مەڭگۈلۈك ھەرىكەت

كېيىنكى ئىككى ئەسىردىكى ئىنقىلابلار شۇنچىلىك تېز ۋە رادىكال بولدىكى، ئۇلار ئىجتىمائىي تەرتىپنىڭ ئەڭ ئاساسىي خۇسۇسىيەتلىرىنى ئۆزگەرتىۋەتتى. ئەنئەنىۋى جەھەتتىن، ئىجتىمائىي تەرتىپ قاتتىق ۋە مۇقىم ئىدى. «تەرتىپ» مۇقىملىق ۋە داۋاملىشىشنى كۆرسىتەتتى. تېز ئىجتىمائىي ئىنقىلابلار ئىستىسنا ئىدى ۋە كۆپىنچە ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشلەر نۇرغۇن كىچىك قەدەملەرنىڭ توپلىنىشىدىن كېلىپ چىققان. ئىنسانلار ئىجتىمائىي قۇرۇلمىنى مۇقىم ۋە مەڭگۈلۈك دەپ پەرەز قىلاتتى. ئائىلىلەر ۋە جامائەتلەر تەرتىپ ئىچىدىكى ئورنىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن كۈرەش قىلىشى مۇمكىن ئىدى، ئەمما تەرتىپنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش پىكرى يات ئىدى. كىشىلەر مەۋجۇت ئەھۋالغا كۆنۈشكە مايىل بولۇپ، «بۇ دائىم مۇشۇنداق ئىدى ۋە دائىم مۇشۇنداق بولىدۇ» دەپ جاكارلايتتى.

كېيىنكى ئىككى ئەسىردە، ئۆزگىرىش سۈرئىتى شۇنچىلىك تېزلەشتىكى، ئىجتىمائىي تەرتىپ ھەرىكەتچان ۋە ئۆزگىرىشچان خاراكتېرگە ئىگە بولدى. ئۇ ھازىر دائىملىق ئېقىش ھالىتىدە مەۋجۇت. زامانىۋى ئىنقىلابلار ھەققىدە سۆزلىگەندە، بىز 1789-يىلدىكى فرانسىيە ئىنقىلابى، 1848-يىلدىكى لىبېرال ئىنقىلابلار ياكى 1917-يىلدىكى رۇسىيە ئىنقىلابىنى ئويلايمىز. ئەمما ھەقىقەت شۇكى، بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادا ھەر يىلى ئىنقىلاۋى ئۆزگىرىشلەر بولۇۋاتىدۇ. بۈگۈن، ھەتتا ئوتتۇز ياشلىق بىر كىشىمۇ،  بىر ئۆسمۈرگە «مەن ياش ۋاقتىمدا، دۇنيا پۈتۈنلەي باشقىچە ئىدى» دەپ سەمىمىي ئېيتالايدۇ. مەسىلەن، ئىنتېرنېت پەقەت 1990-يىللارنىڭ باشلىرىدا، يەنى يىگىرمە يىل ئىلگىرىلا كەڭ قوللىنىشقا كىردى. بۈگۈن بىز ئىنتېرنېتسىز دۇنيانى تەسەۋۋۇر قىلالمايمىز.

شۇڭا زامانىۋى جەمئىيەتنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى ئېنىقلاشقا ئۇرۇنۇش دائىم رەڭ ئۆزگەرتىدىغان خامىلىيوننىڭ رەڭگىنى ئېنىقلاشقا ئوخشايدۇ. بىز ئىشەنچ قىلالايدىغان بىردىنبىر خۇسۇسىيەت توختاۋسىز ئۆزگىرىشتۇر. كىشىلەر بۇنىڭغا كۆنۈپ كەتتى ۋە كۆپىنچىمىز ئىجتىمائىي تەرتىپنى خالىغانچە لايىھەلەپ ئۇنى تېخىمۇ ياخشى قىلىشقا بولىدۇ دەپ ئويلايمىز. ئىلگىرىكى ھۆكۈمرانلارنىڭ ئاساسىي ۋەدىسى ئەنئەنىۋى تەرتىپنى ساقلاش ياكى بۇرۇنقى ئالتۇن دەۋرگە قايتىش ئىدى. كېيىنكى ئىككى ئەسىردە، سىياسەتنىڭ ئاساسىي ۋەدىسى كونا دۇنيانى يوق قىلىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا ياخشىراق بىر دۇنيانى قۇرۇش بولدى. ھەتتا ئەڭ كونسېرۋاتىپ سىياسىي پارتىيەلەرمۇ مەۋجۇت نەرسىنى ئۆز پېتى ساقلاپ قېلىشقىلا ۋەدە بەرمەيدۇ. ھەممىسى ئىجتىمائىي ئىسلاھات، مائارىپ ئىسلاھاتى، ئىقتىسادىي ئىسلاھات توغرۇلۇق ۋەدە قىلىدۇ  ۋە كۆپ ھاللاردا بۇ ۋەدىلەرنى ئورۇنلايدۇ.

