سەھىپە:: يېڭى ئەسەرلەر

ئانا تىلىمىزدىكى كىتابلار ئىچىدە ئوقۇشقا ئەرزىيدىغان كىتابلار ئاز ئەمەس، بۇنىڭ ئىچىدە چەت ئەلنىڭ داڭلىق رومانلىرى ۋە پەلسەپە ئەسەرلىرىگە بەكرەك قىزىقىمەن. ئەگەر دۇنيادىكى داڭلىق يازغۇچىلارنىڭ ئەسەرلىرى داڭلىق تەرجىمانلىرىمىزنىڭ قولىدىن چىققان بولسا، ئالتۇن ئۈزۈككە ياقۇت كۆز ياراشقاندەك ئىش بولىدۇ، دە، ئالتۇن تېپىۋالغاندەك تەشنالىق بىلەن ئۇنىڭدىن زوقلىنىشقا باشلايمەن.

چەت ئەل رومانلىرىنى ئەسلى تىلىدىن ئوقۇغانغا يەتمەيدۇ دەيمىز، ئەمما ئۇ رومانلار ئۇيغۇر تىلىغا ئۇستىلىق بىلەن تەرجىمە قىلىنغان بولسا، بۇنىڭدىن ئالىدىغان زوق يەنە باشقىچە بولىدۇ. چەت ئەلنىڭ نۇرغۇن داڭلىق رومانلىرى ۋە باشقا قىممەتلىك ئەسەرلىرى ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنمىدى، بۇ ئىنتايىن چوڭ بوشلۇق. خىتاي ھۆكۈمىتى مەلۇم ئىمكانىيەت بەرگەن 80-يىللار، 90-يىللار ۋە تاكى 2017-يىل ئىرقىي قىرغىنچىلىق، مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى باشلانغىچە تەرجىمە قىلىنغان ئەسەرلەر ئاز ئەمەس، ئەمما يېتەرلىك بولمىدى، ئانا تىلىغا پىششىق، ئەدەبىي دىتى بار تەرجىمانلار قوشۇنى ئاز بولدى، ئۇلارمۇ كۈچىنىڭ يېتىشىچە تىرىشتى؛ ۋاقتىنى، زېھنىنى بەردى؛ كۆز نۇرىنى سەرپ قىلدى، ئېسىل تەرجىمە ئەسەرلەرنى بارلىققا كەلتۈردى. ئۇلارنىڭ مۇشەققەتلىك، مېھنەتلىك، ئۇلۇغ ئەمگىكىگە ئاپىرىن ئېيتىمەن. توختى باقى، رەھمىتۇللا جارىغا ئوخشاش پېشقەدەملىرىمىزنى ياد ئېتىمەن. كېيىن يېتىشىپ چىققان ئەدەبىي تەرجىمانلارنىڭ ئەسەرلىرىنى ئوقۇۋېتىپ، ئۇلارنىڭ ئەمگىكىدىنمۇ سۆيۈنۈپ كېتىمەن، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى لاگېر-تۈرمىلەرگە سولىنىپ، خىتايچە ئۆگىنىشكە زورلانغان، ئەڭ چاتاق يېرى ئانا تىلى ئۈچۈن چاپىدىغان قەلىمىدىن ئايرىلغان بولۇپ، بۇلارنى ئويلىغانچە خىتاينىڭ زۇلۇمىغا بولغان قەھرى-غەزىۋىم قايناپ تاشىدۇ.

كىتاب ئوقۇش ھەر دائىم ساپالىق ئادەملەرنىڭ ئادىتى بولۇپ كەلدى، تەرەققىي قىلغان ئەللەرنىڭ ئادەملىرى كىتاب ئوقۇشنى ئۆزىگە ئادەت قىلغان. بۇنى ھېچكىم ئىنكار قىلمايدۇ. خەلقىمىزدىمۇ كىتاب ئوقۇش، رومان ئوقۇش، بولۇپمۇ تارىخىي رومانلارنى ئوقۇش قىزغىنلىقى كۆتۈرۈلگەن. خىتاي بۇنىڭدىنمۇ چۆچۈپ، ئەدەبىياتىمىزنىلا ئەمەس، تىلىمىزنى يوقىتىشقا ئۆتتى. ھازىر چىقىۋاتقان «تارىم»، «تەڭرىتاغ» لارنى كىم تەييارلاپ، كىم ئوقۇۋاتىدىكىن، «ئەدەبىي تەرجىمىلەر»، «دۇنيا ئەدەبىياتى» دېگەندەك ژۇرناللار يەنە چىقىۋاتامدىكىن، كىملەر يەنە ئەدەبىي تەرجىمە بىلەن شۇغۇللىنىۋاتىدىكىن، خەۋىرىم يوق. خىتاي ئۇيغۇر تىلىنى يوقىتىشقا باشلىغان كۈندىن تارتىپ، ئۆز تىلىمىزدا چىققان رومانلار ۋە باشقا ئېسىل كىتابلار قىممەتلىك بايلىققا ئايلىنىشقا باشلىدى؛ شۇڭا ئۇلارنى نەدىن بولسۇن تېپىپ، يىغىپ ساقلاشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ھېس قىلىپ كەلمەكتىمەن. بۇنداقلار يالغۇز مەنلا ئەمەس.

ئانا تىلنى ساقلاپ قېلىش، ئانا تىلدىكى ئەسەرلەرنى ئەۋلادلىرىغا مىراس قالدۇرۇش ئۈچۈن تىرىشىۋاتقانلار كۆپ. بۇ تولىمۇ مۇشەققەتلىك بىر جەريان، ئانا تىل مۇھىتىدىن، ئانا تىل مەكتەپلىرىدىن ئايرىلغان شارائىتتا، ئاتا-ئانىلار بالىلىرىغا ئانا تىلىنى مىراس قالدۇرۇشقا بىر ئۆمرىنى ئاتىشى كېرەك. يېرىم يولدا بەل قويۇۋېتىدىغانلار، ئۈمىدسىزلىنىدىغانلار، نېمە تىلدا سۆزلىسەڭ سۆزلەپ، روھىڭدا ئۇيغۇرلۇقۇڭنى ساقلاپ قال دەيدىغانلارمۇ خېلى بار. ئۇيغۇرلۇق قەلبى سوقۇپ تۇرىدىغان، ئانا تىل تەپەككۇرىنى ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇق قىممىتىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئاچقۇچى دەپ قارايدىغانلار ئاسان ۋاز كەچمەيدۇ. ئۇلار ئالدى بىلەن ئانا تىلدىكى كىتابلارغا مۇراجىئەت قىلىدۇ. ئانا تىل ۋە ئەدەبىيات ئاشىقلىرىغا كەلسەك، ئۇلارغا گەپ كەتمەيدۇ. ئۇلار ئۈچۈن تىل- ئەدەبىيات گويا ۋىسالىغا يېتىش قىيىن بولغان جاناندۇر، ئىشقتۇر، كۆيۈكتۇر؛ ئەلى بابانىڭ كۆزىنى ئالىچەكمەن قىلىۋەتكەن غاردەك سىرلىق خەزىنىدۇر، ئالساڭ ئالساڭ تۈگىمەيدىغان، ئەمما ئالالىساڭ سېنى ھاياجانغا چۆمدۈرىدىغان بايلىقتۇر.

