سەھىپە:: Uncategorized

ھازىر سۈنئىي ئەقىل ئەپلىرى ئىتنىڭ تۈكىدەك كۆپىىيىپ كەتتى، نېمىلا ئىزدىسەڭ تېپىلىدۇ، سوئالىڭغا جاۋاب ئىزدەمسەن، ماقالە يازامسەن، رومان يازامسەن، سۈرەت پەيدا قىلامسەن،  ۋىدىيو ئىشلەمسەن، پاي چېكى ئوينامسەن، تىل تەرجىمىسى قىلامسەن، ئاۋازغا ئالامسەن، ئاۋاز بېرەمسەن، ئىشقىلىپ نېمىلا قىلساڭ سۈنئىي ئەقىل تەييار، ئەمما ئۇلارنى پۇل تۆلەپ ئىشلىتىش شەرت. ھەقسىزلىرى كارغا يارىمايدۇ.  مەن بىر قانچىسىگە پۇل تۆلەپ ماقالە يازدۇرۇپ باقتىم، بولىدىكەن.  رومان يېزىشتا نېمە بىڭسى باركىن، كۆرۈپ باقاي دەپ چەت جىپىتىنى قوللىنىپ باقتىم. ئالدى بىلەن ماڭا ھازىرقى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان بىر رومان ياز دېدىم.

ئۇ مۇنداق بىر لايىھەنى چىقىرىپ بەردى:

خاراكتېر تەرەققىياتى: پىرسۇناژلارنىڭ خاراكتېرىنى يارىتىش، بۇ ئۇلارنىڭ كېلىپ چىقىش تارىخى، ھەرىكەت نىشانى ۋە دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇنىڭدا ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر بولۇشىنىڭ ئۇلارنىڭ قارارى ۋە كىشىلىك مۇناسىۋەتلىرىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى ھېسابقا ئېلىش كېرەك.

ۋەقەلىك قۇرۇلمىسى: ۋەقەلىك قۇرۇلمىسىنى تۈزۈپ چىقىش، بۇ ۋەقەلىكنىڭ باشلىنىش سەۋەبى، ۋەقەلىك راۋاجى، ۋەقەلىك ئەۋجى، ۋەقەلىك ئەۋجىنىڭ ئۆتۈپ كېتىشى ۋە ئاخىرقى نەتىجە قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇنىڭدا تارىخىي ۋە زامانىۋى ئىشلارنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىگە قانداق تەسىر كۆرسەتكەنلىكىنى ھەمدە ئۇنىڭ رومانغا قانداق شەكىل بېرىدىغانلىقىنى ئويلىشىش كېرەك.

تېما: تېمىدا كىملىك، ماسلىشىش كۈچى، مەدەنىي مىراس، ئىجتىمائىي ئادالەت قاتارلىق ئاچقۇچلۇق تېمىلاغا ئېنىقلىما بېرىش كېرەك. يەنى بۇ ئامىللار پىرسۇناژلارنىڭ كەچمىشى ئارقىلىق قانداق ئىپادىلىنىشى كېرەك دېگەنلەرنى ئويلىشىش كېرەك.

ئاندىن مەن ئۇنىڭدىن كوچىلاپ تېخىمۇ تەپسىلىي بىر نەرسە يېزىپ بېرىشىنى تەلەپ قىلدىم. ئۇ يۇقىرىقى نۇقتىلارغا ئاساسەن، «يىپەك يولىدىكى تەھدىت» ناملىق بىر روماننىڭ قۇرۇلمىسىنى لايىھەلەپ بەردى:

پىرسوناژلار

ئامىنە (باش قەھرىمان)

ئارقا كۆرۈنۈشى: ئامىنە قەشقەرلىك 28 ياشلىق قىز، ئۇ بىر ھۈنەرۋەن ئائىلىدە چوڭ بولغان، مومىسىدىن يىپەك توقۇمىچىلىقىنى ئۆگەنگەن. ئۇ يەرلىك بىر مەكتەپنىڭ ئۇيغۇر تىلى ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ، بۇ تىلنى كېيىنكى ئەۋلادلارغا مىراس قالدۇرۇشقا ئۆزىنى بېغىشلايدۇ.

ھەرىكەت نىشانى: ئامىنە ئۆز مەدەنىيىتىنى قوغداشنى، سىياسەت ۋە زامانىۋىيلىق بېسىمى ئاستىدا قالغان مەدەنىيەت مىراسلىرىنى ساقلاپ قېلىشنى ئارزۇ قىلىدۇ. ئۇ سىياسىي بېسىم ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىدىن قۇتۇلۇپ، جۇش ئۇرۇپ راۋاجلانغان بىر ئۇيغۇر مەدەنىيتىنىڭ كەلگۈسىنى تەسەۋۋۇر قىلىدۇ.

دۇچ كەلگەن مۈشكۈلاتلار: ئامىنە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا كۈنسېرى كۈچەيتىۋاتقان بېسىمى ۋە چەكلىمىلىرىگە دۇچ كېلىدۇ. ئۇنىڭ پىكىر ئەركىنلىكى، ئوقۇتۇش ئىشلىرى ۋە دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكى قاتتىق بېسىمغا ئۇچرايدۇ. ئۇ ئۆز يۇرتىنىڭ مەدەنىيىتىنى قوغداش بىلەن بىر ۋاقىتتا، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي بېسىملار بىلەن تىركىشىدۇ.

كامىل (سەلبىي قەھرىمان)

ئارقا كۆرۈنۈشى: كامىل ئامىنەنىڭ بالىلىقتىكى دوستى، ھازىر بولسا ئۈرۈمچىدىكى بىر ھۆكۈمەت ئەمەلدارى. ئىلگىرى ئۇيغۇرلارنىڭ ھوقۇقى ۋە مەدەنىيىتىنى قوغداشتا ئاكتىپ بولغان كامىل، ھۆكۈمەتتە ۋەزىپىگە تەيىنلەنگەندىن كېيىن ئۇيغۇر جەمئىيىتى بىلەن ھۆكۈمەت ئارىسىدا كۆۋرۈك بولۇش يولىنى تاللايدۇ.

ھەرىكەت نىشانى: كامىل ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيىتى زامانىۋىلىققا ماسلىشىشى كېرەك، شۇندىلا ئۇ ھۆكۈمەتنىڭ سايىسىدە ساقلىنىپ قالالايدۇ، ئائىلىۋى مەدەنىيەتمۇ مەۋجۇتلۇقىنى داۋام قىلالايدۇ دەپ قارايدۇ.

دۇچ كەلگەن مۈشكۈلاتلار: كامىل ئۆزى ئارزۇ قىلغان مەنسەپكە ئېرىشىش بىلەن بىر ۋاقىتتا ، ئۆز مىللىتى ۋە ئېتىقادىغا ئاسىيلىق قىلىۋاتقىنىدىن ئازابلىنىدۇ.

فاتىمە (ئامىنەنىڭ مومىسى)

ئارقا كۆرۈنۈشى: فاتىمە 20-ئەسىردىكى سىياسىي بوران-چاپقۇنلارنى بېشىدىن كەچۈرگەن، كىشىلەرنىڭ چوڭقۇر ھۆرمىتىگە ئېرىشكەن موماي. ئۇ ئۇيغۇرلارنىڭ خەلق ناخشىلىرى، مەشرەپ-مۇقاملىرىنى ياخشى ئېيتىدۇ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىنى پىششىق بىلىدۇ.