گېئولوگلار يەر قاتلىمى ھەرىكەتلىرىنىڭ يەر تەۋرەش ۋە ۋۇلقان پارتلاشلىرىغا سەۋەب بولىدىغانلىقىنى كۈتكەندەك، بىزمۇ كەسكىن ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەرنىڭ قانلىق زوراۋانلىق پارتلاشلىرىغا سەۋەب بولىدىغانلىقىنى كۈتۈشىمىز مۇمكىن. 19- ۋە 20-ئەسىرلەرنىڭ سىياسىي تارىخى كۆپ ھالدا پاجىئەلىك ئۇرۇشلار، قىرغىنچىلىقلار ۋە ئىنقىلابلار توغرۇلۇق سۆزلەيدۇ. يېڭى ئۆتۈك كىيگەن بالىنىڭ كۆلچەكتىن كۆلچەككە سەكرىگىنىگە ئوخشاش، بۇ كۆز قاراش تارىخنى بىر قان مۇنچىسىدىن يەنە بىرىگە سەكرەيدىغان، بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا ۋە سوغۇق ئۇرۇشقا، ئەرمەن قىرغىنچىلىقىدىن يەھۇدىي قىرغىنچىلىقىغا ۋە رۋاندا قىرغىنچىلىقىغا، روبېسپيېردىن لېنىنغا ۋە گىتلېرغا سەكرەيدىغان نەرسە دەپ قارايدۇ.

بۇنىڭدا ھەقىقەت بار، ئەمما بىزگە بەك تونۇش بولغان بۇ پاجىئەلەر تىزىملىكى ئادەمنى بىر ئاز ئازدۇرىدۇ. بىز كۆلچەكلەرگە بەك دىققەت قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى قۇرۇق يەرنى ئۇنتۇپ قالىمىز. كېيىنكى زامانىۋى دەۋر مىسلىسىز زوراۋانلىق ۋە ۋەھشىيلىكنىلا ئەمەس، مىسلىسىز تىنچلىق ۋە خاتىرجەملىكنىمۇ كۆردى. چارلز دىككېنس فرانسىيە ئىنقىلابى ھەققىدە «بۇ ئەڭ ياخشى زامان ئىدى، بۇ ئەڭ ناچار زامان ئىدى» دەپ يازغان. بۇ پەقەت فرانسىيە ئىنقىلابىغىلا ئەمەس، بەلكى ئۇ باشلاپ بەرگەن پۈتۈن دەۋرگە توغرا كېلىشى مۇمكىن.

بۇ، بولۇپمۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى يەتمىش يىلغا توغرا كېلىدۇ. بۇ مەزگىلدە ئىنسانىيەت تۇنجى قېتىم تولۇق ئۆز-ئۆزىنى يوقىتىش ئېھتىماللىقى بىلەن يۈزلەشتى ۋە خېلى كۆپ رېئال ئۇرۇشلار ۋە قىرغىنچىلىقلارنى باشتىن كەچۈردى. شۇنداقتىمۇ، بۇ ئون يىللار يەنە ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ تىنچ دەۋر بولدى. بۇ ھەيران قالارلىق، چۈنكى دەل مۇشۇ ئون يىللار ئىلگىرىكى ھەرقانداق دەۋردىكىدىن كۆپرەك ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ئۆزگىرىشلەرنى باشتىن كەچۈردى. تارىخنىڭ يەر قاتلىمى تېز سۈرئەتتە ھەرىكەت قىلىۋاتىدۇ، ئەمما ۋۇلقانلار ئاساسەن جىمجىت. يېڭى دۇنيا تەرتىپى زوراۋانلىق ۋە توقۇنۇشقا كىرمەي تۇرۇپ، ئۇنىڭ قۇرۇلمىسىدا رادىكال ئۆزگىرىشلەر بولىدىغاندەك،  ھەتتا ئاللىبۇرۇن باشلىنىپ بولغاندەك كۆرۈنمەكتە.

زامانىمىزدىكى تىنچلىق

كۆپچىلىك بىز ياشاۋاتقان دەۋرنىڭ قانچىلىك تىنچ ئىكەنلىكىنى تولۇق چۈشەنمەيدۇ. ھېچقايسىمىز مىڭ يىل بۇرۇن ياشىمىغاچقا، دۇنيانىڭ بۇرۇن قانچىلىك زوراۋان بولغانلىقىنى ئاسانلا ئۇنتۇپ قالىمىز. ئۇرۇشلار ئازلاپ كەتكەنسېرى، ئۇلار تېخىمۇ كۆپ دىققەت تارتىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر برازىلىيە ۋە ھىندىستاندىكى كۆپچىلىك خەلقنىڭ تىنچ ياشاۋاتقانلىقىغا قارىغاندا، ئافغانىستان ۋە ئىراقتا داۋاملىشىۋاتقان ئۇرۇشلار ھەققىدە كۆپرەك ئويلايدۇ.