مەن «ئەۋلاد» تورىغا قويۇلغان ئۇيغۇرچە رومانلارنى توپلىدىم، باشقا تور بەتلىرىگىمۇ قاراپ باقتىم، ئاساسەن ئوخشاش. بىر تور بېتى تاقىلىپ قالسا، يەنە بىرسىگە كىرىپ ئىزدەش ئىمكانى بولىدىكەن. بۇنىڭ ئىچىدە چەت ئەل رومانلىرى ئاز بولسىمۇ بار ئىكەن، بەزىلىرىنى ئىلگىرى ئوقۇپتىكەنمەن، قايتا ئوقۇدۇم، يېڭى ئوقۇغاندەك بولدۇم، چۈنكى بۇرۇنقىسىنى ئۇنتۇپتىمەن. بۇرۇنقى سەۋىيەدە ئوقۇغان رومان بىلەن ھازىرقى سەۋىيەدە ئوقۇغان رومان كىشىگە تامامەن ئوخشىمايدىغان تۇيغۇ ۋە تەسىرات بېرىدىكەن. مەسىلەن، دوستويىۋىسكىنىڭ «جىنايەت ۋە جازا» دېگەن رومانىنى 90-يىللاردا ئوقۇغان، بىر ئوقۇغۇچىنىڭ نامراتلىق تۈپەيلىدىن بىر جازانىخور موماينى ئۆلتۈرۈپ قويغىنىدىن باشقا ۋەقەلىك ئېسىمدە قالماپتۇ. يېقىندا قايتا ئوقۇدۇم ۋە دوستويىۋىسكىنىڭ بۇ داڭلىق ئەسىرىنىڭ نەقەدەر ئۇستىلىق بىلەن يېزىلغانلىقىنى، قاتىل ئوقۇغۇچى راسكالىنكوفنىڭ جىنايەت ئۆتكۈزگەندىن كېيىنكى مۇرەككەپ پىسخكىسىنى چوڭقۇر ئىپادىلىگەنلىكىنى ھېس قىلدىم. چىنگىز ئايتماتوفنىڭ ئەڭ رومانتىك ئەسىرى «جەمىلە»نى قايتا ئوقۇپ چىقىپ، ئىلگىرى ئوقۇغانلىرىمنىڭ ھېچنېمىسى ئېسىمدە قالمىغانلىقىنى ھېس قىلدىم. دېمەك بۇرۇن ئوقۇغان بەزى داڭلىق ئەسەرلەرنى قايتا ئوقۇش كېرەك ئىكەن. ئۇنىڭدىن كېيىن سولچى يازغۇچى گوركىنىڭ «ئانا» رومانىنى ئوقۇپ چىقتىم، شۇ زاماندا يېڭىدىن شەكىللەنگەن كوممۇنىستىك ئېقىمغا مەدھىيە ئوقۇلغان بۇ روماننىڭ ئىدىيەسى ناچار بولسىمۇ، تىلى، تەسۋىرى، ۋەقەلىكى خېلىلا جەلىپ قىلارلىق ئىكەن.

مەن يەنە ئۇزۇن زاماندىن بېرى ئوقۇيمەن دەپ ئوقۇيالماي كەلگەن «مەمەت ئاۋاق» رومانى ئارقىلىق تۈركىيەنىڭ قالاق دەۋرىدىكى ۋەزىيەت بىلەن توروس تاغلىرىنىڭ گۈزەللىكىنى كۆرگەن بولسام، «گراف مونتى كىرىستو» رومانى ئارقىلىق فرانسىيەنىڭ شۇ زاماندىكى مەنزىرىسىگە شاھىد بولدۇم ۋە ناھەقچىلىققا ئۇچرىغان كىرىستوفنىڭ قىساس ئالغان پەيتىدىكى ھۇزۇرىدىن مەستخۇش بولدۇم.

خالىد ھۈسەيىننىڭ «لەگلەك ئۇچۇرتقۇچى»، «پارلاپ تۇرغان مىڭ قۇياش» دېگەن رومانلىرى ئىنگىلىزچىدىن بىۋاسىتە تەرجىمە قىلىنغان بولۇپ، تەرجىمىنىڭ سۈپىتىگە باشتا گۇمان بىلەن قارىغان، بىر نەچچە بەتنى ئوقۇغاندىن كېيىنلا بۇنىڭ ياخشى تەرجىمە ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىپ، بېشىمچىلاپ كىرىپ كەتتىم. بۇ ئىككى روماننى ئوقۇغان كىشى ئافغانىستانغا بارغاندەك، شۇ ئىشلارغا شاھىد بولغاندەك تۇيغۇغا كېلىدۇ. مەن «لەگلەك ئۇچۇرتقۇچى» رومانىغا ئاساسەن ئىشلەنگەن فىلىمنى كۆرگەن، ئەمما روماندىكىدەك ياخشى تەسىر بەرمىدى. روماننى ئوقۇغاندىكى ھۇزۇر تامامەن باشقا ئىكەن.

مەن يازغۇچىلىق يولىدا مېڭىۋاتقان ياش شائىرە مۇيەسسەر خەنداننىڭ «خەير خوش قۇياش» ناملىق رومانىنىمۇ قىزىقىش ئىچىدە ئوقۇپ چىقتىم. مۇيەسسەر رومان يېزىپلا قالماي، ئانا تىل ئوقۇتۇشىدا ئاۋانگارتلىق رول ئويناۋاتقان مۇئەللىمە. ئۇنىڭ رومانىدىكى ماھىرە بىلەن مۇھەممەد، رەيھان بىلەن ئارسلان تراگېدىيەسى يۈرىكىمنى ئېزىپ ئۆتتى. چوشقىلارنىڭ تاپىنىدا چەيلەنگەن گۈللەرنىڭ ھەددى ھېسابى يوق؛ دۈشمەندىن قىساس ئالالماي كۆزلىرى ئوچۇق كەتكەن يىگىتلەرنىڭ سانى يوق. ئەنە شۇلار بىزدىن شۇنچە يىراق بولۇشىغا قارىماي يۈرىكىمىزنى پۇچۇلاپ ، قىساسكار روھىمىزنى ئۇرغىتىپ تۇرىدۇ. بىز ئۇلار كۆرگەن كۈننى كۆرمىدۇق، ئۇلار تارتقان دەھشەتلىك قىيىن-قىستاقلارنى باشتىن كەچۈرمىدۇق. ئۇلارنىڭ خورلۇق ئازابىدىن قانغا تولغان كۆزلىرىنى، غەزەبتىن پارتىلاپ ۋۇجۇدىغا پاتماي قالغان، ئەمما چىقىرىشقا ئامال بولمىغان قىساس ئوتىنى چوڭقۇر ھېس قىلالمىدۇق. ئۇلارنىڭ ئاھۇ زارىنى، نالە-پەريادىنى بىلگۈچى ئاللاھ، ئۇلارغا بىردىنبىر تەسەللىي ۋە كۈچ-مادار بولدى، ئۇلارنىڭ ئۆلۈمگە دادىل يۈزلىنىشىگە، ئۆلۈم ئارقىلىق بۇ قىيناقتىكى جاننى ئارام تاپقۇزۇشنى ئارزۇ قىلىشىغا تۈرتكە بولدى. ھەقىقەتتە بىز (چەت ئەلگە چىقىۋالغانلار)، بېشىمىزغا كېلىدىغان پالاكەتتىن ئامان قالالىغانلار، تۈرمە-لاگېردىكى ھايات، قىيىن-قىستاق ھەققىدە ھېچنېمە بىلمەيمىز.

جاللات شېڭ شىسەي زامانىدىكى تۈرلۈك قىيناش ئۇسۇللىرى بىلەن ئىبلىس ماۋ ۋە قانخور شى دەۋرىدىكى قىيىن-قىستاق شەكىللىرى تامامەن ئوخشاش. ماھىيەتتە ھەممىسى ئىنسان قېلىپىدىن چىققان تۇڭگۇزلار، ئۇلار زېمىنىمىزغا ئاياغ باسقاندىن باشلاپ ھەممىنى چەيلەپ ۋەيران قىلدى، جەننەت ماكاننى جەھەننەمگە ئايلاندۇردى، گۈزەل يۈزلۈك، پاك قەلبلىك ئىنسانلارنى ئۆلتۈرۈپ يوقاتتى. ھۆرلۈك شۇ قەدەر غايىۋى نەرسىگە ئايلاندىكى، جان بەرمىگىچە يەتكىلى بولمايدىغان جانانغا، ئۆلمىگىچە كىرگىلى بولمايدىغان جەننەتكە ئايلاندى.

چۈش كۆرۈپ ياشاۋاتىمىز، قاباھەتلىك چۈشلىرىمىز تۈگەيدىغاندەك ئەمەس. روماندا نەقىل ئېلىنغان مىسرالاردەك، «جۇدالىق خەنجىرى بىرلە يۈرىكىم چاك-چاك بولدى، يۈرەكىم زەخمىنى بىدەرتلەرگە كۆرسىتىپ بولماس».