ھەرىكەت نىشانى: فاتىمەنىڭ ئەڭ چوڭ ئارزۇيى ياش ئەۋلادلارنىڭ مەيلى ناخشا-مۇزىكا، مەيلى ھۈنەر-سەنئەت بولسۇن،  ئۇيغۇر مەدەنىيىتىگە ۋارىسلىق قىلغانلىقىنى كۆرۈشتۇر. ئۇ ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ يوقىلىپ كېتىشىدىن قاتتىق ئەنسىرەيدۇ.

دۇچ كەلگەن مۈشكۈلاتلار: فاتىمەگە قېرىلىق يەتكەچكە، روھى ۋە جىسمانيي جەھەتتىن بەك ئاجىزلاپ كېتىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ ئۆمرىنىڭ ئاز قالغانلىقىنى بىلىدۇ، شۇڭا ئۆز تەجرىبىسى ۋە ئەقىل-پاراسىتىنى نەۋرىسى ئامىنەگە قالدۇرۇپ كېتىشكە تىرىشىدۇ.

قادىر (مۇھەببەت لىنىيەسى)

ئارقا كۆرۈنۈشى: قادىر چەتئەلدە ئوقۇپ قايتىپ كەلگەن ئۇيغۇر يىگىت. ئۇ ناھايىتى غايىلىك بىر مۇخبىر بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكى ۋە ئۇلار ئۇچرىغان زۇلۇمنى دۇنياغا ئاشكارىلاشنى ئارزۇ قىلىدۇ.

ھەرىكەت نىشانى: قادىر ئۇيغۇرلار ھەققىدە خەۋەر ئىشلەش ئارقىلىق دۇنياغا بۇ مىللەتنىڭ ئەھۋالىدىن خەۋەر بېرىشنى، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈرۈشى ئۈمىد قىلىدۇ.

دۇچ كەلگەن مۈشكۈلاتلار: قادىرنىڭ سۆزلىرى ۋە يازغانلىرى تەكشۈرۈلىدۇ. ئۆزى بولسا نازارەت قىلىنىش ۋە تۇتۇلۇش خەۋپىگە ئۇچرايدۇ.

ۋەقەلىك قۇرۇلمىسى

ۋەقەلىكنىڭ باشلىنىشى

ئامىنە بالىلىقتىدىكى دوستى كامىلدىن بىر پارچە خەت تاپشۇرۇۋالىدۇ. خەتتە كامىل ئۇنىڭغا مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىنىڭ چەكلىنىدىغانلىقى ھەققىدە سىگنال بېرىدۇ. بۇ خەت فاتىمەدە جەمئىيەتتە ئويناۋاتقان رولى،  ئۆزىنى قوغداش ياكى ئۆز مەدەنىيىتىنى قوغداش ھەققىدە قايتا ئويلىنىش پەيدا قىلىدۇ.

ۋەقەلىكنىڭ راۋاجى

ئامىنەنىڭ مەكتىپى تاقىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ، ئۇ سىياسىي بېسىمنىڭ بارغانسېرى ئېغىرلىشىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىدۇ. فاتىمە موماينىڭ سالامەتلىكى بارغانسېرى ناچارلىشىدۇ، ئەمما موماينىڭ ئۆتمۈش ئەسلىمىلىرى ۋە ئېيتقان ناخشىلىرى ئامىنەدە روھىي كۈچ ۋە ئىرادە پەيدا قىلىدۇ. ئامىنە  ئۆز يۇرتىدا قېلىش ياكى باشقا بىخەتەر جايغا كېتىش ئوتتۇرىسىدا ئىككىلىنىدۇ.

چەتئەلدىن قايتقان قادىر يىپيېڭى بىر ئۇيغۇرلۇق سالاھىيىتى ۋە كۈرەش قىلىش ئۇسۇلىنى ئېلىپ كېلىدۇ. ئەمما ئۇ دائىم كامىلدەك ئادەملەرنىڭ پوپوزا قىلىشغا ئۇچرايدۇ. كامىلنىڭ ئېقىمىدىكىلەر «ھەددىدىن ئېشىپ كەتكەن قارشىلىق بىزگە بالايى ئاپەت ئېلىپ كېلىدۇ» دەپ قارايدۇ.

ۋەزىيەتنىڭ جىددىيلىشىشىگە ئەگىشىپ، ئامىنەنىڭ تۇرمۇشى پۈتۈنلەي ئۆزگىرىدۇ، ھۆكۈمەتنىڭ ئۇيغۇرلارنى باستۇرۇشى كۈچىيىدۇ، ئامىنەنىڭ بىر قانچە دوستى تۇتۇپ كېتىلىدۇ.

ۋەقەلىكنىڭ ئەۋجى

ئامىنە ئۆز مىللىتىنىڭ مەدەنىيىتىنى قوغداپ قېلىش ياكى باشقا جايغا كېتىپ پاناھلىنىش ئوتتۇرىسىدا ئىككىلىنىپ، ئاخىر ئۆز يۇرتىدا قېلىشنى قارار قىلىدۇ. ئۇ مەخپىي ھالدا بىر قېتىملىق ياشلار يىغىلىشى تەشكىللەپ، ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى مىراسلىرى  يوقىتىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن بۇ مەزگىلدە، ئۇنىڭغا ۋارىسلىق قىلىشنىڭ مۇھىملىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

ۋەقەلىك ئەۋجىنىڭ ئۆتۈپ كېتىشى

ياشلار يىغىلىشى ھۇجۇمغا ئۇچرايدۇ، ئامىنە، قادىر ۋە ئۇلارنىڭ بەزى دوستلىرى قولغا ئېلىنىدۇ. ھۆكۈمەتنىڭ ئادىمى بولغان كامىل بۇنىڭدىن ئازابلىنىدۇ. ئامىنە قولغا ئېلىنغاندىن كېيىن ئۇ گاڭگىراپ قالىدۇ، ئۆزىنى جىنايەتكاردەك ھېس قىلىدۇ. ئۇ دۆلەتكە ساداقەت كۆرسىتىش ياكى ئۆز خەلقىنى قوغداش ئوتتۇرىسىدا جىددىي تاللاشقا دۇچ كېلىدۇ.

يېشىم

ۋەقەلىك ئامىنەنىڭ قولغا ئېلىنىشى بىلەن ئاياغلىشىدۇ. ئەمما ئامىنەنىڭ روھى يەنىلا ئۈستۈن بولۇپ، ئىرادىسىنى يوقاتمايدۇ. كامىل ھۆكۈمەتكە ئەمدى ئىشلەپ بولالمايدىغانلىقىنى، بەلكى ئۆز خەلقى ئالدىدا جاۋابكارلىقى بارلىقىنى ھېس قىلىدۇ. ۋەقەلىكنىڭ ئاخىرقى سەھنىسىدە، ئامىنە تۈرمىدىكى ياش مەھبۇسلارغا ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ھەققىدە تەلىم بېرىدۇ. گەرچە ئۇ قاتتىق بېسىمغا ئۇچرىسىمۇ، ئۆز مەدەنىيىتىگە ۋارىسلىق قىلىش بۇرچىنى ئادا قىلىشقا تىرىشىدۇ.

باش تېما

كىملىك

سىياسىي بېسىمغا ئۇچراۋاتقان، مەدەنىيىتى يوقىتىلىۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ مەدەنىيەتنى قانداق قوغداپ قېلىۋاتقانلىقى. كىملىك بىلەن كوللېكتىپ مەدەنىيەت قوبۇللۇقى ئوتتۇرىسىدىكى زىچ مۇناسىۋەت ھەمدە ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ بېسىمى ئاستىدا بۇ مەدەنىيەتنىڭ خاسلىقىنى قانداق قوغداپ قېلىۋاتقانلىقى.   ئامىنەنىڭ ھېكايىسى بىر شەخس بىلەن سىرتقى بېسىم ئوتتۇرىسىدىكى كۈرەشنى ھەمدە بۇ كۈرەشتە كىشىنىڭ ئۆز كىملىكىنى قانداق مۇئەييەنلەشتۈرگەنلىكىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ.