تېخىمۇ مۇھىمى، ئايرىم شەخسلەرنىڭ ئازاب-ئوقۇبەتلىرىنى چۈشىنىش پۈتۈن نوپۇسنىڭكىگە قارىغاندا ئاسانراق. شۇنداقتىمۇ، ماكرو-تارىخىي جەريانلارنى چۈشىنىش ئۈچۈن، بىز ئايرىم ھېكايىلەرنى ئەمەس، ئومۇمىي سانلىق مەلۇماتلارنى تەكشۈرۈشىمىز كېرەك. 2000-يىلى ئۇرۇشلار 310 مىڭ كىشىنىڭ ئۆلۈمىگە سەۋەب بولغان، زوراۋان جىنايەتلەر يەنە 520 مىڭ كىشىنىڭ جېنىنى ئالغان. ھەر بىر ئۆلۈم بىر دۇنيانىڭ ۋەيران بولۇشى، بىر ئائىلىنىڭ خاراب بولۇشى، دوست-بۇرادەرلەرنىڭ ئۆمۈرلۈك ھەسرەتتە قېلىشىدۇر. ئەمما ماكرو نۇقتىدىن قارىغاندا، بۇ 830 مىڭ قۇربان 2000-يىلى ئۆلگەن 56 مىليون كىشىنىڭ پەقەت 1.5 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلغان. شۇ يىلى 1 مىليون 260 مىڭ كىشى قاتناش ۋەقەلىرىدە (ئومۇمىي ئۆلۈمنىڭ 2.25 پىرسەنتى) ئۆلگەن بولسا، 815 مىڭ  كىشى ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان (1.45 پىرسەنت).

2002-يىلدىكى سانلار تېخىمۇ ھەيران قالارلىق. 57 مىليون ئۆلۈمدىن، پەقەت 172 مىڭ كىشى ئۇرۇشتا ۋە 569 مىڭ كىشى زوراۋانلىق جىنايىتىدە ئۆلگەن (جەمئىي 741 مىڭ قۇربان). ئەكسىچە، 873 مىڭ كىشى ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان. «11-سىنتەبىر» ھۇجۇمىدىن كېيىنكى يىلدا، تېرورىزم ۋە ئۇرۇش ھەققىدىكى بارلىق گەپ-سۆزلەرگە قارىماي، ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭ ئۆلىۋېلىش ئېھتىمالىنىڭ تېرورچىلار، ئەسكەرلەر ياكى زەھەر ساتقۇچى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلۈش ئېھتىمالىدىن يۇقىرى ئىكەنلىكى مەلۇم بولدى.

دۇنيانىڭ كۆپ قىسمىدا، ئىنسانلار يېرىم كېچىدە قوشنا قەبىلىنىڭ ھۇجۇم قىلىپ، ئۆزلىرىنى قىرىپ تاشلىشىدىن قورقماي ئۇخلايدۇ. ھاللىق ئەنگلىيە پۇقرالىرى شېرۋۇد ئورمانلىقى ئارقىلىق نوتتىنگھامدىن لوندونغا يېشىل كىيىملىك قاراقچىلار توپىنىڭ ئۇلارنى توسۇۋېلىپ پۇللىرىنى كەمبەغەللەرگە بېرىش ئۈچۈن ئېلىۋېلىشىدىن (ياكى تېخىمۇ ئېھتىمالغا يېقىنى، ئۇلارنى ئۆلتۈرۈپ پۇلنى ئۆزلىرى ئېلىۋېلىشىدىن) قورقماي سەپەر قىلىدۇ. ئوقۇغۇچىلار ئوقۇتقۇچىلارنىڭ تاياق جازاسىغا ئۇچرىمايدۇ، بالىلار ئاتا-ئانىسى قەرزىنى تۆلىيەلمىگەندە قۇللۇققا سېتىلىپ كېتىشتىن قورقمايدۇ، ئاياللار قانۇننىڭ ئەرلىرىنىڭ ئۇلارنى ئۇرۇشى ۋە ھۇجرىسىغا سولاپ قويۇشىنى چەكلەيدىغانلىقىنى بىلىدۇ. دۇنيا مىقياسىدا، بۇ ئۈمىدلەر بارغانسېرى ئەمەلگە ئاشماقتا.

زوراۋانلىقنىڭ ئازىيىشى ئاساسەن دۆلەتنىڭ كۈچىيىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. تارىخ بويىچە، كۆپىنچە زوراۋانلىق ئائىلىلەر ۋە جامائەتلەر ئارىسىدىكى يەرلىك ماجىرالاردىن كېلىپ چىققان. (ھەتتا بۈگۈنمۇ، يۇقىرىقى رەقەملەر كۆرسەتكەندەك، يەرلىك جىنايەت خەلقئارالىق ئۇرۇشلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ئەجەللىك تەھدىت). بىز كۆرگەندەك، يەرلىك جامائەتتىن چوڭ سىياسىي تەشكىلاتلارنى بىلمەيدىغان دەسلەپكى دېھقانلار كەڭ كۆلەملىك زوراۋانلىققا ئۇچرىغان. پادىشاھلىقلار ۋە ئىمپېرىيەلەر كۈچەيگەنسېرى، ئۇلار جامائەتلەرنى تىزگىنلىگەن ۋە زوراۋانلىق دەرىجىسى تۆۋەنلىگەن. مەركەزلەشمىگەن ئوتتۇرا ئەسىر ياۋروپا پادىشاھلىقلىرىدا، ھەر 100 مىڭ ئاھالىدىن يىلىغا يىگىرمە-قىرىق كىشى ئۆلتۈرۈلگەن. يېقىنقى ئون يىللاردا، دۆلەتلەر ۋە بازارلار ئىنتايىن كۈچلۈك بولۇپ، جامائەتلەر يوقالغاندا، زوراۋانلىق نىسبىتى تېخىمۇ تۆۋەنلىدى. بۈگۈن دۇنيا بويىچە ئوتتۇرىچە ھەر 100 مىڭ كىشى ئىچىدە يىلىغا پەقەت توققۇز قېتىم قاتىللىق يۈز بېرىدۇ، بۇ ئۆلتۈرۈشلەرنىڭ كۆپىنچىسى سومالى ۋە كولومبىيەگە ئوخشاش ئاجىز دۆلەتلەردە يۈز بېرىدۇ. مەركەزلەشكەن ياۋروپا دۆلەتلىرىدە، ئوتتۇرىچە ھەر 100 مىڭ كىشى ئىچىدە يىلىغا بىر قېتىم قەستەن ئۆلتۈرۈش يۈز بېرىدۇ.