بۇ دۇنيادا ھېچكىم ھېچكىمنىڭ ئورنىنى ئالالمايدۇ. ئۆمۈر، قىسمەت، كەچمىش تۇيغۇ، ئارزۇ، ئازاب، ئارمان ھەممىسى شۇ كىشىنىڭ ئۆزىگىلا مەنسۇپ، ھەر كىم ئۆز ھاياتىنى ياشايدۇ، بىر ياستۇققا باش قويغان جۈپلەرمۇ ئايرىم چۈشلەرنى كۆرىدۇ. ئۆزگىلەرنىڭ دەردىگە يىغلايمىزۇ، كۆزىمىز ياش بولغان بىلەن باغرىمىز قان ئەمەس. بۇنداق بولۇشى ئۈچۈن شۇ دەرتلەرنى تارتىش كېرەك. ئۆزگىلەرنىڭ بەختىگە ھەۋەسلىنىمىزۇ، بۇ ھەۋەسنىڭ ھەسەدكە ئايلىنىش خەۋپى بار. ئىشقىلىپ، ئۇلاردەك خۇش بولالمايمىز. چۈنكى ئۇ خوشاللىققا ئېرىشىش ئۈچۈن بىز ھېچقانداق بەدەل تۆلىمىگەن.

مەن يېقىندا يەنە زۇلپىقار بارات ئۆز باش تەرجىمە قىلغان «جان قوزام» دېگەن روماننى ئوقۇدۇم. روماننىڭ ئاپتورى تونى موررىسون 1993-يىل نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئېرىشكەندىن كېيىن مەن ئۇنىڭ «سۇلايمان ناخشىسى» دېگەن رومانىنى خىتايچىدىن ئوقۇغان، شۇ چاغدىكى خىتايچە سەۋىيەم تۆۋەنمۇ ياكى مېنىڭ ئۇنداق يۇقىرى سەۋىيەلىك رومانلارنى چۈشىنىش قابىلىيىتىم تۆۋەنمۇ، ئەيتاۋۇر ئۇ روماننىڭ ھېچنېمىسى ئېسىمدە قالماپتۇ. «جان قوزام» نى ئوقۇپ، بۇ يازغۇچىنى قايتا چۈشەندىم.

بۇ روماندا، «تېرىسى يوقلار»نىڭ (ئاق تەنلىكلەرنىڭ) زۇلۇمىدىن قىزىنى قۇتۇلدۇرىمەن دەپ قىزىنى بوغۇزلاپ ئۆلتۈرگەن سېس (قارا تەنلىك ئايال) قىزىنىڭ ئەرۋاھى بىلەن ئۇچرىشىدۇ؛ قىزىنىڭ قايتىپ كەلگەنلىكىنى بىلىدۇ، 124-نومۇرلۇق ئۆيدە ئۇنىڭ بىلەن بىللە ياشايدۇ؛ قىز ۋايىغا يېتىپ گۈزەللەشكەنچە سېس سولىشىپ تۈگىشىپ كېتىدۇ. روماندا يېزىلغىنىدەك، 1864-يىللاردىن كېيىنمۇ قۇللۇقتىن قۇتۇلالمىغان، كۆيۈپ ئۆلگەن، دارغا ئېسىلىپ ئۆلگەن، باسقۇنچىلىققا ئۇچراپ ئۆلگەن، ئېشەكتەك ئىشلەپ چارچاپ ئۆلگەن، قۇللۇقتىن قېچىپ تۇتۇلۇپ قېلىپ ئۆلگەن نېگىرلارنىڭ ھەددى ھېسابى يوق. ئوۋچى ئىندىيانلار بولسا قۇل بولماي، قىرىلىپ ئۆلگەن. نېگىرلار بىلەن ئىندىيانلارنى ھايۋاندەك خورلاپ ئۆلتۈرگەن ئاقلارنىڭ بۈگۈنكى ئەۋدلارلىرى دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداشقا تىرىشماقتا.

كانادانىڭ ئايال يازغۇچىسى ئەلىس مونرونىڭ «قاچقۇن» ناملىق ھېكايىلەر توپلىمىنى ئوقۇپ چىقىپ، داڭلىق يازغۇچى بىلەن داڭلىق تەرجىماننىڭ گۈل گۈلىگە كەلگەن ئەمگەك مېۋىسىدىن باشقىچە زوقلاندىم. ئەلىس مونرو 2013-يىل نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن بولۇپ، «زامانىۋى ھېكايىلەرنىڭ ئۇستىسى» دەپ تەرىپلەنگەن يازغۇچى. «قاچقۇن»نى تەرجىمە قىلغان راخمان مامۇت بولسا «ئەنسىز يىللاردىكى نازىنىن»، «رەزىل يۈرەك» قاتارلىق رومانلارنى ئۇستىلىق بىلەن تەرجىمە قىلغان ئەدەبىي تەرجىمان.

«قاچقۇن» ناملىق ھېكايىلەر توپلىمى 10 غا يېقىن ھېكايىدىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، ئوتتۇرىدىكى ئۈچ ھېكايە بىر-بىرىگە باغلىنىدۇ. «قاچقۇن» دېگەن ھېكايىدە، بىر ئايالنىڭ گېپىگە كىرىپ، ئېرىدىن ئايرىلىشنى تۇيۇقسىز قارار قىلغان، ئارقىدىن يېرىم يولدا ئارقىسىغا يانغان بىر قىزنىڭ ھېكايىسى سۆزلىنىدۇ. بىر-بىرىگە باغلىنىدىغان ئىككىنچى ھېكايىدە، توي قىلمىغان قىز جۇلىيېت پويىزدا 50 ياشلىق بىر ئەرنىڭ يولدا پاراڭلىشىپ مېڭىش تەكلىپىنى رەت قىلىدۇ، ئۇ ئەر پويىزنىڭ ئاستىغا ئۆزىنى ئېتىپ ئۆلۈۋالىدۇ. جۇلىيېت ئۇ ئەرنىڭ بېشىغا چىققاندەك ئازابلىنىپ ئۆزىنى ئەيبلەيدۇ. شۇ ئەسنادا پويىزدا ئېرىك ئىسىملىك بىر ئەر بىلەن تونۇشۇپ قالىدۇ. ئېرىك دېڭىزدا قىسقۇچ پاقا تۇتۇپ جان باقىدىغان بىرسى بولۇپ، ئاغرىقجان ئايالى ئۆلۈپ كەتكەندىن كېيىن ئەتراپىدىكى باشقا ئاياللار بىلەن ئاشنا ئويناپ يۈرىدۇ. جۇلىيېت ئېرىكنى ئىزدەپ بېرىپ ئۇنىڭ ئۆيىدە تۇرىدۇ، ئىككىسىنىڭ پېنىلوپ ئىسىملىك بىر قىزى بولىدۇ، جۇلىيېت بۇ قىزىنى ئېلىپ ئاتا-ئانىسىنى كۆرگىلى بارىدۇ. دادىسى پېنسىيەگە چىققان ئوقۇتقۇچى بولۇپ، كۆكتات تېرىشقا ھەۋەس قىلىپ ئۆز ئالدىغا كۆكتات دۇكىنى ئاچقانىكەن. جۇلىيېت بۇ يەردە بالىلىقىنى سېغىنىدۇ، ئەمما ئۆزىگە تەۋە يەرنىڭ يەنىلا بۇ يەر ئەمەسلىكىنى بىلىپ كېتىپ قالىدۇ. جۇلىيېت ئېرى ئېرىكنىڭ يېنىغا قايتىپ بارغاندا ئۇنىڭ باشقا ئاياللار بىلەن ياتقانلىقىنى بىلىپ ئەرۋاھى ئۇچىدۇ، ئەمما يەنىلا ئۇنىڭ يېنىدا قالىدۇ. 18 يىلدىن كېيىن ئېرىك دېڭىزدا قازاغا يولۇقۇپ ئۆلۈپ كېتىدۇ، جەسىتىنى ھايۋانلار يەپ پارچىلىۋېتىدۇ. شۇڭا ئۇنى كۆممەي، كۆيدۈرۈپ دەپنە قىلىش كېرەك بولىدۇ. جۇلىيېت ئېرىكنىڭ جەسىتىنى كۆيدۈرۈشتىن ھۇزۇر ئالىدۇ. ئارقىدىن قىزى پېنىلوپتىن ئايرىلىدۇ. قىزى ئۇنىڭغا 5 يىلدەك ئاتكېرىتكا يوللاپ، كەينىدىن تامامەن يوقاپ كېتىدۇ. جۇلىيېت ئۇنىڭ سەۋەبىنى قىزىنى دىنسىز مۇھىتتا تەربىيەلىگىنىدىن كۆرىدۇ، ئەمما ئېنىق سەۋەبىنى بىلەلمەيدۇ، يالغۇزلۇققا كۆنىدۇ، باشقا ئەرلەرنى تاپىدۇ، جىنسىيەت كىتابلىرىغا قىزىقىپ قالىدۇ، تېلىۋىزور پروگراممىسى ئىشلەيدىغان خىزمىتىدىن ئايرىلىپ قەھۋەخانىدا ئىشلەيدۇ. ئاخىرىدا قىزىنىڭ كانادانىڭ شىمالىدا بىر يەردە باياشات ياشاۋاتقانلىقىنى بىلىپ خاتىرجەم بولىدۇ، ئۇنى ئىزدىمەيدۇ، پەقەت ئۈمىدسىزلىك ئىچىدە ئۇنى كۈتىدۇ. «ئەسەبىيلىك» ناملىق ھېكايىدە، گراس ئىسىملىك 19 ياشلىق قىزنىڭ پۇتىنى تېڭىپ قويۇپ، ئارقىدىن ئۇنىڭغا ماشىنا ئۆگەتكەن ۋە ئايرىلىش ئالدىدا ئۇنى چىڭ قۇچاقلىغان نىك ماشىنا ۋەقەسى بىلەن ئۆلىدۇ. نىك 35 ياشقا كىرگەن دوختۇر بولۇپ، ئايالى ۋە بالىسى بار ئىدى. ئۇنىڭ مەستلىكتە ئۆلگەنلىكى ياكى ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغانلىقى ئېنىق ئەمەس، ئىشقىلىپ بىر سەۋەب بىلەن ئۆلىدۇ. گراسمۇ ئۆزىنى بىر قېتىممۇ سۆيۈپ باقمىغان يىگىتىدىن—نىكنىڭ ئاتا بىر، ئانا بۆلەك ئىنىسىدىن ئايرىلىدۇ.