قەيسەرلىك

ئۇيغۇرلارنىڭ شۇنچە زۇلۇم ئاستىدا ئۆز مەدەنىيىتى ۋە تىلىنى قوغداشتا چىڭ تۇرۇۋاتقانلىقى. ئامىنە ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسى ھەر قانداق مۈشكۈلاتقا بەش ئەگمەسلىك ۋە مەدەنىيەتنى قوغداش روھىنى نامايەن قىلىدۇ.

فاتىمە گەرچە ياشىنىپ قالغان بولسىمۇ غايەت زور ھاياتىي كۈچىنى نامايەن قىلىدۇ، ياش ئەۋلادلىرىغا ئۆز مەدەنىيىتىنى مىراس قالدۇرۇشقا تىرىشىدۇ.

مەدەنىيەت مىراسى

تىل، مۇزىكا، ھۈنەر-سەنئەت، ھېكايە ۋە ئەسلىمە ئارقىلىق بولسۇن، ئەنئەنىۋى مەدەنىيەتكە ۋارىسلىق قىلىشنىڭ مۇھىملىقى. روماندا ئاغزاكى بايان قىلىنغان تارىخىي ھېكايە، قىسسە ياكى سەنئەت ئەسىرىنىڭ مەدەنىيەتنى قوغداشتىكى مۇھىملىقى تەكىتلىنىدۇ.

ئىجتىمائىي ئادالەت

ئۇيغۇرلارنىڭ ئېغىر دەرىجىدە ئادالەتسىزلىككە ئۇچرىشى، بولۇپمۇ پىكىر ئەركىنلىكى، ئېتىقاد ئەركىنلىكى ۋە كىشىلىك ھوقۇق جەھەتتە باستۇرۇشقا ئۇچرىشى. روماندا خىتاينىڭ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ مەدەنىيەتنى قوغداش كۈرىشى تەسۋىرلىنىدۇ، شۇنداقلا ئادالەتنى قوغداش كۈرىشىنىڭ ئەھمىيىتى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.

مەدەنىيەت ئامىللىرى

تىل ۋە مۇزىكا

روماندا ئۇيغۇر تىلى دىيالوگى قوللىنىلىدۇ، بولۇپمۇ ھالقىلىق يەرلەردە ئۇيغۇرچە ئىدىيوملار ۋە خاس سۆز-ئىبارىلەرنى قوللىنىش ئارقىلىق مەدەنىيەت كىملىكى كۈچەيتىلىدۇ.

ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر مۇزىكىلىرى روماندا مۇھىم رول ئوينايدۇ، بولۇپمۇ فاتىمە موماينىڭ ناخشىلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى ۋە ھېسسىياتىنى مىراس قالدۇرۇش ۋاسىتىسىغا ئايلىنىدۇ.

گۈزەل تائاملار

ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى تائاملىرىدىن لەغمەن، كاۋاب، مانتا قاتارلىقلار روماندا پات-پات ئوتتۇرىغا چىقىدۇ، بۇ خىل لەززەتلىك تائاملار ئائىلىۋى ئولتۇرۇشنىڭ مۇھىم بىر قىسمىلا بولۇپ قالماستىن، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئەكس ئېتىشى ھېسابلىنىدۇ.

سەنئەت ۋە قول ھۈنەرۋەنچىلىكى

ئۇيغۇرلارنىڭ يىپەك، ئەتلەس توقۇمىچىلىقى ۋە باشقا ئەنئەنىۋى ھۈنەر-سەنئىتى رومان ۋەقەلىكىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. ئامىنەنىڭ ئائىلىۋى تىجارىتى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ھازىرغىچە قانداق ساقلىنىپ قالغانلىقىنىڭ يوشۇرۇن سىمۋولى قىلىنىدۇ.

دىن

ئىسلام دىنىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغانلىقى ئەكس ئەتتۈرۈلىدۇ،  بولۇپمۇ خىتاي ھۆكۈمىتى دىنىي پائالىيەتلەرنى چەكلەۋاتقان شارائىتتا بۇ تېخىمۇ روشەن ئىپادىلىنىدۇ. پىرسۇناژلارنىڭ مەنىۋى ئۆسۈپ يېتىلىشى ۋە ئېتىقادىدا چىڭ تۇرۇشى ئۆز نۆۋىتىدە ئۇلارنىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىگە ۋارىسلىق قىلىشىنىڭ بىر قىسمى ھېسابلىنىدۇ.

خۇلاسە: بۇ تېزىس،  ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ خىتاي جەمئىيىتىدە قانداق كىرزىسلارغا ئۇچراۋاتقانلىقىنى ھەقىقىي ئەكس ئەتتۈرىدىغان رومان يېزىش ئۈچۈن سىزگە دەسلەپكى قۇرۇلما تەمىنلەپ بېرىدۇ.  پىرسوناژ، ۋەقەلىك، باش تېما ۋە مەدەنىيەت ئامىللىرى بىرلىشىپ كەتكەن بۇ روماندا مەدەنىيەت كىملىكى، قەيسەر روھ ۋە ئادالەت ئۈچۈن كۈرەش قىلىشنىڭ ئۇلۇغلۇقى ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.

مېنىڭ تەسىراتىم:

بۇ ئوقەت يۇقىرىقى تېزىسنى نەدىن يىغىشتۇرۇپ تۈزۈپ بەردى، ئۇچۇرلارنى نەدىن ئالدى، بىلمەيمەن، ئەمما مېنى ھەيرەتكە سالدى. مەن ئىلگىرى رومان يېزىپ باققان، ئەمما بۇنداق تېزىس تۈزۈپ باققان ئەمەس. تۈركىيەدە ئەدەبىيات ماگېستېرلىقى ئوقۇغاندا،  رومان  تەھلىلى ئۇسۇلىنى ئۆگەنگەن، بۇ تېزىس ماڭا شۇ نەزەرىيىنى ئەسلەتتى. ئەلۋەتتە، مەن بۇ تېزىستىن پايدىلىنىپ رومان يازمايمەن، سۈنئىي ئەقىلدىن تېخىمۇ ئىچكىرىلەپ، بۇنىڭغا ئاساسەن ماڭا ئۈچ يۈز بەتلىك بىر رومان يېزىپ بەر دېمەيمەن، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۇنداق ئىقتىدارى بار-يوقلۇقىنىمۇ بىلمەيمەن، چۈنكى مەن سۈنئىي ئەقىلنىڭ سېھىرلىك دۇنياسىغا ئەمدى قەدەم قويغان بىر ئۆگەنگۈچى.