شۈبھىسىزكى، دۆلەتلەرنىڭ ئۆز كۈچىنى ئۆز پۇقرالىرىنى ئۆلتۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان ئەھۋاللىرى بار، بۇلار كۆپىنچە بىزنىڭ خاتىرىمىز ۋە قورقۇنچىمىزدا چوڭ ئورۇن تۇتىدۇ. 20-ئەسىردە، نەچچە ئون مىليون، ھەتتا يۈز مىليونلىغان كىشى ئۆز دۆلىتىنىڭ بىخەتەرلىك كۈچلىرى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن. شۇنداقتىمۇ، ماكرو نۇقتىدىن قارىغاندا، دۆلەت باشقۇرىدىغان سوت ۋە ساقچى كۈچلىرى دۇنيا مىقياسىدىكى بىخەتەرلىك دەرىجىسىنى ئۆستۈرگەن بولۇشى مۇمكىن. ھەتتا زۇلۇم قىلغۇچى دىكتاتۇرلۇقلاردىمۇ، بىر پۇقرانىڭ باشقا بىر كىشىنىڭ قولىدا ئۆلۈش ئېھتىماللىقى بۇرۇنقى جەمئىيەتلەرگە قارىغاندا كۆپ تۆۋەن. 1964-يىلى برازىلىيەدە ھەربىي دىكتاتۇرلۇق ئورنىتىلغان بولۇپ، دۆلەتنى 1985-يىلىغىچە باشقۇرغان. بۇ يىگىرمە يىل ئىچىدە، بىر قانچە مىڭ برازىلىيەلىك ھۆكۈمەت كۈچلىرى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن؛ يەنە مىڭلىغان كىشى قاماققا ۋە قىيىن-قىستاققا ئېلىنغان. شۇنداقتىمۇ، ھەتتا ئەڭ ناچار يىللاردىمۇ، رىيودىژانىرودىكى  بىر برازىلىيەلىكنىڭ خەقنىڭ قولىدا ئۆلۈش ئېھتىماللىقى ۋائورانى، ئاراۋېتې ياكى يانومامولارغا قارىغاندا كۆپ تۆۋەن ئىدى. ۋائورانى، ئاراۋېتې ياكى يانومامولا ئامازون ئورمانلىقىنىڭ ئىچكىرى قىسمىدا ياشايدىغان يەرلىك خەلقلەر بولۇپ، ئارمىيەسى، ساقچىسى ياكى تۈرمىسى يوق. ئانتروپولوگىيەلىك تەتقىقاتلارنىڭ كۆرسىتىشىچە، ئۇلارنىڭ ئەرلىرىنىڭ يېرىمى دېگۈدەك مۈلۈك، ئايال ياكى ئابرۇي ئۈچۈن بولغان زوراۋان توقۇنۇشلاردا ئۆلۈپ كېتىدۇ.

ئىمپېرىيەلەرنىڭ چېكىنىشى

1945-يىلدىن كېيىن دۆلەتلەر ئىچىدە زوراۋانلىق ئازايدىمۇ ياكى كۆپەيدىمۇ دېگەن مەسىلىدە تالاش-تارتىش بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ھېچكىم خەلقئارالىق زوراۋانلىقنىڭ تارىختا ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشكەنلىكىنى ئىنكار قىلالمايدۇ. بۇنىڭ ئەڭ روشەن مىسالى ياۋروپا ئىمپېرىيەلىرىنىڭ يىمىرىلىشىدۇر. تارىخ بويىچە ئىمپېرىيەلەر ئىسيانلارنى تۆمۈر مۇشت بىلەن باستۇرغان، شۇنداقلا ۋاقتى كەلگەندە، غۇلاۋاتقان ئىمپېرىيە ئۆزىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن بارلىق كۈچىنى ئىشلەتكەن، قوزغىلاڭلار ئادەتتە قانلىق پاجىئەگە ئايلانغان. ئىمپېرىيەنىڭ ئاخىرقى يىمىرىلىشى ئومۇمەن قالايمىقانچىلىق ۋە تەخت ۋارىسلىقى ئۇرۇشلىرىغا ئېلىپ بارغان. 1945-يىلدىن كېيىن، كۆپىنچە ئىمپېرىيەلەر تىنچلىق بىلەن چېكىنىشنى تاللىدى. ئۇلارنىڭ يىمىرىلىش جەريانى نىسبەتەن تېز، تىنچ ۋە تەرتىپلىك بولدى.