«نادامەت» ناملىق ھېكايىدە، روبىن ئىسىملىك بىر قىز كىچىك بىر شەھەرگە ئويۇن كۆرگىلى بېرىپ، ھەميانىنى يوقىتىپ قويىدۇ، قايتىدىغان پويىزغا بېلەت ئالغۇدەكمۇ پۇلى قالمايدۇ. شۇ ئەسنادا ئۇنىڭغا بىر ئەر ئۇچراپ قېلىپ، سائەت دۇكىنىغا باشلاپ بارىدۇ، تاماق ئېتىپ مېھمان قىلىدۇ، پويىزغا بېلەت ئېلىپ بېرىپ ئۇزىتىپ قويىدۇ، مېڭىش ئالدىدا ئۇنى سۆيۈۋالىدۇ. روبىن ئۇنىڭغا قايتىپ بارغان ھامان پۇلىنى سېلىپ بېرىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. ئەمما ئۇ ئەر «ئەگەر پۇلۇمنى بەرمەكچى بولسىڭىز كېلەر يىلى مۇشۇ كۈندە ئويۇن كۆرگىلى كەلگەندە مېنى ئىزدەڭ» دەيدۇ. بۇ ئەر روبىننىڭ ئېسىدىن چىقمايدۇ، بىر يىلدىن كېيىن ھاياجان بىلەن ئۇنى ئىزدەپ بارىدۇ، ئەمما دۇكاندىن چىققان ئەر ئۇنى كۆرۈپ، گەپ قىلمايلا ئىشىكنى يېپىۋېتىدۇ. روبىن ئازابلىنىپ يىغلاپ كېتىدۇ، ئۇزۇنغىچە بۇ ئىشنى ئويلاپ بىئارام بولىدۇ. يىللار ئۆتىدۇ، روبىن ئىچ پۇشۇغىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن چارە ئىزدەيدۇ، دوختۇرخانىدىكى خىزمىتىنى بېرىلىپ ئىشلەيدۇ. كېيىن دوختۇرخانىغا كەلگەن بىر ئەرنىڭ چىرايىنى كۆرۈپ، ئەينى ۋاقىتتا ئۆزىنى ئەخمەق قىلغان ئەر ئىكەنلىكىنى تونۇيدۇ. ئەمما ئۇنىڭ كېسەل تارىخىنى ئوقۇغاندىن كېيىن شۇ چاغدا ئىشىكنى يېپىۋەتكەن ئەرنىڭ ئۇنى سۆيگەن ئەر ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ قوشكېزەك قېرىندىشى ئىكەنلىكىنى، ئۇ ئەرنىڭ بولسا ئاللىقاچان ئۆلۈپ كەتكەنلىكىنى بىلىدۇ-دە، تەقدىرنىڭ بۇ چاقچىقىدىن تېخىمۇ ئازابلىنىدۇ.

ئۇششاق ئىشلار بۈيۈك ئىشلاردەك ئۇستىلىق بىلەن يېزىلغان بۇ ھېكايىلەردە تەپسىلات، تەسۋىر، دىيالوگ شۇ قەدەر تەبىئىي چىققانكى، ئوقۇرمەن ئەسلىدە ئاددىيلىق ئىچىدە ھەر دائىم بىر گۈزەللىك ۋە ۋاز كېچىلمەس نەرسىنىڭ بارلىقىنى ھېس قىلىدۇ. كىمگە كۆرە ئاددىي، كىمگە كۆرە مۇرەككەپ؟ بۇمۇ بىر تېپىشماق.

مەن ئوقۇغان يەنە بىر ئېسىل رومان ئىرلاندىيەلىك يازغۇچى ئوسكار ۋايىلدنىڭ «دورىيان گرېينىڭ رەسىمى» (ئۇيغۇرچىغا «دورىيان گرېينىڭ پاجىئەسى» دەپ تەرجىمە قىلىنغان) ناملىق روماندۇر. ئوسكار ۋايىلد 1800- يىللارنىڭ ئاخىرىدا ياشىغان، چۆچەك، شېئىر، درامما يېزىپ تونۇلغان تالانت ئىگىسى بولۇپ، «دورىيان گرېينىڭ رەسىمى» ئۇنىڭ بىردىنبىر رومانى ئىكەن. روماندىكى باش قەھرىمان دورىيان گرېي چىراي تۇرقىنىڭ دائىم ياش تۇرۇشىنى تىلەپ، رۇھىنىڭ گۈزەل تۇرۇشىنى تىلىمەيدۇ، ياش ۋە ساھىبجامال قىزنىڭ ئۆلۈمىگە سەۋەب بولىدۇ، بۇزۇقچىلىققا پاتىدۇ، رەسىمدە ئەكس ئەتكەن روھى بەدبەشىرە سىياققا كىرىدۇ. ئارقىدىن بۇ رەسىمنى سىزغان رەسسامنى ئۆلتۈرىدۇ، ساھىبجامال قىزنىڭ ئاكىسىنىڭ قىساس ئېلىشىدىنمۇ قۇتۇلىدۇ. ئەمما روھى ئەنسىزلىكتىن قۇتۇلالمايدۇ، بەدبەشىرە رەسىمىدىن ئۆلگۈدەك قورقۇپ ئۇنى بۇزىۋېتىش ئۈچۈن پىچاق سانچىغاندا، ئۆزىگە، ئۆز جېنىغا قەست قىلغىنىنى تۇيمايلا قالىدۇ، ئۇ ئۆلگەندىن كېيىن رەسىمى قايتىدىن ئۇنىڭ كېلىشكەن يىگىت سىياقىغا كىرىدۇ. دېمەك، رۇھى بولغانغان ئىنسان ئاقىۋەتتە ئۆزىگە زىيانكەشلىك قىلغان بولىدۇ.