 ھازىرچە ھېس قىلغىنىم شۇ بولدىكى، سۈنئىي ئەقىل بىلەن رومان قۇرۇلمىسىنى تۈزگىلى، ھەتتا يازدۇرغىلى بولسىمۇ، ئۇنىڭغا فرانز كافكا،  لېۋ تولىستوي، دوستويىۋىسكى، ئورخان پامۇك دېگەندەك مەشھۇرلارنىڭ ئەسەرلىرىنى يازدۇرغىلى بولمايدۇ، ئەمما سۈنئىي ئەقىل تەرەققىي قىلىپ مۇشۇنداق ماڭسا، ئۇنىڭغىمۇ بىر نەرسە دېگىلى بولمايدۇ. سۈنئىي ئەقىل ئۇنى ياراتقان ئادەملەرنىڭ ئەقلىنىڭ ئورنىنى ئالالامدۇ؟ ئۇنىڭدىن ئۈستۈن كېلەلەمدۇ، ئەگەر بىر ماشىنا ئادەمنىڭ مېڭىسىگە ئادەمنىڭ نېرۋا سىستېمىسى، ھەتتا ھېسسىيات-تۇيغۇلىرىنى قاچىلاپ، ماڭا ئەڭ نادىر، تەسىرلىك بىر رومان يېزىپ بەر دېسە ئۇ مەشھۇرلاردىن ئېشىپ چۈشىدىغان ئەسەرلەرنى يازالامدۇ؟ بۇلار كەلگۈسى ھەققىدىكى پەرەزلەر،  بۇ ھەقتە خىلمۇ خىل كۆزقاراش، تالاش-تارتىشلار مەۋجۇت. سۈنئىي ئەقىل كەلگۈسىدە ئىنسانغا ياردەمچى بولامدۇ ياكى تەھدىت بولامدۇ دېگەن مەسىلىمۇ مەۋجۇت تېخى، بۇلار تامامەن ئىنسانلارنىڭ ئەقلى، ۋىجدانى ۋە پاراسىتىگە قالغان مەسىلىلەردۇر. ئىنسان تۈزەلسە دۇنيا تۈزىلىدۇ، ئىنسان بۇزۇلسا دۇنيا بۇزۇلىدۇ. مەسىلە بۇ قەدەر ئېنىق.

مەن پايدىلىنىپ كۆرگەن سۈنئىي ئەقىل ئەپلىرى ئۇيغۇر تىلىنى بەك تونۇپ كەتمىدى، چۈنكى «قازاندا نېمە بولسا شۇ چىقىدۇ» دېگەندەك، ئۇيغۇر تىلىنى سۈنئىي ئەقىلگە تونۇتۇش ۋە تىلىمىزغا ئائىت مەنبەلەرنى ئۇنىڭغا قېتىش ئارقىدا قالدى. بۇنىڭ سەۋەبلىرى ھەممىگە ئايان.  مۇستەقىل دۆلەتلەردىن تۈركىيە بىلەن ئۆزبېكىستان بۇ جەھەتتە خېلىلا ئالدىدا ئىكەن. ئۆزبېكچە بىلەن ئۇيغۇر تىلى بەكلا يېقىن تىللاردىن بولسىمۇ، يېزىقنىڭ ئوخشىماسلىقى تۈپەيلىدىن ئوقۇش، يېزىش ۋە تەرجىمىدە ئاز بولسىمۇ پەرقلەر كۆرۈلىدىكەن.

يىغىپ ئېيتقاندا، مېنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئەپلىرىدىن پايدىلىنىپ، ئەدەبىي ئىجادىيەتتە نېمە قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى دەسلەپكى قەدەمدە سىناپ بېقىشىمدىن ئالغان تەسىراتىم شۇ بولدىكى، سۈنئىي ئەقىل رومان، پوۋېست، ھېكايە دېگەندەك چوڭراق ھەجىملىك ئەسەرنىڭ تېمىسى ۋە مېخانىك قۇرۇلمىسىنى شەكىللەندۈرۈشتە بىزگە دەسلەپكى لايىھە سۇنۇپ بېرەلەيدىكەن. ئەمما رەسمىي يېزىشقا كىرگەندە ئىجادىيەتنىڭ ئورنىنى ئالالمايدىكەن. شېئىر ياز دېسە بىر  يەرلەردىن قوراشتۇرۇپ يېزىپ بېرەلەيدىكەن، قەلەمدىن سىياھ تامغاندەك قۇرلارنى چىقىرىپ بېرەلەيدىكەن، ئەمما يۈرەكتىن چىققان ھەقىقىي ھېسسىياتلارنى ئىپادىلەپ بېرەلمەيدىكەن، ئۇنىڭغا يەنىلا تىرىك ئادەمنىڭ قەلبى، تالانتى كېرەك بولىدىكەن.

ئۈچ يىل بۇرۇن ئېلون ماسك 44 مىليارد دوللار پۇل خەجلەپ، تىۋىتتېرنى سېتىۋالغاندا پۈتۈن دۇنيا ئۇنى ساراڭ بوپتۇ دېدى. بۇ چاغدىكى تىۋېتتېر كېلەڭسىز، ئۈنۈمسىز بىر ئىجتىمائىي ئالاقە سۇپىسىغا ئايلىنىپ قالغان بولۇپ، تارتقان زىيانلىرى ئېغىرلاپ مېڭىۋاتقانىدى. ھالبۇكى، ئېلون ماسك تىۋىتتېرنى سېتىۋالغاندىن كېيىن، ئۇ ئادەتتىكى بىر ئالاقىلىشىش سۇپىسىلا ئەمەس، بەلكى كەلگۈسىدىكى خىزمەت بازىرىنى سىناق قىلىدىغان بىر مەيدانغا ئايلاندى.

ئېلون ماسكنىڭ بىرىنچى قىلغان ئىشى كومپيۇتېر ساھەسىنى ھەيران قالدۇردى، ئۇ بىر قېتىمدىلا 6000 ئادەمنى قىسقارتتى، بۇ تىۋېتتېردا ئىشلەيدىغان خىزمەتچىلەرنىڭ 80 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلاتتى. تاراتقۇلار ئېلون ماسكنى «كىشىگە رەھىم قىلىشنى بىلمەيدىغان گۇي» دېيىشتى، ۋال سترېت كوچىسىدىكى كۆزەتكۈچىلەر ئۇنى پات ئارىدا ۋەيران بولىدۇ دەپ قارىدى. ئەمما بۇنىڭ ئارقىسىدا ئېلون ماسكنىڭ سوققان پىلانى بار ئىدى.

ئۇ ئۆزىنىڭ ئەڭ قابىل ياردەمچىلىرىدىن سىتېف دەۋىس بىلەن نەۋرە ئىنىسى جامېس ماسكنى تىۋېتتېرنىڭ بېشىغا قويدى. ئۇلارنىڭ ۋەزىپىسى تىۋېتتېردىكى ئەڭ قالتىس خىزمەتچىلەرنى تاللاش ئىدى. ھەر بىر خىزمەتچى ئۆزىنىڭ قىممىتىنى نامايەن قىلىشى ھەم شىركەتتە قېلىشقا لايىقلىرىنى تونۇشتۇرۇشى كېرەك ئىدى.