1945-يىلى برىتانىيە دۇنيانىڭ تۆتتىن بىرىنى باشقۇراتتى. ئوتتۇز يىلدىن كېيىن ئۇ پەقەت بىر قانچە كىچىك ئارالنىلا باشقۇردى. ئارىلىقتىكى ئون يىللاردا ئۇ مۇستەملىكىلىرىنىڭ كۆپىنچىسىدىن تىنچ ۋە تەرتىپلىك ھالدا چېكىندى. گەرچە مالايا ۋە كېنىيەگە ئوخشاش جايلاردا ئەنگلىيەلىكلەر قورال كۈچى بىلەن تۇتۇپ تۇرۇشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، كۆپىنچە جايلاردا ئۇلار ئىمپېرىيىنىڭ ئاخىرلىشىشىنى غەزەپلەنمەي، ئۇھ تارتىش بىلەن قوبۇل قىلدى. ئۇلار تىرىشچانلىقىنى ھوقۇقنى ساقلاپ قېلىشقا ئەمەس، بەلكى ئۇنى مۇمكىنقەدەر سىلىق يۆتكەشكە مەركەزلەشتۈردى. ماھاتما گەندىنىڭ «زوراۋانسىز قارشىلىق كۆرسىتىش» ئىدىيەسىگە بېرىلىدىغان ماختاشلارنىڭ ھېچ بولمىغاندا بىر قىسمى ئەمەلىيەتتە برىتانىيە ئىمپېرىيىسىگە تېگىشلىك. كۆپ يىللىق غەزەپ ۋە زوراۋان كۈرەشكە قارىماي، راج ھۆكۈمرانلىقى ئاخىرلاشقاندا، ھىندىستانلىقلار دېھلى ۋە كالكۇتتا كوچىلىرىدا ئەنگلىيەلىكلەر بىلەن ئۇرۇشۇشقا مەجبۇر بولمىدى. ئىمپېرىيىنىڭ ئورنىنى بىر توپ مۇستەقىل دۆلەتلەر ئالدى، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى شۇندىن بېرى مۇقىم چېگرالارغا ئىگە بولدى ۋە كۆپ قىسمى قوشنىلىرى بىلەن تىنچ ياشىدى.

سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ 1989-يىلدىكى يىمىرىلىشى بالقان، كاۋكاز ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئېتنىك توقۇنۇشلارنىڭ پارتلىشىغا قارىماي، تېخىمۇ تىنچ بولدى. بۇنداق كۈچلۈك بىر ئىمپېرىيە ئىلگىرى ھېچقاچان بۇنداق تېز ۋە جىمجىت يوقالمىغان ئىدى. 1989-يىلدىكى سوۋېت ئىمپېرىيىسى ئافغانىستاندىن باشقا ھېچقانداق ھەربىي مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىمىغان، تاشقى تاجاۋۇزغا ئۇچرىمىغان، ئىسيانلار كۆرۈلمىگەن، ھەتتا مارتىن لۇتېر كىڭ ئۇسلۇبىدىكى چوڭ كۆلەملىك پۇقرالار ئىتائەتسىزلىك ھەرىكەتلىرىمۇ بولمىغان ئىدى. سوۋېتلارنىڭ يەنىلا مىليونلىغان ئەسكىرى، ئون مىڭلىغان تانكا ۋە ئايروپىلانى، پۈتۈن ئىنسانىيەتنى بىر قانچە قېتىم يوقىتىشقا يېتەرلىك يادرو قوراللىرى بار ئىدى. قىزىل ئارمىيە ۋە باشقا ۋارشاۋا شەرتنامىسى ئارمىيەلىرى سادىق قالغان ئىدى. ئەگەر ئاخىرقى سوۋېت رەھبىرى مىخائىل گورباچېۋ بۇيرۇق بەرگەن بولسا، قىزىل ئارمىيە بويسۇندۇرۇلغان ئاممىغا قارىتىپ ئوق چىقارغان بولاتتى.

شۇنداقتىمۇ، سوۋېت سەر خىللىرى ۋە شەرقىي ياۋروپادىكى كۆپىنچە كوممۇنىستىك ھاكىمىيەتلەر (رۇمىنىيە ۋە سېربىيە بۇنىڭدىن مۇستەسنا) بۇ ھەربىي كۈچنىڭ كىچىككىنە بىر قىسمىنىمۇ ئىشلىتىشنى تاللىمىدى. ئۇلار كوممۇنىزمنىڭ ۋەيران بولغانلىقىنى چۈشەنگەندە، كۈچ ئىشلىتىشتىن ۋاز كەچتى، مەغلۇبىيىتىنى ئېتىراپ قىلدى، چامادانلىرىنى يىغىشتۇرۇپ ئۆيلىرىگە قايتتى. گورباچېۋ ۋە ئۇنىڭ ھەمراھلىرى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىكى سوۋېت بېسىۋالغان جايلارنىلا ئەمەس، يەنە بالتىق دۆلەتلىرى، ئۇكرائىنا، كاۋكاز ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بېسىۋېلىنغان جايلاردىنمۇ كۈرەشسىز ۋاز كەچتى. ئەگەر گورباچېۋ سېربىيە رەھبەرلىكىگە ياكى ئالجىرىيەدىكى فرانسىيەلىكلەرگە ئوخشاش ئىش قىلغان بولسا نېمە بولىدىغانلىقىنى ئويلاش كىشىنى چۆچۈتىدۇ.