ئوسكار ۋايىلدنىڭ بۇ روماندىكى ئىستېتىك دۇنياسى مېنى ھەيرەتتە قالدۇردى. ئەپسۇس، ئۇنىڭ ئىچكى دۇنياسى تاشقى دۇنياغا ئىسيان كۆتۈرگەن بولۇپ، بىر دەملىك لەززەت ۋە شادلىققا بېرىلىدىغان دۇنيانى ئۇلۇغلىغان، بەچچىۋازلىق، ھەمجىنىسلىكنى قوبۇل قىلغان، ئۇنى ياشاپ باققان ۋە شۇ سەۋەبتىن تۈرمىگە كىرىپ 2 يىل ياتقان، ئۇ تۈرمىدىن چىققىچە ئايالى ئازابلىنىپ ئۆلۈپ كەتكەن. 1900-يىل ئۇ پارىژدىكى بىر مېھمانخانىدا ئۆلۈۋالغان، ئۆلۈش ئالدىدا تامغا «بىرىمىز بۇ دۇنيادىن كېتىشىمىز كېرەك» دەپ يازغان.

چەت ئەلنىڭ داڭلىق رومانلىرى ھەقىقەتەن كۆپ، ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنغانلىرىنى قويماي ئوقۇش، ئوقۇپ تۈگەپ كەتسە ئەسلى تىلدىكىنى ئوقۇش، تەرجىمە قىلىش كېرەكلىرىنى تەرجىمە قىلىش كېرەك، ئەمما كىم تەرجىمە قىلىدۇ، كىم ئۆزىنىڭ قىلىۋاتقان ئىشىنى تاشلاپ، كۈن-كۈنلەپ مۈكچىيىپ ئولتۇرۇپ بۇ مۇشەققەتلىك ئەمگەكنى قىلىدۇ؟ بۇ تەرجىمە بىلەن جان باققىلى بولامدۇ؟ تەرجىمە قىلغاندىن كېيىن نەشىر قىلالامدۇ؟ ئۇنىڭغا كىم پۇل چىقىرىدۇ، ئۆزى پۇل چىقىرىپ نەشىر قىلدۇرغاندىن كېيىن كىم ئوقۇيدۇ؟ ئوقۇيدىغانلار قانچىلىك؟ بۇلارنىڭ ھەممىسى سوئال. ئىشىمىز تەس، بۇ ئىشقا غايەت زور ئىشتىياق ۋە چىدامچانلىق كېرەك، ئۇزاققا سوزۇلىدىغان مۇشەققەتلىك ئەمگەككە بەل باغلاپ كىرىشىمىز كېرەك. بۇ بىزدىن يېڭىلمەس ئىرادە ۋە پىداكارلىق تەلەپ قىلىدۇ.

توغرۇلۇق تەرجىمە رومانلار، خەير-خوش قۇياش ۋە باشقىلار باھالار يوق
1. ئاق چەككۈچى

ئۆتكەن يىلى رامىزان ئېيىدا ساقچىلار بېيجىڭنىڭ داشىڭ تەرەققىيات رايونىدىكى ئۈرۈمچى ئۇيغۇر ئاشخانىسىنى قورشاپ، ئاق ساتقۇچىلارنى تۇتۇۋاتقاندا ئەرتۈرك دېگەن مۇنۇ ئادەممۇ خوتۇن بالىلىرى بىلەن شۇ ئاشخانىغا سولىنىپ قالدى. ئەرتۈرك ”لەغمەن بارمۇ“ دېدى، ”يوق“ دېدى، ”كاۋاپ بارمۇ“ دېدى، ”يوق“ دېدى ئەتراپىغا ئەلەڭ-سەلەڭ قاراپ چاي قۇيۇۋاتقان، بىگۇناھ قارىلىنىپ تۈرمىدە نەچچە ئاي يېتىپ كەتكەن بىچارە كۈتكۈچى. شۇنچە چوڭ ئاشخانىدا ئاقچىلار نان، تاۋۇز يەپ ئىپتار قىلغاچ بىر-بىرى بىلەن ئەنسىز پاراڭلىشاتتى، نەگىلا قارىسا شۈبھىلىك قارايتتى. ئەرتۈرك بىر قوغۇننى 50 سومغا ئېلىپ ئىپتارلىق قىلدى، ئاڭغىچە قورداق بىلەن موما چىقتى، بۇ ئاشخانىدا بارىمۇ شۇ ئىدى. ئۇلار قورساقنىڭ ئاچلىقىدا كاۋاپ بىلەن لەغمەننى ئۇنتۇپ تاماققا كىرىشىپ كەتتى. ناماز شام بولدى، ئەرتۈرك ياندىكى ئايرىمخانىغا شام ئوقۇغىلى كىردى، بىر نەچچە ئەر ئالدىدا، بىر نەچچە ئايال كەينىدە ناماز ئوقۇۋاتاتتى، ناماز ئوقۇۋاتقان چوكاننىڭ تېلېفونى سايراپ كەتتى، بېسىۋەتتى، يەنە سايرىدى، نامازنى قانداق ئوقۇدى، ئەيتاۋۇر غۇدۇراپ قويۇپ سىرتقا ماڭدى. ھەممىسىنىڭ دىققىتى چېچىلدى، سىرتتا بىر ئىش، بىر پاتپاراقچىلىق بولۇۋاتاتتى. ئەرتۈرك نامازدىن چىقىپ، خوتۇن بالىلىرى بىلەن سىرتقا ماڭغاندا ئاشخانىنىڭ بۇلۇڭ-بۇلۇڭىدىن ئون نەچچە ئۇيغۇر تاماكىسىنى پۇرقىرىتىپ چېكىپ، قويۇق ئىس-تۈتەك ئارىسىدىن ئەرۋاھتەك چىقىپ كەلدى. شۇلارنىڭ ئىچىدە مېنىڭ بار ياكى يوقلۇقۇمنى ئەرتۈرك بىلمەيدۇ، پەقەت مېنىڭ ئاق چېكىپ، داشىڭدىكى بىر دوختۇرخانىدا ئۆلگەنلىكىمنى بىلگەندىن كېيىن، مېنى شۇلارنىڭ ئىچىدىكى بىرسى دەپ پەرەز قىلدى. ئەرتۈرك تالاغا چىقىپ، ئاشخانا ئالدىكى دەرۋازىنىڭ تاقالغانلىقىنى، پۇقراچە كىيىنگەن ساقچىلارنىڭ ئاق ساتقۇچىلارنى ئاختۇرۇۋاتقانلىقىنى، تۇتۇۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ نېمە قىلىشىنى بىلەلمەي تۇرۇپ قالدى. بىزلەردىن نەپرەتلەندى، ئۆزىنىڭمۇ قارىغا كېتىشىدىن ئەنسىرىدى. كىملىكىمىزنى كۆرسەتمىسەك بۇ يەردىن چىقالمايمىز دەپ ئويلاپ يانچۇقىنى سىلاپ قويدى، نېرىدا ئويناۋاتقان بالىسىنىڭ يانچۇقىغا بىرەرسىنىڭ ئاق تاماكا تىقىپ قويۇشىدىن ئەنسرەپ ئۇنى دەرھال يېنىغا چاقىرىۋالدى. ئۇ بېيجىڭدا ئىشلەۋاتقان كادىر، بىزدەك قارا تۈركلەرنى چوقۇم ئاقچى، ئوغرى، كاۋاپچى دەپ ئويلايدۇ، بولمىسا مەن ئۇنىڭ بىلەن يۇرتداش، ئۇنى زادى تونۇمايمەن. شۇنداق، ئۇ سولىنىپ قالدى، ئەمما ھېچكىم ئۇنىڭ بالىسىنىڭ يانچۇقىغا بىر نەرسە تىقىپ قويمىدى، ناماز ئوقۇيدىغان ئاقچىلاردا ئاز-تولا ۋىجدان بارلىقىنى شۇنىڭدىن بىلىپ قالسا بولىدۇ. ئۇنىڭغا ھېچ ئىش بولمىدى. بۇ يەرنىڭ ساقچىلىرى ئۇنداق قارا-قۇيۇق ئادەم تۇتمايدۇ، مەن ئاق چېكىمەن، ساتمايمەن، بولمىسا مېنىمۇ، ئەتراپىمدىكى چېكەرمەنلەرنىمۇ تۇتۇپ كەتسە بولاتتى، ئۇنداق قىلمىدى، پۇقراچە كىيىنىپ، خېرىدار سىياقىغا كىرىپ، ئۆزى قولغا چۈشۈرگەن تېلېفون نومۇرغا ئاساسەن ئاق ساتقۇچى چوكانغا تېلېفون ئۇرۇپ، جايىنى تېپىۋېلىپ، ئۇنى ناماز ئوقۇۋاتقان يېرىدىن چىققاندىلا تۇتۇپ دۆشكەللەپ ئېلىپ ماڭدى، يەنە ئۇنىڭ شايكىسى بولغان بىر نەچچە قىز بالىنى تۇتىۋېلىپ، قولىنى كەينىگە قايرىپ ھەيدەپ ماڭدى. دەرۋازا ئېچىلغاندا ئەرتۈركنىڭ يۈرىكى جايىغا چۈشتى، خوتۇن بالىلىرىنى ماشىنىسىغا سېلىپ، بۇ ئاشخانىغا ئىككىنچى دەسسىمەسلىككە قەسەم قىلىپ كېتىپ قالدى.