بۇ، ئېغىر ھەم ئەمەلىي سىناق ئىدى. ئەمەلىيەتتە كۆپلىگەن شىركەتلەر تەكرار ئىشنى جىق قىلىپ، ئىشلارنى مۇرەككەپلەشتۈرۈۋەتكەنلىكى ئۈچۈن خىزمەت ئۈنۈمى تۆۋەن ئىدى. ئەمەلىيەتتە، سەرخىللاردىن تەشكىللەنگەن بىر خىزمەت گۇرۇپپىسى تىۋېتتېرنىڭ پۈتكۈل ئىشىنى ماڭدۇرالايتتى. بۇ ئۆز نۆۋىتىدە زامانىۋى كارخانىلاردىكى ماھىيەتلىك بىر مەسىلىنى كۆرسىتىپ بەردى: ھازىرقى شىركەتلەر سۈنئىي ئەقىل بارلىققا كېلىشتىن ئىلگىرى قۇرۇلغان شىركەتلەر بولۇپ،  بىر-بىرىنى باشقۇرىدىغانلار كۆپ، تەستىقلاش ئىشلىرى كۆپ، ئاپتوماتلاشتۇرۇشقا بولىدىغان ئىشلارنىمۇ قولدا قىلىدىغان شىركەتلەر ئىدى.  ئېلون ماسك بۇ خىل توساقلارنىى پۈتۈنلەي يوقاتتى، ئۇ ھەممىنى نۆلدىن باشلاپ  يېڭىلىدى. ئالدى بىلەن شىركەتنىڭ ئوتتۇرا قاتلىمىدىكى مەمۇرلارنى چىقىرىپ تاشلىدى؛ ھەر بىر قارارنى 20 كىشى تەكشۈرۈپ بېكىتىدىغان تۈزۈمنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، كىچىك-كىچىك سەر خىللار گۇرۇپپىسى ئۆز ئالدىغا ئىش قىلىدىغان ۋە قارار قىلىدىغان تۈزۈمنى ئورناتتى، بۇنىڭ بىلەن ئىش ئۈنۈمى تېزلەشتى. بۇرۇن نەچچە ئايدا پۈتىدىغان ئىشلار بىر نەچچە سائەتتىلا تاماملىنىدىغان بولدى. ھالبۇكى، بۇ پەقەت ئىسلاھاتنىڭ باشلىنىشى ئىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ئاپتوماتلىشىش ئىنقىلاۋى باشلاندى. بۇرۇن تىۋىتتېرنىڭ مەزمۇنىنى تەكشۈرۈشكە چوڭ گۇرۇپپىلار مەسئۇل بولاتتى، ھازىر ئۇنىڭغا سۈنئىي ئەقىل ئىشلىتىلىدىغان بولدى. يېڭى سىستېما تىۋىتتېردىكى مەزمۇنلارنى تېخىمۇ تېز سۈرئەتتە بىر تەرەپ قىلالايتتى، خاتالىق ئاز كۆرۈلەتتى، يەنە كېلىپ ناھايىتى ئاز چىقىم بىلەن نۇرغۇن ئىشنى پۈتتۈرگىلى بولاتتى.

ئېلون ماسكنىڭ مەقسىتى ئاپتوماتلاشتۇرۇشلا ئەمەس ئىدى، ئۇ «چۈشەندۈرەلەيدىغان سۈنئىي ئەقىل»  دەپ نام بەرگەن بىر سۈنئىي ئەقىلنى تىۋىتتېرغا ئېلىپ كىرىپ، ئۇنىڭ كارامەتلىرىنى ھەممىگە ئايان قىلدى. بۇ پەقەت ئۈنۈمنى يۇقىرى كۆتۈرۈش مەسىلىسىلا ئەمەس، تېخىمۇ مۇھىمى سۈنئىي ئەقىل سىستېمىسىغا ئىشەنچ تۇرغۇزۇش مەسىلىسى ئىدى.

بۇ سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۈنۈمى كىشىنى ھەيران قالدۇردى: ئۇ مەزمۇنلارنى ناھايىتى توغرا ئايرىپ بېرەلەيتتى؛ تور بىخەتەرلىكىنى قوغداشتا پاراسەتلىك ئىدى؛ ئابونتلارنىڭ ئىنكاسلىرىنى ۋاقتىدا توپلاپ ماڭاتتى. ئەمەلىيەت ئىسپاتلىدىكى، بۇ سىستېما شىركەتنىڭ نازارەتچى خىزمەتچىلىرىدىنمۇ سالماق ۋە ئادىل ئىشلەيتتى. ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئۆزگىرىش تېخىمۇ چوڭ بولدى: تىۋىتتېر  تامامەن سۈنئىي ئەقىلنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان خىزمەت لىنىيەسىگە يۈزلەندى؛ مەزمۇن تونۇشتۇرۇشتىن تارتىپ، ئېلان بېرىشكىچە ھەر بىر خىزمەت ھالقىسى سۈنئىي ئەقىل بويىچە قايتا شەكىللەندى. بۇنىڭ بىلەن، شىركەتتىكىى ئىنسانلار تېخىمۇ يۇقىرى ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلارغا يۈكسەلدى.

بۇ بىر مەيدان ئىنقىلاپ تىۋىتتېرنىڭ تىجارىتىنى ماڭدۇرۇش ئۇسۇلىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋەتتى. بۈگۈنكى تىۋىتتېر سۇپىسى تېخىمۇ ئەپچىل، ئۈنۈملۈك، ئىش بېجىرىش سۈرئىتى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە تېز. بۇرۇن تىۋىتتېر سۇپىسىنى تەڭشەشكىلا نەچچە ئاي كېتىدىغان بولۇپ، ھازىر بىر نەچچە كۈندىلا ھەل بولىدۇ. يەنە كېلىپ ئۇنىڭ تەسىرى بارغانسېرى كېڭەيمەكتە. ئېلون ماسكنىڭ تاكتىكىسى پەقەت تەننەرخنى ئازايتىشلار ئەمەس. ئۇ سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق شىركەت ماڭدۇرۇش دەۋرىنى باشلاپ بەردى، كىچىككىنە گۇرۇپپىغا غايەت كۈچلۈك قورالنى (سۈنئىي ئەقىلنى) سەپلەش ئارقىلىق ئەنئەنىۋى شىركەت رامكىسىدىن ھالقىپ كەتكىلى بولىدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى. بۇ ئۆز نۆۋىتىدە، كەلگۈسى خىزمەت بازىرىنىڭ تەرەققىيات نىشانىنى كۆرسىتىپ بەردى.

ئەنئەنىۋى كارخانا خوجايىنلىرى ۋاقتى ئۆتكەن تەشكىلىي قۇرۇلمىدىن ۋاز كەچكىنى يوق. ئۇلار غايەت كېلەڭسىز باشقۇرۇش سىستېمىسىدا، كونا خىزمەت ئۇسۇلىدا،  قولدا قىلىنىدىغان تۆۋەن ئۈنۈملۈك ئىش تەرتىپىدە چىڭ تۇرۇۋالىدۇ. ئەمما ئۇلارنىڭ شىركىتى بۇنداق ئۆزگىرىشتىن بەرىبىر قېچىپ قۇتۇلالمايدۇ. ئۇلار ماڭىدىغان يولى ھازىر ناھايىتى ئېنىق بولۇپ قالدى: سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشنىڭ ئاچقۇچى ، بىرىنچىدىن ئىنسانلارنى ئىستراتېگىيەلىك خىزمەتلەرگە ئەھمىيەت بېرىدىغان قىلىش؛ ئىككىنچىدىن، سۈنئىي ئەقىل تەدبىرىنى ئېنىق، چۈشىنىشلىك قىلىش؛ ئۈچىنچىدىن، كىچىك ئەمما سەر خىل، يۇقىرى ئۈنۈملۈك گۇرۇپپىلارنى قۇرۇپ چىقىش؛ تۆتىنچىدىن، شىركەتنىڭ ئىشلىرىنى چوڭ كۆلەملىك ئاپتوماتلاشتۇرۇش.

ئۆزگىرىشكە ماسلىشالىغان شىركەتلەرلا جۇش ئۇرۇپ راۋاجلىنالايدۇ، ئۆزگىرىشنى رەت قىلغان شىركەتلەر بولسا شاللىنىپ كېتىدۇ.