يادرو تىنچلىقى

بۇ ئىمپېرىيەلەردىن كېيىن قۇرۇلغان مۇستەقىل دۆلەتلەر ئۇرۇشقا پەقەتلا قىزىقمىدى. 1945-يىلدىن كېيىن، ئاز ساندىكىلىرىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، دۆلەتلەر باشقا دۆلەتلەرنى بېسىۋېلىش ۋە يۇتۇۋېلىش ئۈچۈن تاجاۋۇز قىلمايدىغان بولدى. بۇنداق بېسىۋېلىشلار قەدىمدىن تارتىپ سىياسىي تارىخنىڭ ئاساسى بولۇپ كەلگەن. كۆپىنچە چوڭ ئىمپېرىيەلەر مۇشۇنداق قۇرۇلغان، كۆپىنچە ھۆكۈمرانلار ۋە خەلقلەرمۇ ئىشلارنىڭ شۇنداق داۋاملىشىشىنى كۈتەتتى. ئەمما رىملىقلار، موڭغۇللار ۋە ئوسمانلىلارغا ئوخشاش جاھانگىرلىك يۈرۈشلىرى بۈگۈن دۇنيانىڭ ھېچقايسى يېرىدە يۈز بېرەلمەيدۇ. 1945-يىلدىن بېرى، ب د ت ئېتىراپ قىلغان ھېچقانداق مۇستەقىل دۆلەت بېسىۋېلىنىپ خەرىتىدىن ئۆچۈرۈۋېتىلمىدى. چەكلىك خەلقئارالىق ئۇرۇشلار ۋاقىت-ۋاقىتلاردا يۈز بېرىپ تۇرىدۇ ۋە مىليونلىغان كىشىلەر يەنىلا ئۇرۇشلاردا ئۆلىدۇ، ئەمما ئۇرۇشلار ئەمدى نورمال ئەھۋال ئەمەس.

نۇرغۇن كىشىلەر خەلقئارالىق ئۇرۇشنىڭ يوقىلىشى غەربىي ياۋروپانىڭ باي دېموكراتىك دۆلەتلىرىگىلا خاس دەپ قارايدۇ. ئەمەلىيەتتە، تىنچلىق ياۋروپاغا دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىن كېيىن كەلگەن. جەنۇبىي ئامېرىكا دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى ئەڭ ئاخىرقى جىددىي خەلقئارالىق ئۇرۇشلار 1941-يىلدىكى پېرۇ-ئېكۋادور ئۇرۇشى ۋە 1932-1935-يىللاردىكى بولىۋىيە-پاراگۋاي ئۇرۇشى ئىدى. ئۇنىڭدىن بۇرۇن، 1879-1884-يىللاردىكى چىلى بىلەن بولىۋىيە ۋە پېرۇ ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشتىن كېيىن جەنۇبىي ئامېرىكا دۆلەتلىرى ئارىسىدا جىددىي ئۇرۇش بولمىغان.

بىز ئەرەب دۇنياسىنى ئالاھىدە تىنچ دەپ ئويلىمايمىز. شۇنداقتىمۇ، ئەرەب دۆلەتلىرى مۇستەقىللىق قازانغاندىن كېيىن، پەقەت بىرلا قېتىم بىر دۆلەت يەنە بىر دۆلەتكە تولۇق كۆلەملىك تاجاۋۇز قىلغان (1990-يىلى ئىراقنىڭ كۇۋەيتكە تاجاۋۇز قىلىشى). بىر قانچە چېگرا توقۇنۇشلىرى (مەسىلەن، 1970-يىلى سۇرىيە بىلەن ئىئوردانىيە)، نۇرغۇن قوراللىق ئارىلىشىشلار (مەسىلەن، سۇرىيەنىڭ لىۋانغا ئارىلىشىشى)، كۆپلىگەن ئىچكى ئۇرۇشلار (ئالجىرىيە، يەمەن، لىۋىيە) ۋە نۇرغۇن ھەربىي ئۆزگىرىشلەر ۋە قوزغىلاڭلار بولغان. ئەمما پارىس قولتۇقى ئۇرۇشىدىن باشقا ئەرەب دۆلەتلىرى ئارىسىدا تولۇق كۆلەملىك خەلقئارالىق ئۇرۇشلار بولمىغان.

بۈگۈن ئىنسانىيەت جاڭگالنىڭ قانۇنىنى بۇزدى. ئاخىرى ھەقىقىي تىنچلىق بار بولدى، پەقەت ئۇرۇشنىڭ يوقلۇقىلا ئەمەس. كۆپىنچە دۆلەتلەر ئۈچۈن، بىر يىل ئىچىدە تولۇق كۆلەملىك توقۇنۇشقا ئېلىپ بارىدىغان سېنارىيە يوق. كېلەر يىلى گېرمانىيە بىلەن فرانسىيە ئوتتۇرىسىدا، خىتاي بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىدا ياكى برازىلىيە بىلەن ئارگېنتىنا ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش چىقىرىشى مۇمكىن بولغان نېمە ئىش بار؟ بەلكىم كىچىك چېگرا توقۇنۇشلىرى يۈز بېرىشى مۇمكىن، ئەمما ھەقىقىي بالايى ئاپەتلىك ئۇرۇشلا 2014-يىلى برازىلىيە بىلەن ئارگېنتىنانى كونا زاماندىكىدەك كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇشقا ئېلىپ بارالايدۇ.