گېزى كەلگەندە شۇنى ئېيتىپ قويايكى، شۇ ساقچىلار مەن ئاق چېكىپ ئۆلگەندە، كىملىكىمگە ئاساسەن يۇرتۇمغا خەۋەر يەتكۈزگەچكە، ئىز-دېرەكسىز تاشلىنىپ ياكى كۆيدۈرۈلۈپ كېتىشتىن ساقلىنىپ قالدىم. يۇرتۇمدىن بىر كادىر، بىر ئىمام كېلىپ، يۈزۈمنى ئېچىپ قاراپ تونىدى. بىچارە ئانام مەيدەمدە بىر تاتۇق بارلىقىنى، كىچىكىمدە ئات چىشلىۋالغانلىقىنى ئېيتىپتىكەن، بۇ بەلگە ئۇلارغا ئەسقاتتى. «مۇشۇ يېتىم شۇ» دېدى. ساقچىلار يۇقىرىغا دوكلات سۇنۇپ، مېنىڭ دەپنە ئىشلىرىمغا خىراجەت ئاجراتتى، يەرلىك ھۆكۈمەت ئۇ كادىر بىلەن ئىمامنىڭ بېيجىڭغا بېرىپ كېلىش چىقىملىرىنى كۆتۈردى. شۇنداق قىلىپ، ئۇلار ئىككى ئادەم ساقچىلارنىڭ ياردىمى بىلەن مېنى خۇيزۇ قەبرىستانىلىقىغا دەپنە قىلدى، يۇرتۇمدا قۇدۇق ئىچىدىكى پاقا ئىدىم، جاھان كۆرەي كۇلىغا چىقىپ، تېخىمۇ چوڭقۇر قۇدۇققا چۈشۈپ كەتتىم؛ جاھانغا پاتمىغان يۈرىكىم، جاھان غەۋغالىرىدىن ئايلىنىپ كەتكەن بېشىم ئاخىر مەشەدە ئارام تاپتى. مەن ھېچكىم، ھېچنېمە، ئاق چېكىپ 24 يېشىدا ئۆلگەن ئەرزىمەس بەندە، ئەرتۈرك كۆرۈپ باقمىغان، ئىسمىمنىمۇ بىلمەيدۇ؛ «كىملىك ئىسپاتى» دەپ خەۋەر يېزىپ توردا ئېلان قىلدى، كۆرگەنلەر ”بېيجىڭدا ئۆلگەن يەنە بىر ئۇيغۇر“ دەپ ئېچىنىپ قويۇشتى، شۇنچىلىك. ئەسلىدە ئەرتۈرك مېنى خەۋەر قىلىش ئارقىلىق شىنپىڭجىڭنىڭ (ئۇ دەۋاتقان كىملىكنىڭ) مۇھىملىقىنى دەپ قويماقچى، كىملىك مۇھىم نەرسە، مەيلى كادىر، مەيلى ئوقەتچى، مەيلى ئاقچى، يانچۇقچى بولۇڭلار، يېنىڭلارغا كىملىكىڭلانى سېلىپ يۈرۈڭلار، ئۇنى ئۆزەڭلار بىلەن بىللە ئېلىپ يۈرۈڭلار، چۈنكى ھازىر خەقلەر شۇنداق كىنىشكىلار ئارقىلىق ئۆزىنى چۈشەندۈرىدۇ، ئىسپات دېگەن شۇ. تۇغۇلغانلىق ئىسپاتىدىن تارتىپ ئۆلگەنلىك ئىسپاتىغىچە ھەممىسىگە ئىسپات، كېنىشكا، قەغەز كېرەك، شۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ مۇھىمى كىملىك. بېيجىڭدا كىملىكتىكى مىللەت نامىنى چىقىرىۋېتىش پارىڭى بولغاندا، ئەرتۈرك دېگەن بۇ كادىر بۇ تەكلىپنىڭ بولمىغۇر تەرىپىنى ھېس قىلدى، چۈنكى ئۇ مېنىڭ كىملىكىمدە شۇ «ئۇيغۇر» دېگەن سۆزنىڭ بولغانلىقى ئۈچۈنلا، جەسەت كۆيدۈرۈش مەيدانىغا ئاپىرىۋېتىلمىگەنلىكىمنى بىلىدۇ. ئەلۋەتتە مەن پۈتۈن ئۇيغۇرغا ۋەكىللىك قىلالمايمەن، لېكىن ھەر قانچە چۈپرەندە، ئەخلەت، داشقال بولۇپ كەتسەممۇ، بەرىبىر ئۇيغۇرمەن، ھېچ بولمىغاندا ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ ئاق چېكىپ ئۆلگەن بارلىق ئۇيغۇرلارغا ۋەكىللىك قىلالايمەن.