فېسبوك، ۋاتساپ، ئىنستاگرام قاتارلىق ئەپلەرنى قوشۇپ مېتا گۇرۇھىنى قۇرغان زاكىربەگ  بۇنى ھېس قىلغاندىن كېيىن، 7 يىلدىن بۇيان قۇرۇپ چىققان قول ئارقىلىق مەزمۇن تەكشۈرۈش سىستېمىسىنى بۇزۇپ تاشلاپ، ئېلون ماسكنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق تور مەزمۇنى تەكشۈرۈش مودېلىنى قوللاندى. كېيىن مەلۇم بولغان بەزى ئىچكى ئۇچۇرلار ئۇنىڭ ھەقىقىي سەۋەبىنى ئاشكارىلىدى:

سەككىز يىل بۇرۇن مېتا بىر ئىجادىي پىلاننى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇلار مۇستەقىل تەكشۈرۈش ئورگانلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ، ساختا ئۇچۇرلارغا زەربە بەرمەكچى، شۇ ئارقىلىق سىرتقى كۈچلەرنىڭ ئامېرىكا سايلىمىغا ئارىلىشىشىغا تاقابىل تۇرماقچى بولدى. ئۆتكەن 7 يىلدىن بېرى مېتا گورۇھىدىكىلەر بۇ ئۇسۇلىدا چىڭ تۇردى. ئەمما ئۆتكەن يىلى ھەممە نەرسە ئۆزگەردى. مېتا گۇرۇھىدىكىلەر مۇستەقىل تەكشۈرۈش ئورگانلىرى بىلەن ھەمكارلىقىنى توختاتتى. بۇنىڭ ئورنىغا ئۇلار تور بېتىدە «ئابونتلار توپى ئىزاھاتى» ئىقتىدارىنى قوللىنىپ، ئابونتلارنى خاتا ئۇچۇرلارغا ئارقا كۆرۈنۈش ئۇچۇرلىرىنى قوشالايدىغان قىلدى. زاكىربەگ بۇنىڭ سەۋەبىنى چۈشەندۈرۈپ:«ئەمەلىي تەكشۈرۈش ئورگانلىرى بەك سىياسىيلىشىپ كەتتى» دېدى. ئەمەلىيەتتە، بۇ ئىشنىڭ ئارقىسىدا باشقا بىر پىلان بار ئىدى.

مېتانىڭ 7 يىللىق ئەمەلىي تەكشۈرۈش ئۇسۇلىدىن ۋاز كېچىپ، نىشانىنى ئۆزگەرتىشى كومپيۇتېر ساھەسىدىكىلەرنى يەنە بىر قېتىم ھەيران قالدۇردى. مېتانىڭ قوللانغان ئۇسۇلى كىشىلەرگە بەك ناتونۇشمۇ ئەمەس ئىدى. چۈنكى ئۇلار پۈتۈنلەي تىۋىتتېر قوللانغان ئۇسۇلنى قوللانغانىدى.

بىز ئالدى بىلەن تىۋىتتېرنىڭ مەزمۇن تەكشۈرۈش سىستېمىسىغا قاراپ باقايلى: 2023-يىل تىۋىتتېر 530 مىڭ ئابونتنى چەكلىدى، 10 مىليون 600 مىڭ ئۇچۇرنى ئۆچۈرۈپ تاشلىدى.

ئەمەلىيەتتە، تىۋىتتېر سۈنئىي ئەقىل بىلەن ئابونتلار توپى ئىزاھاتىنى بىرلەشتۈرۈش ئۇسۇلىنى قوللانغانىدى. ئابونتلار خاتا ئۇچۇرلارنىڭ تېگى-تەكتىگە ئىزاھات بېرەلەيتتى. ھالبۇكى، بۇ ئۇسۇل ئەنئەنىۋى تەكشۈرۈش ئۇسۇلىدىن كۆپ ئىلغار ھەم ئۈنۈملۈك ئىدى.

زاكىربەگ پۈتۈنلەي ئېلون ماسكنىڭ تاكتىكىسىنى قوللاندى: ئۇ مۇتەخەسىسلەر تەكشۈرۈش سىستېمىسىنىڭ ئورنىغا «ئابونتلار توپى ئىزاھاتى» ئىقتىدارىنى قوللىنىپ، ھەقىقەتنى ئۇلارنىڭ ئايدىڭلاشتۇرۇشىغا يول قويدى. بۇ ئەمەلىيەتتە، تىۋىتتېرنىڭ مودېلىنى ئېتىراپ قىلغانلىق ئىدى.

بۇنىڭ ئېلىپ كەلگەن تەسىرى ناھايىتى كۈچلۈك بولدى:

سەككىز يىلدىن بۇيان مېتانىڭ ئەمەلىي تەكشۈرۈش سىستېمىسى ساختا ئۇچۇرلارنىڭ تارقىلىشىنى ئازلىتىشقا ياردەم بەرگەنىدى. ئەمما ھازىر مېتانىڭ ئابونتلىرى مۇتەخەسىسلەرنىڭ ئورنىنى ئېلىپ، تور سۇپىسىنى تەكشۈرۈش مەنتىقىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتتى. زاكىر بەگ بۇنداق قىلغاندا توردا ناچار مەزمۇنلارنىڭ كۆپىيىپ كېتىدىغانلىقىنىمۇ ئېتىراپ قىلدى. ئەمما زاكىربەگنىڭ نەچچە ئون مىليارد دوللار خەجلەپ تىۋىتتېر مودېلىنى كۆچۈرۈپ كېلىشى، ئۆزلىرى 7 يىلدىن بېرى ئىشەنگەن تەكشۈرۈش سىستېمىسىنى ۋەيران قىلىش خەتىرىگە تەۋەككۇل قىلىشىنىڭ كەينىدە بىز بىلمەيدىغان يەنە قانداق سىرلار بار؟

ناھايىتى ئېنىقكى، بۇ يەردىكى مەسىلە پەقەت تور مەزمۇنىنى تەكشۈرۈش مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى تور دۇنياسىدا يېڭىدىن بارلىققا كېلىۋاتقان ھەقىقەتنى تونۇش مەسىلىسىدۇر.

تىۋىتتېر، يەنى ھازىرقى ئېكس قا ئەگىشىپ كېتىۋاتقان مېتا ئۆزىنىڭ كەلگۈسىنى دوغا تىكتى، بۇ دونىڭ خەتىرى چوڭ ئىدى. مېتانىڭ كۆڭۈل بۆلىدىغىنى پىكىر ئەكىنلىگىلا ئەمەس،ئېكس قا ئەگىشىپ ئۆزىنىڭ كەلگۈسىنى ئالدىن ئورۇنلاشتۇرۇش ئىدى. يەنى ئۇلار تور دۇنياسىدىكى پىكىر مۇھىتىدىن بەكرەك، سۈنئىي ئەقىلنىڭ كۈچىدىن قانداق پايدىلىنىشنى مۇھىم نىشان قىلغانىدى.

(ئېكس تورىدىن تەرجىمە قىلىندى)