بۇ ئەھۋال كەلگۈسىدە ئۆزگىرىشى مۇمكىن ۋە كېيىن قارىغاندا، بۈگۈنكى دۇنيا ھەيران قالارلىق دەرىجىدە ساددا كۆرۈنۈشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ تارىخىي نۇقتىدىن قارىغاندا، بىزنىڭ ساددىلىقىمىز قىزىقارلىق. ئىلگىرى تىنچلىق ھېچقاچان بۇنداق كەڭ تارقالمىغان ئىدىكى، كىشىلەر ھەتتا ئۇرۇشنى تەسەۋۋۇر قىلالمايتتى.

ئالىملار بۇ بەختلىك تەرەققىياتنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن سىز ئوقۇپ تۈگىتەلمىگۈدەك كىتاب ۋە ماقالىلەرنى يازدى ۋە بىر قانچە تۆھپىكار ئامىللارنى بايقىدى. ئەڭ مۇھىمى، ئۇرۇشنىڭ باھاسى تىك سىزىق بويىچە ئۆرلىدى. نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتى روبېرت ئوپپېنھايمېر ۋە ئاتوم بومبىسىنىڭ باشقا قۇرغۇچىلىرىغا بېرىلىشى كېرەك ئىدى. يادرو قوراللىرى چوڭ كۈچلەر ئارىسىدىكى ئۇرۇشنى كوللېكتىپ ئۆز-ئۆزىنى ئۆلتۈرۈشكە ئايلاندۇردى ۋە قورال كۈچى بىلەن دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشنى مۇمكىن بولمايدىغان قىلدى.

ئىككىنچىدىن، ئۇرۇشنىڭ باھاسى ئۆرلىگەن ۋاقىتتا، ئۇنىڭ پايدىسى تۆۋەنلىدى. تارىخنىڭ كۆپ قىسمىدا، دۆلەتلەر دۈشمەن زېمىنلىرىنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلىش ياكى بېسىۋېلىش ئارقىلىق بېيىيالايتتى. بايلىقنىڭ كۆپ قىسمى يەر، چارۋا، قۇللار ۋە ئالتۇندىن ئىبارەت بولغاچقا، ئۇنى بۇلاش ياكى ئىگىلىۋېلىش ئاسان ئىدى. بۈگۈن بايلىق ئاساسەن ئىنسان كاپىتالى، تېخنىكىلىق بىلىم ۋە بانكىلارغا ئوخشاش مۇرەككەپ ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي قۇرۇلمىلاردىن تەركىب تاپىدۇ. نەتىجىدە ئۇنى ئېلىپ كېتىش ياكى ئۆز تېررىتورىيەسىگە قوشۇۋېلىش تەس.

ئالتۇن قېزىش قىزغىنلىقى مەزگىلىدىكى كالىفورنىيە ئالتۇن قازغۇچىلىرى ۋە سان-فرانسىسكوغا يېقىن باش شتابى. 1849-يىلى كالىفورنىيە ئۆز بايلىقىنى ئالتۇنغا تايىنىپ ياراتقان. بۈگۈنكى كۈندە، كالىفورنىيە ئۆز بايلىقىنى كرېمنىيغا تايىنىپ يارىتىۋاتىدۇ. ئەمما 1849-يىلىدىكى ئالتۇنلار كالىفورنىيە تۇپرىقىدا ھەقىقەتەن مەۋجۇت بولغان بولسا، كرېمنىي جىلغىسىنىڭ ھەقىقىي خەزىنىسى يۇقىرى تېخنىكا خادىملىرىنىڭ مېڭىسىگە قاچىلانغان.

كالىفورنىيەنى ئويلاپ بېقىڭ. ئۇنىڭ دەسلەپكى بايلىقى ئالتۇن كانلىرىغا قۇرۇلغان. ئەمما بۈگۈن ئۇ سىلىكون ۋە سېللۇلوئىدقا، يەنى سىلىكون ۋادىسى بىلەن ھوللىۋۇدنىڭ سېللۇلوئىد دۆڭلىرىگە قۇرۇلغان. ئەگەر خىتاي كالىفورنىيەگە قوراللىق تاجاۋۇز قىلىپ، سان-فرانسىسكو دېڭىز ساھىلىغا بىر مىليون ئەسكەر چىقىرىپ بېسىپ كىرسە نېمە بولار؟ ئۇلار ئازلا نەرسىگە ئېرىشەلەيدۇ. سىلىكون ۋادىسىدا سىلىكون كانلىرى يوق. بايلىق گۇگىل ئىنژېنېرلىرى بىلەن ھوللىۋۇد سېنارىستلىرى، دوختۇرلىرى، رېژىسسورلار ۋە ئالاھىدە ئۈنۈم مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ كاللىسىدا، ئۇلار خىتاي تانكىلىرى سۇنسېت بۇلۋارىغا كىرىشتىن بۇرۇنلا باڭگالور ياكى بومبايغا ئۇچۇپ كېتىدۇ. دۇنيادا ھازىرمۇ يۈز بېرىۋاتقان ئىراقنىڭ كۇۋەيتكە تاجاۋۇز قىلىشىغا ئوخشاش ئاز ساندىكى كەڭ كۆلەملىك خەلقئارالىق ئۇرۇشلارنىڭ، بايلىق يەنىلا ئەنئەنىۋى مادىي بايلىق شەكلىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان جايلاردا يۈز بېرىشى تاسادىپىي ئىش ئەمەس. كۇۋەيت شەيخلىرى چەت ئەلگە قېچىپ كېتەلىگەن بىلەن، نېفىتلىكلەر ئۆز ئورنىدا قېلىپ ئىشغال قىلىندى.