2. قاتىل

تۈرمىدە ياتقىلى بىر يېرىم يىلدىن ئاشتى، جېڭجۇدا ئېچىلغان بىرىنچى سوتتا مېنى ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلدى، يۈرىكىم ئاغزىمغا تىقىلىپ، ھوشۇمدىن كەتكىلى تاس قالدىم، چىرايىم تاتىرىپ، تېقىمىم يۇمشاپ كەتتى، دېمەك مېنى ئاتىدۇ، ئالدىمدىن ئاتسىمۇ، كەينىمدىن ئاتسىمۇ ئاتىدۇ. يۈكۈندۈرۈپ قويۇپ، كۆزۈمنى تېڭىپ ئاتسىمۇ ئاتىدۇ. ئوق يۈرىكىمگە تېگەمدۇ، مەيدەمگىمۇ، بەرىبىر، ئىشقىلىپ ئاتىدۇ. دادام، ئاپاملارنى ئەسلەپ قاتتىق يىغلاپ كەتتىم، مېنى ئازدۇرغان شەيتان ئەگەر بىر ئادەم بولغان بولسىدى، شۇ خەنزۇغا تىققان پىچاقنى ئۇنىڭ يۈرىكىگە مىڭ قېتىم تىقساممۇ دەردىم چىقمايتتى. ئۆتكەن ئىشنى كەينىگە ياندۇرغىلى بولغان بولسىدى، بوينۇمنى كۈنلۈكنىڭ دەستى بىلەن ئىلىۋېلىپ مېنى ساقچىغا ئاپىرىپ بېرىمەن دەۋاتقان خەنزۇنىڭ كەينىدىن قوغلىماي، بىرەر تار كوچىغا قېچىپ كىرىپ كەتكەن بولاتتىم. ئۇ ئەسلىدە مەن نىشانلىغان تەتەينىڭ ئېرى ئىكەن، بۇنى بىلگەن بولسام ئارتۇق جېدەللەشمەيتتىم، ئەمما ئۇ چاغدا ئۇنى ئۆزىنىڭ يولىغا ماڭماي ئىشىمنى بۇزدى دەپ ئويلاپ بەك غەزەبلىنىپ كېتىپتىمەن، ئاڭغىچە شېرىكلىرىممۇ پەيدا بولدى، ماڭا جان كىردى، شۇنىڭ بىلەن پىچىقىمنى چىقىرىپ ئۇنىڭغا شىلتىدىم، ئۇ قاچتى، قوغلىدىم، ئۇ بىر دۇكانغا كىرىۋالدى، ئېتىلىپ بارغىنىمچە مەيدىسىگە پىچاق تىقىۋېتىپ قېچىپ كەتتىم، يارىلاندى دەپ ئويلاپتىكەنمەن، ئۆلۈپتۇ. بۇنى تۆت كۈندىن كېيىن تۇتۇلۇپ قالغىنىمدا بىلدىم. مەن بىلەن قوشۇپ ئىشىك تۈۋىدە تۇرغان بالىنىمۇ تۇتۇپتۇ، يەنە بىرسى تېخى ئۇ يەرگە يېقىنمۇ بارمىغانىكەن، قېچىپ كېتىپتۇ. شۇنداق قىلىپ تۈرمىگە سولىنىپ ئىتنىڭ كۈنىنى كۆردۈم، كۈندە يۈز مىڭ پۇشايمان قىلدىم، يىغلاپ، تاملارغا ئۈسۈپ بېشىمنى زىدە قىلىۋەتتىم. دادام تېپىپ ئەۋەتكەن ئادۋوكاتمۇ كەلدى، مەن قىلمىدىم دېگەنگە ئۇنامدىغان، ئۇنىڭ ئۈستىگە ھېلىقى پوستەكچى ھەممىنى بىلىدۇ. باشتا بۇ جىنايەتنى زادى ئېتىراپ قىلغىم كەلمىدى، چۈنكى قاراپ تۇرۇپ قاتىللىق قىلغىنىمغا ئۆزەمنى ھېچ ئىشەندۈرەلمىدىم. غەزەپ ۋە نوچىلىقنىڭ دەھشەتلىك ئاقىۋىتىنى ھېچكىم مەنچىلىك ھېس قىلمىغاندۇ دەيمەن، قاقشىدىم، زارلىدىم، مەن قىلمىدىم دېدىم، ھەممىسى ئاقمىدى. جىنايىتىنى تونۇمىدى، ئىپادىسى ياخشى ئەمەس دەپ قارالدىم، بۇلاڭچىلىق، قاتىللىق ھەمدە بۇنى باشتا زادى ئېتىراپ قىلماسلىقىم تۈپەيلىدىن، بىرىنچى سوتتىلا ئۆلۈم جازاسىغا بۇيرۇلدۇم. دادامنىڭ ھاۋالىسى بىلەن ئادۋوكات يۇقىرىغا نارازىلىق ئەرزى سۇندى، ئالىي سوت مەھكىمىسى قاراپ چىقىپ، ئەسلى ھۆكۈم كۈچكە ئىگە دەپتۇ. ئىككىنچى قېتىم نارازىلىق ئەرزى سۇنغاندا ئۇلار قايتا تەكشۈرۈپ، يەنە شۇ ھۆكۈمنى ئىجرا قىلىشنى بۇيرۇپتۇ، دېمەك مېنىڭ ئېتىلىدىغىنىم، ئېتىلىدىغان كۈنۈم ئېنىق بوپتۇ. ئاخىرقى كۈنۈم يېقىنلاپ قالغاندا دادام بىچارە تىپىرلاپ تۇرالماي، بېيجىڭدىكى بىر ناۋاي بالىغا، بېيجىڭدا ئشلەيدىغان بىر يۇرتلۇق بالىنى (ئەرتۈركنى) ئىزدەپ، ئۈمىد بولۇپ قالسا ئاخىرقى قېتىم تىرىشىپ باقساق دەپتۇ. ئۇ ئادەمنى تونۇمايمەن، ئاڭلىغان بولساممۇ يادىمدا يوق. ئۇ بېيجىڭدا ئۆزى تونۇيدىغان بىر ئادۋوكاتنى تېپىپ، مېنىڭ ئىشىمغا مەسئۇل بولغان ئادۋوكات بىلەن كۆرۈشتۈرۈپتۇ. ئىككى ئادۋوكات بىر دەم پاراڭلىشىپلا ”ئالىي سوتتىن تەكشۈرۈپ بېكىتىپ بولغان ئىشقا ئامال يوق“ دەپتۇ. ئەرتۈرك ھېلىقى ناۋاي بالا ئارقىلىق دادامغا ”بۇ ئىشقا ئامال يوقكەن، ئەلھۆكمىللا دىمەي ئىلاج يوق، سەۋر قىلسۇن، جېڭجوغا بېرىپ ھۆكۈمنامىنى كۆرۈپ، بالىسى بىلەن ئاخىرقى قېتىم كۆرۈشۈۋالسۇن“ دەپتۇ. دادام مۇشۇ بۈگۈن-ئەتىنىڭ ئىچىدە كېلىدۇ، كەلسە ھەر ئىككىمىزنىڭ باغرى قانغا تولىدۇ، ئۆلمەي تۇرۇپ ئۆلگەندەك بولىمىز، بەلكىم ھوشىمىزدىن كېتىمىز. مەن ئۆلگەندە ساقچىلار جەسىتىمنى دادامغا بېرەمدۇ، بەرمەمدۇ، بىلمەيمەن. ئەمما دادام ئوق پۇلىنى تۆلىشى مۇمكىن. مېنى مىڭ جاپا-مۇشەقەتتە بېقىپ مۇشۇنچىلىك قىلغان بىچارە دادامنى كۆرەلىگەن بىلەن، يىراقتىكى ئانامنى كۆرەلمەيدىغان بولدۇم. گۇناھ، جىنايەت ئۆزەم بىلەنلا كەتسە مەيلىدى، ئاتا-ئانامغا بىر مۇنچە ئازاب ۋە خورلۇقنى يۈكلەپ قويۇپ كېتىدىغان بولدۇم، دادام يۇرتقا قايتقاندا يۇرت خەلقىنىڭ ئالدىدا قانداق يۈزىنى كۆتۈرۈپ يۈرەر، ئۇرۇغ-تۇغقان قېرىنداشلىرىمچۇ؟ ھازىر بۇلارنى ئويلىغۇدەك مادارىممۇ يوق، ساقچىلار بىر نەچچە كۈندىن كېيىن تۈرمىدىن ھەيدەپ مېڭىشتىن ئاۋۋال تۈرمىنىڭ بىر بۇلۇڭىدا مۈشۈكتەك تۈگۈلۈپ يېتىپ ئۆلۈپ كەتسەم دەيمەن، پەقەت دادامنىلا كۆرۈۋالسام بولاتتى…

