. ئۇ پەننىڭ قىلغان ھەممە ئىشىنى ئاقلايدۇ. دوكتور فرانكېنستېين گىلگامېشنىڭ مۈرىسىگە مىنىۋالىدۇ. گىلگامېشنى توختىتىش مۇمكىن بولمىغاچقا، دوكتور فرانكېنستېيننىمۇ توختىتىش مۇمكىن ئەمەس.

بىز قىلالايدىغان بىردىنبىر ئىش ئالىملارنىڭ ئېلىۋاتقان يۆنىلىشىگە تەسىر كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇشتۇر. بىز پات يېقىندا ئىستەكلىرىمىزنىمۇ لايىھەلىيەلەيدىغان بولغاچقا، بەلكىم بىزنىڭ ئالدىمىزدىكى ھەقىقىي سوئال «بىز نېمىگە ئايلىنىشنى خالايمىز؟» ئەمەس، بەلكى «بىز نېمىنى خالاشنى خالايمىز؟» بولۇشى مۇمكىن. بۇ سوئالدىن چۆچۈمەيدىغانلار ئېھتىمال ئۇنىڭ ئۈستىدە يېتەرلىك ئويلانمىغان.

خاتىمە: ئىلاھقا ئايلانغان ھايۋان

70،000 يىل ئىلگىرى، ھومو ساپىيانس تېخى ئافرىقىنىڭ بىر بۇلۇڭىدا ئۆز ئىشى بىلەن بولۇۋاتقان ئەرزىمەس ھايۋان ئىدى. كېيىنكى مىڭ يىللاردا ئۇ ئۆزىنى پۈتۈن سەييارىنىڭ خوجايىنى ۋە ئېكوسىستېمىنىڭ تەھدىتكارىغا ئايلاندۇردى. بۈگۈن ئۇ ئىلاھقا ئايلىنىش گىرۋىكىدە تۇرۇپتۇ، ئۇ پەقەت مەڭگۈلۈك ياشلىقنىلا ئەمەس، بەلكى يارىتىش ۋە ۋەيران قىلىشتەك ئىلاھىي ئىقتىدارلارنىمۇ ئىگىلىمەكچى.

بەختكە قارشى، ساپىيانسنىڭ يەر يۈزىدىكى ھۆكۈمرانلىقى ھازىرغىچە بىز پەخىرلىنەلىگۈدەك ئاز نەرسە ياراتتى. بىز ئەتراپىمىزنى كونترول قىلدۇق، ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىشنى كۆپەيتتۇق، شەھەرلەر قۇردۇق، ئىمپېرىيەلەر قۇردۇق ۋە يىراق-يېقىن سودا تورلىرىنى بەرپا قىلدۇق. ئەمما بىز دۇنيادىكى ئازاب-ئوقۇبەتنىڭ مىقدارىنى ئازايتتۇقمۇ؟ ئىنسان كۈچىنىڭ زور دەرىجىدە ئېشىشى ئايرىم ساپىيانسلارنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسىنى مۇقەررەر ھالدا ياخشىلىمىدى ۋە باشقا ھايۋانلارغا زور ئازاب-ئوقۇبەت ئېلىپ كەلدى.

يېقىنقى بىر قانچە ئون يىلدا، بىز ئاخىرى ئىنسانىيەتنىڭ ئەھۋالىغا مۇناسىۋەتلىك ھەقىقىي ئىلگىرىلەشلەرنى قولغا كەلتۈردۇق، ئاچارچىلىق، ۋابا ۋە ئۇرۇشلار ئازايدى. ئەمما باشقا ھايۋانلارنىڭ ئەھۋالى بۇرۇنقىدىنمۇ تېز ناچارلاشماقتا، ئىنسانىيەتنىڭ تەقدىرىدىكى ياخشىلىنىشمۇ تېخى يېقىنقى مەزگىلدىكى ئىش بولۇپ، مۇقىم ئەمەس.

ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئىنسانلارنىڭ قىلالايدىغان ھەيران قالارلىق ئىشلىرىغا قارىماي، بىز يەنىلا نىشانلىرىمىزغا يېتەلمەيدىغاندەك ۋە بۇرۇنقىدەكلا نارازى كۆرۈنىمىز. بىز قولۋاقتىن پالاق كېمىگە، پالاق كېمىدىن پار كېمىگە، پار كېمىدىن ئالەم كېمىسىگە تەرەققىي قىلدۇق، ئەمما ھېچكىم قەيەرگە كېتىۋاتقانلىقىمىزنى بىلمەيدۇ. بىز بۇرۇنقىدىن بەكرەك كۈچلۈك، ئەمما بۇ كۈچنى نەگە ئىشلىتىشنى ئانچە بىلمەيمىز. تېخىمۇ يامىنى، ئىنسانلار بۇرۇنقىدىنمۇ مەسئۇلىيەتسىز كۆرۈنىدۇ. بىز پەقەت فىزىكا قانۇنلىرى ھەمراھ بولغان، ئۆزىمىزنى ئۆزىمىز ياراتقان ئىلاھلار بولۇپ، بىز ھېچكىمگە جاۋابكار ئەمەس. نەتىجىدە بىز ئۆيدىكى ھايۋانلىرىمىز ۋە ئەتراپىمىزدىكى ئېكوسىستېمىغا ۋەيرانچىلىق سېلىۋاتىمىز، پەقەت ئۆز راھىتىمىز ۋە كۆڭۈل ئېچىشىمىزنى ئىزدەۋاتىمىز، ئەمما ھەرگىز قانائەت تاپالمايۋاتىمىز.

نېمىنى خالايدىغانلىقىنى بىلمەيدىغان، ھەممىدىن نارازى ۋە مەسئۇلىيەتسىز ئىلاھلاردىن خەتەرلىكرەك نەرسە بارمۇ؟

(تۈگىدى)

پۈتۈن كىتابنى ئوقۇماقچى بولغانلار ئۈچۈن:

ئىنسانلارنىڭ قىسقىچە تارىخى(كىتاب)