ئۇرۇش پايدىسىز بولۇپ قالغاندا، تىنچلىق بۇرۇنقىدىن بەكرەك پايدىلىق بولدى. ئەنئەنىۋى يېزا ئىگىلىك ئىگىلىكىدە يىراق مۇساپىلىك سودا ۋە چەتئەل مەبلىغى مۇھىم ئەمەس ئىدى. نەتىجىدە، تىنچلىق ئۇرۇش چىقىملىرىدىن ساقلىنىشتىن باشقا ئانچە پايدا ئېلىپ كەلمەيتتى. مەسىلەن، 1400-يىلى ئەنگلىيە بىلەن فرانسىيە تىنچ بولسا، فرانسۇزلار ئېغىر ئۇرۇش بېجى تۆلىمەيتتى ۋە ئەنگلىيەنىڭ ۋەيران قىلغۇچ تاجاۋۇزىغا ئۇچرىمايتتى، ئەمما باشقا جەھەتتىن ئۇلارنىڭ ھەميانىغا پايدا كەلتۈرمەيتتى. زامانىۋى كاپىتالىستىك ئىقتىسادتا، چەتئەل سودىسى ۋە مەبلەغلىرى ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ قالدى. شۇڭا تىنچلىق ئالاھىدە پايدا ئېلىپ كېلىدۇ.

ئەڭ ئاخىرىدا شۇنىمۇ تەكىتلەش كېرەككى، دۇنيا سىياسىي مەدەنىيىتىدە يەر تەۋرىگەندەك غايەت زور ئۆزگىرىش يۈز بەردى. تارىختىكى نۇرغۇن سەرخىللار، مەسىلەن، ھون قەبىلە باشلىقلىرى، ۋىكىڭ ئاقسۆڭەكلىرى ۋە ئازتېك كاھىنلىرى ئۇرۇشنى ئاكتىپ، ياخشى ئىش دەپ قارايتتى.باشقىلار ئۇنى يامان ئەمما مۇقەررەر ئىش دەپ قارىغان. تارىخىمىزدا دۇنيا تۇنجى قېتىم تىنچلىقپەرۋەر سەرخىللار− سىياسەتچىلەر، تىجارەتچىلەر، زىيالىيلار ۋە سەنئەتكارلار تەرىپىدىن باشقۇرۇلۇۋاتقان بولۇپ، ئۇلار ئۇرۇشنى ھەم يامان ھەم ساقلانغىلى بولىدىغان ئىش دەپ قارايدۇ.

بۇ تۆت ئامىل ئارىسىدا ئىجابىي تەسىر قايتۇرۇش ھالقىسى مەۋجۇت. يادرو ھالاكىتى تەھدىتى تىنچلىقپەرۋەرلىكنى ئىلگىرى سۈرىدۇ؛ تىنچلىقپەرۋەرلىك كېڭەيگەندە، ئۇرۇش چېكىنىدۇ ۋە سودا گۈللىنىدۇ؛ سودا ھەم تىنچلىقنىڭ پايدىسىنى ھەم ئۇرۇشنىڭ چىقىمىنى ئاشۇرىدۇ. ۋاقىت ئۆتكەنسېرى، بۇ تەسىر قايتۇرۇش ھالقىسى ئۇرۇشقا يەنە بىر توسالغۇ پەيدا قىلىدۇ.

شۇڭا، زامانىۋى دەۋر مەنىسىز قىرغىنچىلىق، ئۇرۇش ۋە زۇلۇمنىڭ دەۋرىمۇ، ياكى تىنچلىقنىڭ دەۋرىمۇ؟ جاۋاب ۋاقىتقا باغلىق. ئۆتمۈشكە بولغان كۆز قارىشىمىزنىڭ يېقىنقى بىر نەچچە يىلدىكى ۋەقەلەر تەرىپىدىن قانچىلىك بۇرمىلانغانلىقىنى چۈشىنىش بىزنى ئويلاندۇرىدۇ. ئەگەر بۇ باب 1945 ياكى 1962-يىلى يېزىلغان بولسا، بەلكىم تېخىمۇ قاراڭغۇ بولغان بولاتتى. 2014-يىلى يېزىلغانلىقى ئۈچۈن، زامانىۋى تارىخقا نىسبەتەن ئىجابىي مۇئامىلە قىلىدۇ.

ئۈمىدۋالار ۋە ئۈمىدسىزلەرنى قانائەتلەندۈرۈش ئۈچۈن، بىز جەننەت بىلەن دوزاخنىڭ بوسۇغىسىدا تۇرۇۋاتىمىز، بىرىنىڭ دەرۋازىسى بىلەن يەنە بىرىنىڭ كىرىش زالى ئارىسىدا جىددىي ھەرىكەت قىلىۋاتىمىز دەپ خۇلاسىلىيەلەيمىز. تارىخ تېخى بىزنىڭ قەيەرگە بارىدىغانلىقىمىزنى قارار قىلمىدى، ئەمما تاسادىپىي ۋەقەلەر بىزنى بىرەر تەرەپكە يۆتكىلىشكە مەجبۇرلىشى مۇمكىن.