3. ئەيدىز

ئەرتۈرك مېنى چورت بىلمەيتتى، ئۆلگەندە ئاڭلىدى، ساۋاقدىشى تېلېفون قىلغاندا ”ئەيدىز“ ئىكەنلىكىمنى ئاڭلاپ ياقىسىنى تۇتتى. ئەمەلىيەتتە ئەيدىزنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى مەنمۇ بىلمەيتتىم، كېيىن كېسەل رەسمىي باشلانغاندا دەردىنى تارتتىم، تېنىم كاردىن چىققاندا تۈگىشىپلا كەتتىم، ئۆلگەندىمۇ ئانامنىڭ كېلىشىگە ئۈلگۈرمەيلا ئۆلۈپ كەتتىم. ئانام مېنىڭ جەسىتىمنى يۇرتقا ئېلىپ كېتەلمەي، بىر يۇرتلۇق تونۇشىنى ئىزدىدى، تونۇش چوكان ئەرتۈركنىڭ ساۋاقدىشى بولۇپ، تولۇق ئوتتۇرىنىڭ ئاخىرقى يىللىقىدا بىللە ئوقۇغانىدى. ” مېيىت يۇيىدىغان ئادەم تاپالمىدۇق، خۇيزۇلار ئۇنىمايدىكەن، ئىسلام جەمئىيىتىدە ئىشلىگەندىكىن ياردەم قىلامدىكىن دەپ تېلېفون ئۇردۇم“ دېدى. تورغا ئىلىنىپ، بەس-مۇنازىرىدىن بېشى قېيىپ يۈرگەن ئەرتۈرك بىر ھەپتىدىن كېيىن ئېتىلىدىغان بىر بالىنىڭ ئىشىغا ئېچىنىپ تۇرغىنىدا ئەمدى بۇ ئىشنىڭ چىققىنىغا ھەيران قېلىپ، بىزنىڭ يۇرتتىن ساپلا مۇشۇنداق ئاقچى، يانچۇقچى، قاتىل، ئەيدىزلەر چىقامدۇ كۇلىغا، نېمىدېگەن زور پاجىئە بۇ… دەپ بېشىنى قاشلاپ ئولتۇرۇپ كەتتى. ھېچكىمگە ھېچنېمە بولغىنى يوق، بىر كىمگە بىر ئىشلار بولۇۋاتىدۇ… دەپ ئويلىغان ئەرتۈرك ئۆزى كۆرۈپمۇ باقمىغان مېنى ۋە باشقا پالاكەت باسقان ئۇيغۇرلارنى بىر-بىرلەپ خىيال قىلىشقا باشلىدى. ئاندىن ئۇ بۈگۈن ئۆزىنى ئىزەپ كەلگەن ناۋاي بالىغا مېيتىمنى يۇيىدىغان ئىشنى ھاۋالە قىلدى. ناۋاي بالا بىر قارىمنىڭ گېپىنى قىلدى، ئەمما بۇ قارىم ئۆزىنىڭ مۇشۇ ئىشنى پەقەت قىلىپ باقمىغانلىقىنى ئېيتىپ تۇرۇۋالدى، ئارقىدىن «مەن بىلىدىغانلاردىن سوراپ باقتىم، ئۆمرىدە بەش ۋاق ناماز ئوقۇپ باقماي ئۆلگەن بىرسىنىڭ مېيىتىنى يۇيۇش ھارامكەن» دەپ، بۇ ئىشقا يېقىنمۇ كەلمىدى. ناۋاي بالا ئاخىر ئۆزى چىقىپ، خۇيزۇ ئاخۇنلارنىڭ ھەمراھلىقىدا مېنى يۇيۇپ كېپەنلەپ، تېنىم ئارانلا سىغقۇدەك بىر گۆرلۈككە قويدى. ئەرتۈرك دېگەن بۇ زىيالىي ئەپەندى مېيىت يۇيۇشقا قاتنىشالىغان بولسا ئەيدىز كېسىلى بىلەن ئۆلگەن ئادەمنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى ئەينەن كۆرگەن بولاتتى، نېمە قىلىدۇ، ئۇنىڭ ساۋاقدىشىمۇ مېنى ئەيدىز دەپ، بۇ دۇنيادا ھەر كىم ھەر خىل سەۋەبلەر بىلەن ئۆلۈپ كېتىدۇ، بىر كىمنىڭ بىر كىمنى كەمسىتىدىغان ھەققى يوق، ئاچچىق ياكى تاتلىق بولسۇن، ھەر كىم ئۆز ھاياتىنىڭ مېۋىسى. شۇنداقتىمۇ شۇنى دېگۈم كېلىدۇ، تۇغۇلغاندا قانداق تۇغۇلغانلىقىمنى بىلمەيتتىم، ئەقلىمنى بىلگەندە قانداق ياشاشنى بىلمىدىم، بىلسەممۇ پەرۋا قىلمىدىم، مەيلىخۇشلۇق، چۈشكۈنلۈك مېنى خاراپ قىلدى، ھايات مۇساپەم تۆت كوچا ئېغىزىغا كېلىپ قالدى، سېرىق چىراغ يېنىپ تۇرۇپتىكەن، ۋاقتىدا ھوشۇمنى تاپقان بولسام بۇ يولدا مېڭىۋەرمەسكەنمەن، ئاخىر پالاكەت باستى، كېچىككەنلىكىمنى ھېس قىلدىم، سوقۇلدۇم، ئۆلدۈم، قىزىل چىراغ ياندى، توختىدىم. شاۋقۇن-سۈرەنلەر ئالەمنى بىر ئېلىپ، ئارقىدىن ھەمما ياق تىمتاس بولۇپ قالدى…

توغرۇلۇق ھېچكىم مۇنداق دەيدۇ12 باھالار بار
كۆرۈپ تۇرۇپسىلەر، بۇ بلوگ ۋوردپرېسقا كۆچۈپ كىردى، ئەسلىدە كۆچمەي دېگەن، بۇرۇنقىسىغا كۆنۈپ قاپتىكەنمەن، ئەمما بلوگنىڭ تېخنىكىلىق ئىشلىرىغا مەسئۇل ئىلقۇت، مۇشاۋىر ئەپەندىلەرنىڭ يېڭىلىققا ۋە مۇكەممەللىككە ئىنتىلىدىغان روھى مېنى تەسىرلەندۈردى، ئۇلارنىڭ ئالدىراشلىق ئىچىدىن ۋاقىت چىقىرىپ تىرىشچانلىق كۆرسىتىشى نەتىجىسىدە بلوگىمىز تولۇق يېڭىلىنىپ، ياسىنىپ تارىنىپ، يېڭى يىلدا يېڭى چىراي بىلەن كىرەلىگۈدەك ھالغا كەلدى، بۇ يەردە بۇ ئىككى ئىنىمغا ئالاھىدە رەھمەت ئېيتىمەن. ئۇيغۇر تورچىلىقى مانا مۇشۇنداق ئىزدىنىشچان ياشلار بىلەن داۋاملىق گۈللىنىدۇ دەپ ئويلايمەن. بۇ بلوگ سۇپىسىدا تەمتىلەپ مېڭىش جەريانىدا شۇنى ھېس قىلدىمكى، بۇ نۇسخىدىكى بلوگ بۇرۇنقىسىدىن ئىلغاركەن (ئەمما بۇنى تېخى تولۇق ھېس قىلىپ بولالمىدىم، ئەگەر ئەپلىشەلمەي قالسام بۇرۇنقىسىنى سېغىنىشىم مۇمكىن)، ئارخىپلار رەتلىنىپ ماقالە، ئەسەرنى ۋاقىت تەرتىپى بويىچە كۆرۈش ئاسانلىشىپتۇ. ئىلگىرىكى بلوگ ستاتىستىكىسى بويىچە، ئەزالىرىم 700 گە يېقىنلاشتى، زىيارەت سانى 400 مىڭغا باراي دەپ قالدى دەپ خوش بولۇپ يۈرەتتىم، ئەمدى ئۇ سان-سىپىرلاردىن پەخىرلىنىپ يۈرۈشنىڭ ئورنى قالماپتۇ، بۇ بلوگدا ئەزالىققا تىزىملىتىشنىڭ ھاجىتى يوق ئىكەن، ئىسمى ۋە ئېلخەت ئادرىسىنى كىرگۈزۈپلا ئىنكاس يېزىپ قويسا بولىدىكەن. يەنە قانداق ئىلغارلىقى بار، ئۇنى ئىشلىتىش جەريانىدا ئاستا-ئاستا بىلىۋالارمەن. تېخنىكىلىق مەسىلىلەر ھەل بولغاندىن كېيىن ئەمدى ۋەزىپە ماڭا يۈكلىنىدۇ، بلوگنى توختىماي يېڭىلايدىغان گەپ، ئىجادىيەت گۈللىرىگە سۇ قويۇپ پەرۋىش قىلىپ تۇرىدىغان گەپ، بولمىسا بۇ باغچىمىز قۇرۇپ قالىدۇ. ئاخىرىدا ھەممەيلەننىڭ يېڭى يىلىنى تەبرىكلەيمەن!
Aria<a

توغرۇلۇق ئەرتۈرك بلوگى يېڭىلاندى6 باھالار بار