شىۋېتسارىيەلىك روھىي كېسەللەر دوختۇرى،  پىسخولوگ كارىل يۇڭنىڭ «قورققان يېرىڭدە سەن قىلىدىغان بىر ئىش بار» دېگەن مەشھۇر سۆزى بىر ئادەمنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشى ۋە ئۆزىنى بايقىشى ھەققىدە مۇھىم بىر ئۇچۇرنى يەتكۈزىدۇ. كارىل يۇڭنىڭ قارىشىچە، قورقۇنچ بىز قاچىدىغان نەرسە ئەمەس، بەلكى ھاياتىمىزدا نېمىگە بەكرەك دىققەت قىلىشىمىز كېرەكلىكى ھەققىدە سىگنال بېرىدىغان نەرسە. قورققان ۋاقتىمىزدا خەتەرگە يۈزلىنىشتىن، يارىلىنىشتىن ياكى گۇمان-ۋەھىمىدىن قېچىپ، ئۇنىڭغا يېقىن بارالمايمىز. ھالبۇكى، بۇ نەرسىلەر دەل بىزنى تەرەققىي قىلدۇرىدىغان ئەڭ ھالقىلىق نەرسىلەردۇر. شۇنداق ئەھۋالدا قورقۇنچ بىزنى يېتەكلەيدۇ، ئىچىمىزدىكى قاپقاراڭغۇ غارنى—يوشۇرۇن بوشلۇقنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ ھەمدە باتۇرلارچە ئالغا مېڭىشىمىزغا ئىلھام بېرىدۇ. شۇنداقلا قورقمىغىچە  قورقۇنچتىن ھاياجانلىنىشنىڭ نەقەدەر گۈزەللىكىنى ھېس قىلغىلى بولمايدۇ. شۇنىسى ئاجايىپىكى، نېمىدىن قورقساڭ ئۇ سېنىڭ خىيالىڭدا قاپاقتىن چىققان دىۋىدەك يوغىناپ بارىدۇ، كۆز ئالدىڭنى توسۇۋالىدۇ، پۇت-قولۇڭنى پالەچ، تىلىڭنى كالۋا قىلىدۇ. بۇنى قوبۇل قىلىپ، ئىچىڭدىكى قاراڭغۇ ئۆڭكۈرگە دادىل كىرەلىسەڭ، ھاياتىڭدا مۇھىم بىر قەدەمنى باسقان بولىسەن. سېنى قورقۇتىدىغان ئىشلار، مەسىلەن سۆز-ئالاقىدىكى قىيىنچىلىق، كەسىپتىكى مەغلۇبىيەت، روھىي جەھەتتە زەربىگە ئۇچراش دېگەنلەرگە دادىل يۈزلىنىش ئارقىلىق ئۆزەڭنى كونترول قىلىش قەدىمىنى باسالايسەن.

نەتىجىدە،  قورقۇنچ سېنىڭ ئەڭ مۈشكۈل ئىشلارنى روياپقا چىقىرىشىڭغا يېتەكچى بولىدىغان نەرسىگە ئايلىنىدۇ. قورقۇنچتىن پايدىلىنىپ مۈشكۈلاتنى ئورۇنلاش قىيىن، ئەمما ئۇ سېنى چىدامچان، ئەقىللىق ۋە ئۆزىنىڭ يوشۇرۇن كۈچىدىن پايدىنالايدىغان ئادەم قىلىشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. كارل يۇڭ شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، ئادەمدىكى ئۆزگىرىش ئۇ كۆنۈپ قالغان راھەت مۇھىتتا ئەمەس، ئۇ ئەڭ قورققان ۋە قەدەم بېسىشنى خالىمايدىغان يەردە يۈز بېرىدۇ ۋە شۇ نۇقتىدىن باشلىنىدۇ.

تەرمىلەرژۇرنىلىدا مۇنداق بىر ماقالىنى ئوقۇغىنىم ئېسىمدە، ساقچى ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنغان بىر ئادەمنى ئىككى خىل ئۆلۈش ئۇسۇلىدىن بىرنى تاللاشقا بۇيرۇيدۇ، ئۇنىڭ بىرىنچىسى، ئېتىپ ئۆلتۈرۈلۈش، ئىككىنچىسى، قاراڭغۇلۇققا ئىتتىرىلىش. بىرىنچى ئۇسۇلدىكى ئۆلتۈرۈلۈش ئۇسۇلى ئېنىق بولۇپ، ئۆلۈمگە مەھكۇم ئادەم مېڭىسىگە ئوق يەپ ئۆلىدۇ. ئىككىنچى ئۇسۇلدىكى ئۆلتۈرۈلۈش ئۇسۇلى مەۋھۇم بولۇپ، ئۇنىڭدا جىنايەتچى بىر ئىشىكنى ئاچىدۇ، قاراڭغۇلۇققا ئىتتىرىلىدۇ، قاراڭغۇلۇقتا نېمىلەرنىڭ يۈز بېرىدىغانلىقى،جىن-ئالۋاستىنىڭ بوغىدىغانلىقى، يىلان-چايان چاقىدىغانلىقى ياكى بىرەر يىرىتقۇچنىڭ ئۇنى پارچىلايدىغانلىقى ئېنىق ئەمەس. مەھكۇم بۇ قاراڭغۇلۇقتا بېشىغا نېمىلەرنىڭ كېلىدىغانلىقىنى بىلمەيدۇ، ساقچىمۇ ھېچنېمە دېمەيدۇ. پەقەت قاراڭغۇلۇقتىن قورقمىسىلا ئۆلۈمدىن قۇتۇلۇپ قېلىشى مۇمكىنلىكىنى ئېيتىدۇ. ئەمما مەھكۇم بۇنىڭغا ئىشىنىپ كەتمەيدۇ، ئىشىكنى ئاچقاندىن كېيىنكى قاراڭغۇلۇقنى ئويلىغانچە خىلمۇ خىل قورقۇنچلۇق تەسەۋۋۇرلار كاللىسىغا كېلىۋالىدۇ، ئۇزاق ئويلىنىش ۋە ئىككىلىنىشتىن كېيىن ئاخىر مېڭىسىگە ئوق يەپ ئۆلۈشنى، كاللىسىدىكى ۋەھىمىدىن بىراقلا قۇتۇلۇشنى تاللايدۇ. ساقچى ئۇنى ئېتىپ ئۆلتۈرىدۇ. ئەسلىدە ئۇ قاراڭغۇلۇقتىن قورقۇپ كەتمىگەن بولسا، تەۋەككۇل قىلغان بولسا، بىر قانچە توساق ۋە پالاكەتتىن ئاتلاپ ئۆتەلىگەن بولسا، جېنىنى قۇتۇلدۇرۇپ قالاتتىكەن. ئەمما ئۇ ئۆزىنىڭ قورقۇنچىغا، ئۆزى ئۇلغايتقان ۋەھىمىگە يېڭىلگەن بولۇپ، قورقۇنچنىڭ ئېغىر بولغىنىدىن يېنىك بولغىنىنى، يەنى مەۋھۇم بولغىنىدىن ئېنىق بولغىنىنى تاللاپ ئۆلگەن. بۇنىڭدىن پىسخولوگلار شۇنداق يەكۈن چىقارغانكى، ئىنسانلار .مەۋھۇم نەرسىدىن، بىلىنمىگەن نەرسىدىن قورقىدۇ. ئۆزىگە تونۇش ياكى تونۇشراق بولغان نەرسىدىن قورقۇپ كەتمەيدۇ

قورقۇش ھەر جانلىقتا بولغىنىدەك، ئىنساندىمۇ تۇغۇلۇشىدىن بار بولغان رېفلىكىس، يەنى تەبىئىي ئىنكاستۇر. يول بويىدا ياكى ئورمانلىقتا كېتىۋاتقاندا، شىپىر-شىپىر قىلغان بىر تىۋىشنى تۇيساق، يۈرىكىمىز ئاغىدۇ، بۇ تۇيغۇغا ھاكىم بولالمايمىز، ئۇ تەبىىئي ئىنكاستۇر، چۈنكى مېڭىمىزنىڭ بىرىنچى ۋەزىپىسى بىزنى سىرتقى تەھدىت ۋە خەتەردىن قوغداش. ئەگەر ئۇ تىۋىشنى چىقارغان نەرسىنىڭ يولۋاس ئەمەس، چاشقان ئىكەنلىكىنى بىلسەك يۈرىكىمىز جايىغا چۈشىدۇ؛ بىلەلمىسەك، تاكى ئۇ نەرسىنى ئۆزىنى كۆرسەتكىچە  قورقۇنچ، ۋەھىمە ئىچىدە ماڭىمىز.  ھالبۇكى ئىنسان بىلەن ھايۋانلارنىڭ قايسىسى بەكرەك قورقۇنچاق دېگەن مەسىلىنىڭ جاۋابىنى بىلمەيمىز. ئۆلۈمدىن قورقۇشتا ئىنسان ھايۋاندىن بەكرەك قورقۇنچاق بولۇشى مۇمكىن، نېمىشقا دېگەندە ئىنسان ئۆلۈمدىن كېيىنكى ئاقىۋەتنى ئويلاش ئىقتىدارىغا ئىگە، بىلمىگەنچە كۆپ ئويلايدۇ ۋە خىلمۇ خىل تەسەۋۋۇرلارنى قىلىدۇ.  قەبرە، ئاخىرەت، جەننەت، جەھەننەم مەنزىرىسىدىن  ئېنىقلىق ئىزدەيدۇ. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، ئىنسانلار  ئۆلۈمدىن كېيىنكى ئاقىۋەتنى ئۇنچە كۆپ ئويلىمىغان بولسا ئىدى، دىن دېگەن نەرسە بارلىققا كەلمىگەن بولاتتى.  بۇ …يەردىمۇ ئىنسانلارنىڭ مەۋھۇملۇقتىن، قاراڭغۇلۇقتىن قورقۇپ، ئېنىقلىققا، يورۇقلۇققا ئىنتىلىدىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ

قورقۇنچنى قانداق قىلغاندا كۈچكە ئايلاندۇرغىلى بولىدۇ، يەنى قانداق قىلغاندا قورقۇنچتىن پايدىلانغىلى بولىدۇ؟ پىسخولوگلار بۇنىڭ مۇمكىن بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ، ئەمما ئۇنى مۇمكىن قىلىش ھەر كىمنىڭ ئۆزىگە باغلىق. يېڭەلەيدىغان قورقۇنچ  بولىدۇ، يېڭەلمەيدىغان قورقۇنچ بولىدۇ، يېڭەلمەيدىغان قورقۇنچ چوڭقۇر پىسخىك تىندۇرما، پىسخىك توسالغۇ بولۇپ، ئۇنىڭ مەنبەسى پىسخىك يارا، تىراۋما بولۇشى مۇمكىن. بەزىلەر ئېگىزلىكتىن قورقىدۇ، بەزىلەر سۇدىن قورقىدۇ، بەزىلەر ئوتتىن  قورقىدۇ، بەزىلەر تام بېسىۋېلىشتىن قورقىدۇ، بەزىلەر سەھنىگە چىقىشتىن، جىق ئادەم ئالدىدا گەپ قىلىشتىن قورقىدۇ، بەزىلەر جىندىن قورقىدۇ،  بەزىلەر چوڭقۇر ئورەككە چۈشۈپ كېتىشتىن قورقىدۇ. ھېلىقى مەھبۇسنىڭ قاراڭغۇلۇقتىن قورقۇشى ئەنە شۇنداق يېڭەلمەيدىغان پىسخىك توسالغۇ بولۇپ، ئۇنىڭغا كۆرە،  ئاقىۋىتى ئېنىق بولمىغان قاراڭغۇلۇققا موللاق ئاتقاندىن، بىر پاي ئوق يەپ ئۆلگەن ئەۋزەل. دەپنە مۇراسىمىدا جىق ئادەم ئالدىدا گەپ قىلىپ مازاققا قېلىشتىن قورققان ئادەم مېيىت ساندۇقىدىكى جەسەت بولۇشنى ئارزۇ قىلىشى مۇمكىن. بۇنداق مىساللار بەك كۆپ . كارىل يۇڭغا ئوخشاش پىسخولوگلار قورققان يەردە بۈيۈك بىر غەلىبىنىڭ يوشۇرۇنۇپ ياتقانلىقىنى تەكىتلەيدۇ، ئەمما قورققانلىرى قوش كۆرۈنىدىغان، قورقۇشنى ھەسسىلەيدىغان، ۋەھىمىدىن كۆزلىرى پىلدىرلاپ قالغان ئىنسانلارغا بۇ گەپلەر تەسىر قىلمايدۇ.  بەزى پىسخولوگلار قورققان ئىشىڭنى قىل دەپ رىغبەتلەندۈرىدۇ، ئەمما تىراۋما ، پىسخىك توسالغۇغا ئۇچرىغان ئىنسانلار ئۇ قاراڭغۇ ئىشىكتىن كىرىشكە جۈرئەت قىلالمايدۇ، بۇنىڭ ئۈچۈن ئۇ ئالدى بىلەن ئۆزىدىكى پىسخىك توسالغۇنى ئۆرۈپ تاشلىشى كېرەك، ئەمما بۇ ھەرىكەت ئۇنىڭدىن ئۆلۈمدەك قاتتىق جۈرئەت تەلەپ قىلىدۇ.

تۇنجى كىتابىم 1999-يىل مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان «جان ئوتى» ناملىق پوۋېستلار توپلىمى بولدى.  بۇ كىتاب نەشىر قىلىنىش ئالدىدا «تەڭرىتاغ»، «تارىم» قاتارلىق ژۇرناللاردا «چاقىرىش»، «لاي سۇ ئىچكەن جانلار» دېگەن ھېكايە-پوۋېستلىرىم ئېلان قىلىنغانىدى. بۇ كىتابتا ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى يوق،  بەلكىم ئېلان قىلىنىپ بولغان ئەسەرلەرنى قايتا كىتاب قىلىپ يۈرمەي دەپ ئويلىغان بولسام كېرەك، ھالبۇكى بۇ كىتابتىكى پوۋېستلارنىڭ ئىككىسىنى تارىم ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان، بىرسىنى تېخى ئېلان قىلمىغانىدىم. بۇ پوۋېستلار مەن غەرب مودېرنىزىم ئەدەبىياتىدىن ئاز-تولا خەۋەر تاپقاندىن كېيىن يېزىلغان ئەسەرلەر، ئۇلاردا مېنىڭ مىلان كۇندىرا، ئالبېرىت كامۇس قاتارلىقلارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانلىقىم كۆرۈلىدۇ.  ئۇنىڭدىن كېيىن بۇنداق پوۋېستلىرىم يېزىلمىدى، كىتابىممۇ چىقمىدى، نۇرغۇن سىناقلاردىن كېيىن ئۆز يولۇمنى، ئۆز ئۇسلۇبۇمنى تېپىشقا تىرىشىپ كەلدىم، تاپالىدىممۇ يوق، بۇنىڭغا بىر نەرسە دېيەلمەيمەن. ئۆتكۈنچى ھاياتتا بىر پەدىدە ياشاۋېرىش مۇمكىن بولمىغاندەك، بىر قېلىپ، بىر ئۇسلۇبتا يېزىۋېرىشمۇ مەن ئۈچۈن زېرىكىشلىك بىر ئىش. شۇڭا بۇ تۇنجى كىتابىمنى پەقەت شۇ دەۋردىكى ئىزدىنىشلىرىمنىڭ ھاسىلاتى دەپ قارايمەن.  مەن بۇ ئەسەرلىرىمدە بېيجىڭ مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇۋاتقان يىللىرىمنىڭ، بېيجىڭ كۇتۇبخانىسىدا رومانلار ئوقۇپ، تەپەككۇر قىلىپ ئۆتكۈزگەن ۋاقىتلىرىمنىڭ، غەرب ئەدەبىياتىغا ئائىت خىتايچە ئەسەرلەرنى ئوقۇپ تەسىرلىنىپ كۈندىلىك خاتىرە يازغان چاغلىرىمنىڭ خاتىرىسىنى كۆرىمەن، شۇنداقلا بېيجىڭدىكى ھاياتنىڭ ئىزلىرىنى، ياشلىق سەۋدالىرىنى، پەلسەپىۋى ئويلىنىشلارنى، ھېسسىياتتىكى داۋالغۇشلارنى، ئىزتىراپ ۋە ئۈمىدلەرنى ھېس قىلىمەن.